Nằm ở độ cao trên 1.000m so với mực nước biển, xã Vân Sơn, tỉnh Phú Thọ được ví như "Nóc nhà xứ Mường" hay "Thung mây vùng cao". Với diện tích tự nhiên 120,53 km² cùng dân số hơn 9.158 người, Vân Sơn sở hữu khí hậu ôn hòa quanh năm, mùa hè mát mẻ, mùa đông rét ngọt, hệ sinh thái rừng phong phú và cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ. Những lợi thế đặc biệt ấy đang mở ra cơ hội để địa phương từng bước phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng, góp phần nâng cao đời sống người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Đánh thức tiềm năng du lịch cộng đồng
Là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào dân tộc Mường, Vân Sơn vẫn gìn giữ được gần như nguyên vẹn những giá trị văn hóa truyền thống cùng cảnh quan đặc trưng vùng cao. Những bản làng bình yên nép mình bên sườn núi, những nếp nhà sàn truyền thống, những thửa ruộng bậc thang xanh ngát đã tạo nên sức hút riêng có cho vùng đất này.
Những năm gần đây, chính quyền và nhân dân địa phương đã chủ động khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng. Hiện nay, trên địa bàn xã đã hình thành nhiều điểm du lịch trải nghiệm tại các xóm Chiến, Bắc Thung, Luông Cá và Hày Dưới. Tại đây, du khách có cơ hội hòa mình vào đời sống thường nhật của người dân bản địa, trải nghiệm không gian văn hóa Mường đặc sắc thông qua các hoạt động sinh hoạt, lao động sản xuất và thưởng thức những món ăn truyền thống mang đậm hương vị vùng cao.
Không chỉ được tận hưởng bầu không khí trong lành, du khách còn được khám phá nét đẹp văn hóa đặc trưng của người Mường thông qua lễ hội truyền thống, trang phục dân tộc, phong tục tập quán và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chính bản sắc văn hóa độc đáo ấy đã và đang trở thành “chìa khóa” để Vân Sơn phát triển du lịch bền vững.
Thiên nhiên hùng vĩ và hệ thống di sản giàu giá trị
Bên cạnh du lịch cộng đồng, Vân Sơn còn sở hữu nhiều danh lam thắng cảnh và di tích có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt. Tiêu biểu là Động Nam Sơn – di tích quốc gia được công nhận từ năm 2007 với hệ thống nhũ đá kỳ ảo, mang vẻ đẹp huyền bí của tạo hóa. Cùng với đó là Hang Núi Kiến, di tích cấp tỉnh được công nhận năm 2019, nổi bật với không gian thiên nhiên hoang sơ và cảnh quan núi đá hùng vĩ.
Một điểm đến có thể nói là đang “nóng” và thu hút nhiều du khách gần đây đó là Thác Thung, Ẩn mình giữa độ cao gần 1.000m của xã Vân Sơn, Thác Thung hiện ra như một dải lụa trắng mềm vắt qua lưng núi. Người Mường nơi đây thường ví dòng thác như “nàng tiên ngủ trong rừng”. Bởi vẻ đẹp vừa hoang sơ, vừa dịu dàng đến mức khó tin. Chỉ cách Hà Nội hơn 100km, con đường dẫn vào thác len qua những cánh rừng lành hanh xanh thẫm, những ruộng bậc thang và các bản Mường nép mình dưới mây. Từ xa đã nghe tiếng nước đổ vọng giữa không gian yên tĩnh của đại ngàn. Rồi bất chợt, giữa màu xanh rừng núi, Thác Thung hiện ra. Dòng nước từ độ cao gần 30m đổ xuống nhiều tầng đá vôi phủ rêu xanh, tung bọt trắng xóa giữa không gian mờ hơi nước. Dưới chân thác là hồ nước tự nhiên xanh biếc như ngọc, trong đến mức nhìn rõ từng phiến đá nằm dưới đáy. Ngoài ra, còn rất nhiều điểm đến hấp dẫn khác như Thác Thung, Bãi Pặng, Đồi Mâm Xôi, Núi Cô Tiên hay Đồi Phòng không đang trở thành địa chỉ lý tưởng cho các hoạt động tham quan, khám phá, dã ngoại và trải nghiệm thiên nhiên.
Đặc biệt, Vân Sơn còn sở hữu hệ thống cây di sản quý giá, nổi bật là quần thể 11 cây nghiến cổ thụ tại xóm Bo Trẳm cùng 3 cây vải cổ thụ tại xóm Chiến và cây Chò đãi tại Bắc Thung. Đây không chỉ là tài sản thiên nhiên quý giá mà còn là minh chứng sinh động cho lịch sử và bản sắc văn hóa của vùng đất.
Phát huy giá trị nông nghiệp gắn với du lịch trải nghiệm
Một trong những lợi thế nổi bật của Vân Sơn là nền nông nghiệp đặc trưng vùng cao. Những cánh đồng rau su su xanh mướt, những vườn củ cải Hàn Quốc chất lượng cao cùng nhiều loại cây trồng đặc sản đang trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn.
Đặc biệt, quýt Vân Sơn được xem là “vàng trên đồi”, là sản phẩm chủ lực của địa phương. Hiện toàn xã có trên 200 ha quýt được phát triển theo hướng sản xuất sạch, mang lại giá trị kinh tế cao cho người dân. Không chỉ tiêu thụ dưới dạng nông sản, nhiều hộ dân còn kết hợp mô hình tham quan, trải nghiệm hái quýt tại vườn, tạo nên sản phẩm du lịch mới thu hút đông đảo du khách.
Bên cạnh đó, chè Shan Tuyết cổ thụ, rượu Thiêu Hượp truyền thống, các sản phẩm nông sản, dược liệu cùng nhiều sản vật đặc trưng khác đang góp phần làm phong phú thêm chuỗi sản phẩm du lịch trải nghiệm và ẩm thực địa phương. Đây là hướng đi hiệu quả nhằm nâng cao giá trị nông sản, đồng thời quảng bá hình ảnh vùng đất và con người Vân Sơn đến với du khách trong và ngoài tỉnh.
Quyết tâm đưa Vân Sơn trở thành khu du lịch cấp tỉnh vào năm 2030
Mặc dù sở hữu nhiều tiềm năng và lợi thế, song du lịch Vân Sơn vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn về hạ tầng giao thông, điện lưới, viễn thông cũng như chất lượng nguồn nhân lực phục vụ du lịch. Số lượng cơ sở lưu trú, homestay đạt tiêu chuẩn còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của du khách.
Nhận thức rõ tiềm năng và cơ hội phát triển, Nghị quyết số 13 ngày 17/10/2022 của Tỉnh ủy Hòa Bình (cũ) đã xác định mục tiêu xây dựng khu vực Vân Sơn trở thành khu du lịch cấp tỉnh vào năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trên cơ sở đó, địa phương đang triển khai Đề án phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2025 – 2030, tầm nhìn đến năm 2035; đồng thời tích cực thu hút đầu tư các dự án du lịch nghỉ dưỡng, sinh thái, trải nghiệm văn hóa và phát triển hệ thống homestay.
Với sự quan tâm của các cấp ủy Đảng, chính quyền, cùng quyết tâm của người dân địa phương, Vân Sơn đang từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch vùng trung du và miền núi phía Bắc. Những tiềm năng về thiên nhiên, văn hóa, con người và nông sản đặc trưng chính là nền tảng vững chắc để địa phương bứt phá trong thời gian tới, hướng tới mục tiêu xây dựng Vân Sơn trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, góp phần nâng cao đời sống nhân dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
