Toàn cảnh Tọa đàm.

Tham dự Tọa đàm có các đồng chí lãnh đạo, biên tập viên đến từ các cơ quan báo chí, nhà xuất bản: Tạp chí Luật học (Trường Đại học Luật Hà Nội), Tạp chí Nghề Luật (Học viện Tư pháp), Tạp chí Nhà nước và Pháp luật (Viện Nhà nước và Pháp luật), Tạp chí Tòa án (Tòa án nhân dân tối cao), Tạp chí Pháp luật và Phát triển (Hội Luật gia Việt Nam), Nhà xuất bản Tư pháp (Bộ Tư pháp), Nhà xuất bản Công Thương (Bộ Công Thương)... Đây là những đơn vị có uy tín, có nhiều ấn phẩm được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận là công trình khoa học có giá trị trong lĩnh vực pháp luật.

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, đồng chí Trương Thế Côn, Tổng Biên tập Tạp chí Dân chủ và Pháp luật nhấn mạnh, Tọa đàm được tổ chức nhằm tạo không gian trao đổi, học hỏi về nghiệp vụ biên tập, đặc biệt là với các bài viết khoa học, sản phẩm nghiên cứu chuyên sâu được đăng tải trên các ấn phẩm học thuật.

Tổng Biên tập cho biết, một bản thảo bài viết nghiên cứu khoa học cũng giống như một “khối đá thô” và chính bàn tay biên tập viên sẽ là “người thợ” gọt giũa để tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh.

Đồng chí Trương Thế Côn, Tổng Biên tập Tạp chí Dân chủ và Pháp luật phát biểu khai mạc Tọa đàm.

Tuy nhiên, theo Tổng Biên tập, trên thực tế, biên tập viên lại thường đứng sau "ánh hào quang" của tác giả trong khi vai trò của biên tập viên là rất quan trọng. Công chúng chỉ nhớ đến tên tác giả là người trực tiếp sở hữu công trình mà ít khi biết đến những biên tập viên đã chỉnh sửa, rà soát từng chi tiết để bảo đảm sự chính xác, chỉn chu cho mỗi bài viết và chịu trách nhiệm trực tiếp cho chất lượng tác phẩm. Một sai sót nhỏ trong biên tập có thể khiến cơ quan báo chí phải đối mặt với hậu quả lớn, thậm chí là bị thu hồi giấy phép hay đình bản. Chính vì vậy, nâng cao chất lượng biên tập là một phần không thể thiếu trong việc bảo đảm uy tín học thuật và phát triển bền vững của các cơ quan báo chí.

Tọa đàm cũng là dịp để các cơ quan báo chí, các nhà xuất bản cùng trao đổi về những thách thức trong công tác biên tập hiện nay, đặc biệt là với các bài viết nghiên cứu học thuật. Trong đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là kỹ năng chỉnh sửa câu chữ, mà còn là năng lực tư duy học thuật, khả năng thẩm định nội dung và sự cập nhật không ngừng với các quy chuẩn, quy định chuyên ngành, ứng dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật...

Tổng Biên tập kỳ vọng những buổi Tọa đàm như hôm nay sẽ trở thành hoạt động thường xuyên, tạo môi trường giao lưu chuyên môn, góp phần xây dựng đội ngũ biên tập viên giàu kinh nghiệm, chuyên môn cao.

Minh bạch việc sử dụng công cụ hỗ trợ AI trong quá trình nghiên cứu

PGS.TS. Nguyễn Văn Quang, Tổng Biên tập Tạp chí Luật học phát biểu tại Tọa đàm.

Chia sẻ tại Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Văn Quang, Tổng Biên tập Tạp chí Luật học chia sẻ một số kinh nghiệm trong công tác biên tập của Tạp chí Luật học, theo đó, Tạp chí Luật học là một tạp chí khoa học thuần túy, hướng đến công bố các kết quả nghiên cứu chuyên sâu trong lĩnh vực pháp luật. Đối tượng công bố bài viết không chỉ là các nhà khoa học kỳ cựu, các giảng viên có học hàm học vị mà còn bao gồm cả đội ngũ cán bộ pháp luật thực tiễn như thẩm phán, chuyên viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học, thậm chí là sinh viên. Miễn bài viết có chất lượng khoa học đạt yêu cầu, Tạp chí Luật học đều tiếp nhận và công bố. Vì vậy, Tạp chí Luật học rất cẩn trọng trong công tác sơ loại bài viết. Tính mới của vấn đề được xem là tiêu chí quan trọng hàng đầu. Người sơ loại phải đánh giá bài viết có cách tiếp cận mới không, có đóng góp gì so với các công trình trước đây hay không. Những nội dung mang tính góp ý sửa luật nhưng không có luận cứ khoa học thường không được tiếp nhận. Bên cạnh đó, nhiều tác giả sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT để xây dựng bài viết. Tạp chí Luật học đã phát hiện một số bài có cấu trúc rõ ràng nhưng thiếu liên kết lập luận, biểu hiện rõ dấu hiệu do AI hỗ trợ, có nhiều nội dung biên tập viên rất khó kiểm chứng. Từ thực tế này, Tạp chí Luật học đã yêu cầu các tác giả cam kết minh bạch việc sử dụng công cụ hỗ trợ AI trong quá trình nghiên cứu, bao gồm việc sử dụng để tìm tài liệu, gợi ý cấu trúc, hoặc tham khảo lập luận. Ngoài ra, Tạp chí Luật học áp dụng cơ chế phản biện kín với yêu cầu bắt buộc mỗi bài viết phải có ít nhất một phản biện ngoài trường nhằm bảo đảm tính khách quan. Một tiêu chí khác cũng được chú trọng là độ chính xác của trích dẫn. Tạp chí Luật học yêu cầu các nguồn trích dẫn phải có thật, minh bạch và phù hợp với nội dung lập luận. Những bài viết có trích dẫn không phù hợp, nguồn không chính xác sẽ bị yêu cầu chỉnh sửa hoặc từ chối. PGS.TS. Nguyễn Văn Quang nhấn mạnh, một bài viết đạt yêu cầu cần phải thể hiện rõ mục tiêu nghiên cứu, vấn đề cần làm rõ, phương pháp sử dụng, lập luận khoa học và nguồn dẫn xác thực. Đây chính là những tiêu chí then chốt để Tạp chí Luật học duy trì vai trò là một diễn đàn khoa học pháp lý có uy tín.

Ngoài trình độ chuyên môn, các biên tập viên cũng cần trau dồi nhiều kỹ năng mềm

Đại diện Tạp chí Nhà nước và Pháp luật phát biểu tại Tọa đàm.

Tại Tọa đàm, đại diện Tạp chí Nhà nước và Pháp luật đã chia sẻ về những đặc thù trong quá trình tiếp nhận, xử lý, biên tập và phản biện bài viết, đồng thời phản ánh những khó khăn đặc thù của hoạt động xuất bản tạp chí khoa học hiện nay. Theo đó, với định hướng là một tạp chí khoa học chuyên sâu về nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực pháp luật, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật không chỉ đòi hỏi nội dung học thuật nghiêm túc mà còn yêu cầu cách thể hiện phải rõ ràng, dễ hiểu, gần gũi với người đọc, kể cả đối tượng không chuyên ngành.

Về quy trình xử lý bài viết, trước khi đưa vào biên tập chi tiết, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật thực hiện một bước phân loại nội dung theo lĩnh vực. Các biên tập viên có chuyên môn sẽ xem xét bài viết có phù hợp chuyên ngành, bảo đảm tính thời sự, về nội dung và những yêu cầu học thuật cơ bản. Chỉ khi vượt qua được bước phân loại sơ bộ này, bài viết mới được chuyển đến khâu biên tập. Việc biên tập ngay từ đầu, trước khi đánh giá, sẽ mất nhiều thời gian không cần thiết, trong khi khối lượng bài gửi về hiện nay là rất lớn.

Một trong những "thách thức lớn" là biên tập bài viết của các học giả "có tên tuổi". Nhiều giáo sư, phó giáo sư gửi bài không có chú thích, trích dẫn cụ thể, mà chủ yếu trình bày quan điểm dựa trên kinh nghiệm cá nhân hoặc nghiên cứu trước đó, chưa đạt về mặt thể thức về bài viết nghiên cứu khoa học. Trong trường hợp này, biên tập viên phải khéo léo để góp ý, trao đổi với tác giả, bảo đảm nội dung có căn cứ khoa học rõ ràng mà vẫn thể hiện sự tôn trọng với người viết. Bên cạnh đó, có những trường hợp có "tranh luận", bất đồng quan điểm giữa người phản biện bài viết và tác giả. Trong tình huống này, biên tập viên phải đóng vai trò trung gian, phân tích lập luận của cả hai bên và tìm ra tiếng nói chung. Mục tiêu cuối là tìm được cách thể hiện bài viết sao cho vừa giữ được quan điểm khoa học của tác giả, vừa đáp ứng tiêu chí học thuật mà người phản biện đặt ra.

Tôn trọng lập luận và ý tưởng của tác giả trong quá trình biên tập bài viết nghiên cứu khoa học

Đồng chí Vũ Văn Huân, Vụ Thông tin, Văn phòng Quốc hội phát biểu tại Tọa đàm.

Đồng chí Vũ Văn Huân, Vụ Thông tin, Văn phòng Quốc hội đã có thời gian gần 20 năm làm công tác biên tập tại Tạp chí Nghiên cứu lập pháp chia sẻ, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp ưu tiên những bài viết mang tính thời sự, bám sát chương trình xây dựng pháp luật và hoạt động giám sát của Quốc hội. Nội dung bài viết cần đi thẳng vào từng điều, khoản, đồng thời vẫn bảo đảm có trích dẫn, lập luận rõ ràng nhưng phải thể hiện bằng ngôn ngữ mềm mại, dễ hiểu, phục vụ đúng đối tượng bạn đọc. Đặc biệt, trong thời điểm các cơ quan của Quốc hội thẩm tra dự án luật, nếu có các bài viết kịp thời phân tích các vấn đề còn tranh luận, nêu quan điểm rõ ràng thì sẽ được ưu tiên đăng ngay. Vì vậy, tính kịp thời là tiêu chí quan trọng hàng đầu trong quá trình tuyển chọn bài viết.

Về quy trình lựa chọn và xếp bài, đồng chí Vũ Văn Huân cho biết, việc ưu tiên thường theo một số nguyên tắc của tòa soạn nhưng chất lượng vẫn là yếu tố quan trọng nhất. Tác giả là sinh viên hay người chưa có học vị vẫn có thể được đăng nếu bài viết có giá trị học thuật. Quan điểm là tạp chí khoa học chỉ là cầu nối, không sở hữu nội dung, do đó phải tôn trọng lập luận và ý tưởng của tác giả, biên tập chỉ đóng vai trò kỹ thuật, không can thiệp sâu về nội dung.

Về mặt cấu trúc của bài viết, cần thống nhất cách trình bày tiêu đề, tóm tắt, trích dẫn tài liệu tham khảo và thể thức trình bày bài viết. Tiêu đề không nên quá dài hoặc là một câu hoàn chỉnh có dấu chấm, tóm tắt cần thể hiện đúng nội dung nghiên cứu, phương pháp, mục tiêu và giá trị học thuật. Cách trích dẫn cũng cần được quy chuẩn, ưu tiên tham khảo hệ thống Oxford hoặc Stanford.

Về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác biên tập, AI hiện đang hỗ trợ rất hiệu quả trong việc rà soát, phát hiện lỗi chính tả, gợi ý bố cục hoặc phát hiện đạo văn. Biên tập viên có thể tiết kiệm thời gian đáng kể nhờ sử dụng các công cụ như ChatGPT hoặc Gemini để rà soát sơ bộ văn bản trước khi chỉnh sửa thủ công. Hiện nay, một số tác giả đã minh bạch trong việc khai báo sử dụng AI để hỗ trợ tìm tài liệu hoặc đề xuất bố cục bài viết. Đây là xu hướng tích cực cần được khuyến khích, miễn là nội dung bài viết vẫn do con người kiểm soát và chịu trách nhiệm chính.

Đại diện Nhà xuất bản Công Thương phát biểu tại Tọa đàm.

Đại diện Nhà xuất bản Tư pháp phát biểu tại Tọa đàm.

Tại Tọa đàm, các đại biểu tham dự đã cùng nhau chia sẻ nhiều kinh nghiệm quý báu, thẳng thắn trao đổi về những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động biên tập bài viết khoa học hiện nay; đồng thời cùng nhìn nhận lại vai trò, sứ mệnh của đội ngũ biên tập viên của mỗi tạp chí. Từ việc lựa chọn bài viết, tổ chức phản biện, đến chuẩn hóa thể thức trình bày, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong biên tập. Tất cả đều đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và khả năng thích ứng trong giai đoạn mới./.