Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Tạ Thị Yên.

Thực hiện chủ trương của Trung ương, Bộ Chính trị, vừa qua, các Ủy ban của Quốc hội đã được sắp xếp lại, giảm đầu mối, theo đó, lĩnh vực phụ trách của mỗi Ủy ban của Quốc hội được mở rộng hơn, nhất là Ủy ban Tài chính và Kinh tế, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, Ủy ban Văn hóa và Xã hội. Việc này, một mặt bảo đảm tính liên thông - liên ngành, không bị chia cắt trong chức năng, nhiệm vụ của mỗi Ủy ban, nhưng ngược lại cũng sẽ đặt ra thách thức lớn để bảo đảm hiệu quả thực hiện chức năng, nhiệm vụ nói chung, hiệu quả giám sát nói riêng và nguồn lực bảo đảm thực hiện vì lĩnh vực phải theo dõi, giám sát của mỗi Ủy ban rất lớn, trong khi nhân lực có hạn mà vẫn phải bảo đảm nguyên tắc làm việc theo cơ chế tập thể. Vì vậy, để thực hiện chức năng giám sát của các Ủy ban có hiệu quả, cần chú ý một số biện pháp, giải pháp sau:

Thứ nhất, về giám sát chuyên đề, các Ủy ban cần chú trọng xây dựng các chuyên đề giám sát có tính liên ngành, liên lĩnh vực thuộc phạm vi phụ trách của Ủy ban (như giám sát về giáo dục nghề nghiệp gắn với lao động việc làm; giám sát về việc phát triển các khu công nghiệp gắn với phát triển kinh tế tư nhân, thu hút đầu tư nước ngoài...). Theo đó, sẽ vừa tập trung nguồn lực thực hiện giám sát phù hợp với lĩnh vực phụ trách của mỗi Ủy ban, vừa góp phần thúc đẩy việc hoàn thiện chính sách, pháp luật đa ngành có tính đồng bộ.

Đồng thời, khi triển khai giám sát, cơ bản phải bảo đảm bao quát toàn diện trên lĩnh vực giám sát đã chọn, nhưng vẫn phải rà soát, lựa chọn vấn đề, lĩnh vực trọng tâm, có tính bức xúc, nổi cộm, có tác động lớn đến xã hội và người dân để tập trung phân tích, đánh giá sâu, tìm ra các giải pháp, kiến nghị chính sách cụ thể nhằm kịp thời tháo gỡ vướng mắc, điểm nghẽn về thể chế, pháp luật. Tránh đánh giá dàn trải, kiến nghị chung chung. Ví dụ, trong tổ chức bộ máy, nên ưu tiên giám sát các nội dung dễ phát sinh bất cập như phân cấp, cán bộ, cải cách hành chính, các chính sách tổ chức mới hoặc các “điểm nóng” liên ngành.

Thứ hai, bên cạnh giám sát chuyên đề, các Ủy ban cần coi hoạt động giải trình là một giải pháp quan trọng và cấp thiết để duy trì chất lượng, hiệu quả giám sát. Đây là công cụ giám sát rất linh hoạt, ít tốn kém, có thể tổ chức nhanh theo từng vấn đề cụ thể để giám sát, từ đó kịp thời làm rõ các vấn đề đang nảy sinh bất cập chính sách, để có giải pháp tháo gỡ ngay, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa giám sát và lập pháp. Từ hoạt động giải trình cũng là cơ sở để xác định có cần triển khai giám sát chuyên đề sâu về những nội dung có liên quan hay không. Căn cứ tình hình thực tiễn, các Ủy ban cần tăng cường hoạt động giải trình, từ tổ chức hằng quý, phấn đấu đến tổ chức hằng tháng, trong đó ưu tiên các nội dung đang nổi cộm, bức xúc.

Việc tổ chức giải trình thường xuyên sẽ giúp các Ủy ban có thêm kênh thông tin nắm bắt thực tiễn, kịp thời sửa đổi, bổ sung, điều chỉnh chính sách, pháp luật.

Thứ ba, trong điều kiện lĩnh vực phụ trách rộng như hiện nay, các Ủy ban cần phát huy tối đa vai trò của Thường trực Ủy ban như một “bộ não” chủ động nắm bắt thông tin, khởi xướng vấn đề giám sát; đồng thời, quan tâm tổ chức các Tiểu ban chuyên môn phụ trách từng lĩnh vực hẹp trực thuộc Ủy ban với thành phần phải có các đại biểu Quốc hội, chuyên gia, người làm thực tiễn có trình độ chuyên môn sâu, am hiểu lĩnh vực để thường xuyên tham mưu, giúp Ủy ban, Thường trực Ủy ban theo dõi sâu sát từng lĩnh vực.

Để làm được việc này, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần xây dựng cơ chế, chính sách cụ thể để thu hút đội ngũ chuyên gia làm việc ở các Tiểu ban, cũng như tham gia các hoạt động khác của Quốc hội, Ủy ban của Quốc hội nói chung.

Thứ tư, để bảo đảm kết quả giám sát đóng góp tích cực, hiệu quả ngay cho công tác hoàn thiện thể chế, khi xây dựng chương trình giám sát, các Ủy ban cần bảo đảm kết nối chặt chẽ với kế hoạch lập pháp; xác định những đạo luật dự kiến sẽ sửa đổi, bổ sung hoặc đề xuất chính sách mới để tổ chức giám sát, từ đó có thông tin thực tiễn sinh động có giá trị định hướng cho việc sửa đổi, bổ sung luật.

Cùng với đó, kết quả giám sát phải được thể hiện dưới hình thức các báo cáo phân tích chuyên sâu, có giá trị định hướng sửa luật, làm cơ sở chính thức cho việc đề xuất chính sách.

Thứ năm, các Ủy ban cần phải tăng cường thu thập dữ liệu đa nguồn, bảo đảm khách quan, toàn diện để kịp thời nắm bắt tình hình thực tiễn khi lựa chọn vấn đề giám sát.

Trong đó, với điều kiện nguồn lực có hạn, cần chú trọng ứng dụng dữ liệu số, công cụ phân tích dữ liệu lớn (big data), khai thác nguồn thông tin thực tiễn từ đại biểu Quốc hội là thành viên Ủy ban; kết hợp giữa khảo sát thực tế, lấy ý kiến rộng rãi từ các cấp, địa phương, giám sát trực tiếp cũng như tham khảo phản hồi bằng văn bản, ý kiến chuyên gia, phản ánh từ cử tri và dư luận xã hội. Từ các nguồn dữ liệu đa dạng đó, chúng ta có điều kiện phân tích, lựa chọn nội dung, vấn đề giám sát; giúp phân tích, đánh giá toàn diện các khía cạnh của nội dung vấn đề, giám sát; dữ liệu đa dạng, sát thực tiễn sẽ giúp đề xuất các kiến nghị chính sách phù hợp với thực tiễn, đáp ứng được nhu cầu và nguyện vọng của cử tri và Nhân dân.

Thứ sáu, với phạm vi giám sát rộng, các Ủy ban cần tăng cường phối hợp với các cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức xã hội để có thông tin nhiều chiều, làm tăng tính chuyên sâu, phản biện của hoạt động giám sát.

Thứ bảy, để giám sát thực sự trở thành một nguồn quan trọng của công tác lập pháp, nhất là trong bối cảnh đổi mới quy trình xây dựng pháp luật như hiện nay, cần sửa Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân để quy định rõ về quyền và nghĩa vụ của các Ủy ban sau giám sát; về trách nhiệm giải trình của các bộ, ngành, cơ quan chịu sự giám sát, đặc biệt đối với việc tiếp thu, thực hiện các kiến nghị về chính sách, về sửa các luật, nghị quyết. Tăng tính ràng buộc pháp lý đối với việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát để giám sát không chỉ dừng ở phát hiện mà còn thực sự là động lực dẫn đến thay đổi, hoàn thiện pháp luật.

Với sự đổi mới mạnh mẽ trong cách thức triển khai hoạt động giám sát của các Ủy ban của Quốc hội sẽ góp phần quan trọng vào xây dựng hệ thống pháp luật hoàn thiện, bộ máy nhà nước hoạt động hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ mới.

Uyên Nhi