Nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh xem thơ là nơi trú ẩn tinh thần, nơi con người được phép đối diện với chính mình một cách trung thực nhất

Nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh - Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam - là một chân dung đặc biệt trong đời sống văn học đương đại. Ở ông, con người quản lý một trong những nhà xuất bản lớn của quốc gia và con người thi sĩ không tách rời, mà song hành trong hành trình chữ nghĩa bền bỉ, lặng lẽ và nghiêm cẩn.

Không ồn ào, không phô trương, Nguyễn Tiến Thanh đến với thơ như một nhu cầu nội tâm. Ông không xem thơ là công cụ khẳng định vị thế hay tìm kiếm sự chú ý, mà là nơi trú ẩn tinh thần, nơi con người được phép đối diện với chính mình một cách trung thực nhất. Thơ ông vì thế điềm tĩnh, tiết chế, giàu suy tư và nhất quán trong quan niệm sáng tạo.

Thơ như một cách tự vấn và tự cứu

Ở Nguyễn Tiến Thanh, thơ không xuất phát từ tham vọng “làm mới” hình thức hay tạo ra những cú sốc thẩm mỹ. Ông chọn cách viết giản dị, trực diện, hạn chế tối đa tu từ, để cảm xúc và suy nghĩ tự bộc lộ. Nhiều bài thơ giống như những ghi chép tinh thần, những lát cắt của ý thức, nơi người viết vừa là chủ thể quan sát, vừa là đối tượng bị soi chiếu.

Thơ ông thường chạm đến những trạng thái sâu kín của con người hiện đại: cô đơn, hoài nghi, mỏi mệt tinh thần, những đứt gãy trong niềm tin và ký ức. Nhưng đó không phải là thứ bi lụy hay than vãn. Cảm xúc trong thơ Nguyễn Tiến Thanh luôn được đặt trong trạng thái tỉnh táo, như một sự tự vấn lạnh lùng nhưng cần thiết, để con người không trốn chạy chính mình.

“Thơ không cần cứu ai” - tuyên ngôn nghệ thuật

Với tác phẩm "Những câu thơ không cần cứu ai, nhưng cứu người viết", Nguyễn Tiến Thanh đã đưa ra một tuyên ngôn nghệ thuật gây nhiều suy ngẫm. Ngay từ nhan đề, tập thơ đã khẳng định một quan niệm rõ ràng: thơ không gánh sứ mệnh cứu rỗi ai, không phải là phương tiện minh họa cho đạo lý hay thời cuộc. Thơ trước hết là hành trình tự cứu của người viết, là cách con người níu giữ phần nhân tính mong manh giữa những xô lệch của đời sống.

Các bài thơ trong tập mang màu sắc phản tư, nhiều khi trần trụi, thậm chí gây bất an cho người đọc. Nhưng chính sự không né tránh ấy lại tạo nên sức nặng tư tưởng. “Thơ không cần cứu ai” không dành cho đám đông ưa dễ dãi, mà dành cho những người đọc sẵn sàng đối diện với những câu hỏi khó về bản thân và tồn tại.

Tập thơ “Viễn ca” của Nguyễn Tiến Thanh

“Viễn ca” - hành trình đời sống bằng ngôn từ

Nếu “Thơ không cần cứu ai” thiên về tự vấn nội tâm, thì Viễn ca lại mở ra một không gian rộng hơn, lắng sâu hơn và giàu tính chiêm nghiệm. “Viễn ca” có thể hiểu như những khúc hát dài vọng về từ ký ức, từ trải nghiệm sống, từ hành trình đi qua nhiều vai trò và trách nhiệm xã hội của một con người.

Trong “Viễn ca”, thơ Nguyễn Tiến Thanh vẫn giữ sự tiết chế quen thuộc, nhưng cảm xúc đã được chưng cất đến độ trong trẻo. Người đọc bắt gặp những suy tư về thời gian, thân phận, về mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa cái hữu hạn của đời người và những giá trị bền lâu. Nhiều bài thơ mang dáng dấp của những hồi tưởng lặng lẽ, tưởng rất riêng tư, nhưng lại gợi mở những vấn đề phổ quát của con người hiện đại.

Đặc biệt, tập thơ “Viễn ca” đã được trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2024, một sự ghi nhận quan trọng của giới chuyên môn đối với hành trình lao động nghệ thuật nghiêm cẩn và bền bỉ của Nguyễn Tiến Thanh. Giải thưởng không chỉ tôn vinh một tác phẩm cụ thể, mà còn khẳng định vị trí của một giọng thơ chín muồi, có chiều sâu tư tưởng và bản sắc rõ ràng trong đời sống thơ ca đương đại.

Một giọng thơ không chạy theo “hợp thời”

Nguyễn Tiến Thanh từng bày tỏ quan niệm: thơ không cần hợp thời, chỉ cần trung thực. Chính quan niệm ấy giúp ông giữ được sự nhất quán trong sáng tác. Thơ ông không chiều thị hiếu, không chạy theo trào lưu, cũng không tìm kiếm sự lan tỏa nhanh chóng. Thay vào đó, ông chấp nhận đi chậm, viết ít, viết kỹ, coi mỗi bài thơ là một lần tự đối diện nghiêm túc với chính mình.

Trong bối cảnh thơ ca hôm nay dễ bị cuốn vào vòng xoáy của trình diễn và tiêu thụ nhanh, giọng thơ Nguyễn Tiến Thanh hiện lên như một đối trọng lặng lẽ nhưng bền bỉ. Ông không làm mới thơ bằng những cực đoan hình thức, mà làm mới bằng thái độ viết, thái độ trung thực với cảm xúc, suy nghĩ và giới hạn con người.

Người quản lý và người thi sĩ

Ở cương vị đứng đầu Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Nguyễn Tiến Thanh gánh vác những trách nhiệm lớn lao gắn với tri thức, giáo dục và tương lai nhiều thế hệ. Nhưng chính đời sống quản lý, với những va đập thực tiễn, lại góp phần bồi đắp chiều sâu cho thơ ông. Trải nghiệm xã hội giúp thơ Nguyễn Tiến Thanh không xa rời đời sống, nhưng cũng không bị đời sống làm mờ đi bản thể sáng tạo.

Thơ trở thành không gian tinh thần độc lập, nơi người viết được phép yếu đuối, hoài nghi và chiêm nghiệm - những điều mà trong đời sống xã hội, con người thường khó bộc lộ.

Nhìn tổng thể, Nguyễn Tiến Thanh hiện lên như một nhà thơ lặng lẽ, kiên định và không thỏa hiệp với sự dễ dãi. Ông không tìm cách đứng ở trung tâm đời sống văn học, nhưng thơ ông vẫn có chỗ đứng riêng, nhờ sự trung thực và chiều sâu tư tưởng. Việc “Viễn ca” được trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2024 là minh chứng rõ nét cho giá trị ấy.

Trong hành trình của mình, Nguyễn Tiến Thanh dường như chỉ theo đuổi một điều: viết cho đúng với những gì mình nghĩ và mình sống. Và có lẽ vì thế, thơ ông không cần “cứu ai”, nhưng đủ sức ở lại lâu dài trong tâm trí những người đọc đang đi tìm sự thật trong ngôn từ.