Diễn đàn Luật học Mùa Thu lần thứ sáu, năm 2026 với chủ đề “Luật học Việt Nam: Nửa thế kỷ thành tựu và xu hướng phát triển trong kỷ nguyên mới”

Luật học Việt Nam đang đứng trước nhiều vấn đề chưa từng có tiền lệ, cần tiếp tục đề xuất hướng nghiên cứu mới

Phát biểu khai mạc Diễn đàn Luật học Mùa Thu lần thứ sáu, PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, đây là diễn đàn khoa học do Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội trước đây và nay là Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội sáng lập. Qua các kỳ tổ chức, Diễn đàn đã trở thành nơi quy tụ các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý và những người làm công tác pháp luật cùng trao đổi về những vấn đề mới, có tính thời sự của luật học Việt Nam và thế giới.

Theo PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, Diễn đàn lần thứ sáu có ý nghĩa đặc biệt khi được tổ chức trong dịp Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội kỷ niệm 50 năm truyền thống, là một trong những sự kiện trọng tâm của năm kỷ niệm. Sự tham gia của các thế hệ học giả tại Diễn đàn là sự đóng góp về tri thức đối với Nhà trường, đồng thời thể hiện trách nhiệm đối với sự phát triển của luật học Việt Nam.

Với chủ đề kỷ niệm 50 năm truyền thống “Vun bồi truyền thống, lan tỏa tinh hoa”, Nhà trường xác định việc kế thừa những giá trị được các thế hệ đi trước gây dựng, tiếp nối tinh thần phụng sự đất nước và đề cao chuẩn mực học thuật; đồng thời đưa những giá trị đó vào giảng dạy, nghiên cứu, tư vấn chính sách và hợp tác học thuật, qua đó mở rộng đóng góp của Nhà trường đối với xã hội và cộng đồng khoa học.

PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội phát biểu khai mạc Diễn đàn

Tinh thần này được thể hiện trong chủ đề của Diễn đàn năm nay: “Luật học Việt Nam: Nửa thế kỷ thành tựu và xu hướng phát triển trong kỷ nguyên mới”. Theo đó, việc nhìn lại chặng đường nửa thế kỷ của nền luật học Việt Nam nhằm ghi nhận những chuyển biến trong tư duy pháp lý, những đóng góp của khoa học pháp lý đối với quá trình xây dựng, đổi mới, cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Trên cơ sở đó, Diễn đàn tập trung nhận diện những yêu cầu mới và định hướng phát triển của luật học trong giai đoạn phát triển mới.

PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh cho rằng, bước vào kỷ nguyên mới, luật học đang đứng trước nhiều vấn đề chưa từng có tiền lệ. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tài sản số, giao dịch xuyên biên giới và các mô hình kinh doanh mới đang làm thay đổi nhanh chóng đời sống xã hội. Cùng với đó là yêu cầu hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền con người, kiểm soát quyền lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm an ninh quốc gia.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn

Trong bối cảnh này, khoa học pháp lý cần nâng cao năng lực dự báo, phát hiện sớm những quan hệ xã hội mới và đề xuất các giải pháp phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Chủ đề của Diễn đàn vì vậy hướng tới việc đánh giá những thành tựu của luật học Việt Nam, nhận diện các hạn chế, khoảng trống nghiên cứu, đồng thời trao đổi về phương pháp và năng lực cần thiết đối với khoa học pháp lý và đào tạo luật. Đây cũng là dịp kết nối giữa nghiên cứu cơ bản với yêu cầu thực tiễn, giữa tri thức pháp lý Việt Nam với những tiến bộ của luật học thế giới.

Chương trình Diễn đàn gồm phiên toàn thể và 05 phiên chuyên đề, tập trung vào các lĩnh vực khoa học pháp lý cơ bản; khoa học luật hiến pháp và luật hành chính; khoa học trong lĩnh vực luật tư; khoa học luật hình sự và tố tụng hình sự; khoa học luật quốc tế. Các tham luận cũng tập trung vào những vấn đề như hoàn thiện thể chế, tác động của khoa học và công nghệ, đổi mới đào tạo luật, luật học so sánh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và sự tham gia của Việt Nam vào quá trình xây dựng các chuẩn mực pháp lý quốc tế.

Các đại biểu tham dự chụp hình lưu niệm tại Diễn đàn

Theo Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Nhà trường đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ chuyên gia pháp luật, xây dựng đội ngũ học thuật, thúc đẩy nghiên cứu và tham gia hoàn thiện chính sách, pháp luật. Những kết quả đó đồng thời đặt ra yêu cầu Nhà trường tiếp tục nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu, đáp ứng sự tin cậy của các thế hệ đi trước và yêu cầu của Đảng, Nhà nước, xã hội.

Diễn đàn Luật học Mùa Thu cũng gắn với mục tiêu chiến lược xây dựng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành trường đại học định hướng nghiên cứu xuất sắc, đạt đẳng cấp quốc tế trong lĩnh vực pháp luật trong thập kỷ tới. Để thực hiện mục tiêu này, Nhà trường xác định cần xây dựng môi trường học thuật chất lượng, coi trọng tự do học thuật và liêm chính khoa học, thúc đẩy các nghiên cứu có ảnh hưởng, tăng cường công bố và hợp tác quốc tế, đồng thời chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành những đóng góp cụ thể cho đất nước.

PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh cho rằng, bên cạnh việc khẳng định những thành tựu đã đạt được, luật học Việt Nam cần tiếp tục chỉ ra những vấn đề còn bỏ ngỏ, đề xuất hướng nghiên cứu mới và xác định những đổi mới cần thiết trong đào tạo, nghiên cứu và tư vấn chính sách. Những trao đổi tại Diễn đàn, trên nền tảng khoa học và trách nhiệm đối với đất nước, sẽ góp phần định hình những hướng phát triển mới của luật học Việt Nam trong thời gian tới.

GS.TS. Phạm Hồng Thái, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành luật học phát biểu tại Diễn đàn

Luật học ngày càng có vai trò chủ động hơn trong quá trình xây dựng, hoàn thiện và vận hành Nhà nước pháp quyền Việt Nam

Phát biểu tại Diễn đàn, GS.TS. Phạm Hồng Thái, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành luật học cho biết, 50 năm phát triển của luật học Việt Nam gắn liền với những biến đổi sâu sắc của đời sống chính trị, kinh tế - xã hội và pháp luật đất nước. Từ yêu cầu xây dựng Nhà nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải cách hành chính, cải cách tư pháp, bảo đảm quyền con người, quyền công dân đến hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, mỗi giai đoạn đều đặt ra những vấn đề mới, thúc đẩy luật học mở rộng đối tượng và phương pháp nghiên cứu.

Quá trình này không chỉ được thể hiện qua sự phát triển của pháp luật mà còn qua sự hình thành, phát triển của các thiết chế nghiên cứu, đào tạo, hệ thống giáo trình, chuyên ngành và các công trình khoa học. Sự tương tác giữa nhiều trung tâm nghiên cứu và đào tạo đã tạo nên diện mạo chung của luật học Việt Nam, thay vì có thể được nhìn nhận qua lịch sử của một cơ sở đơn lẻ.

Có thể khái quát quá trình phát triển của luật học Việt Nam qua 05 giai đoạn. Giai đoạn 1976 - 1986 đặt nền móng về thiết chế nghiên cứu, đào tạo và đội ngũ chuyên gia. Giai đoạn 1986 - 1992 cùng với công cuộc Đổi mới, tư duy pháp lý chuyển dần từ nghiên cứu lý luận nền tảng sang những vấn đề về tổ chức, vận hành và cải cách Nhà nước, pháp luật. Giai đoạn 1992 - 2001 đánh dấu quá trình chuẩn hóa đào tạo, giáo trình hóa và phân ngành luật học. Từ năm 2001 đến năm 2013, luật học ngày càng chuyên sâu, tập trung vào Nhà nước pháp quyền, cải cách tư pháp, quyền con người, tổ chức quyền lực nhà nước và hội nhập quốc tế. Từ năm 2013 đến nay, các hướng nghiên cứu tiếp tục mở rộng sang kiểm soát quyền lực, quản trị nhà nước, phòng, chống tham nhũng, trách nhiệm giải trình và những vấn đề pháp lý phát sinh từ xã hội số.

Cùng với sự mở rộng đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu cũng ngày càng đa dạng. Bên cạnh phân tích quy phạm, các phương pháp lịch sử, so sánh, xã hội học pháp luật, nghiên cứu thực tiễn, phân tích chính sách và tiếp cận liên ngành ngày càng được sử dụng. Đặc biệt, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, nền tảng số, giao dịch điện tử, tài sản số và không gian mạng đang đặt ra những vấn đề mới về bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng, thẩm quyền tài phán và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể công nghệ.

Từ chặng đường 50 năm, GS.TS. Phạm Hồng Thái nhận định, luật học Việt Nam đang chuyển từ mô hình chủ yếu giải thích, hệ thống hóa pháp luật sang nghiên cứu thể chế, đánh giá chính sách, kiểm soát quyền lực và dự báo các vấn đề pháp lý mới. Qua đó, luật học ngày càng có vai trò chủ động hơn trong quá trình xây dựng, hoàn thiện và vận hành Nhà nước pháp quyền Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.

GS.TS. Hoàng Thị Kim Quế, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội phát biểu tại Diễn đàn

GS.TS. Hoàng Thị Kim Quế, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, sự phát triển của luật học Việt Nam trong nửa thế kỷ qua gắn với quá trình kế thừa, đổi mới và phát triển các tư tưởng, lý thuyết pháp luật phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn. Theo GS.TS. Hoàng Thị Kim Quế, nền tảng tư tưởng của luật học Việt Nam được hình thành trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng về Nhà nước pháp quyền, hệ thống pháp luật và phát triển đất nước. Trên nền tảng đó, các lý thuyết pháp luật không ngừng được bổ sung, hoàn thiện, ngày càng chú trọng quyền con người, pháp quyền, quản trị quốc gia và yêu cầu phát triển.

Một điểm đáng chú ý, tư duy pháp lý đang có sự chuyển biến từ cách tiếp cận coi pháp luật chủ yếu là công cụ quản lý nhà nước sang nhìn nhận pháp luật như công cụ ghi nhận, bảo vệ và bảo đảm quyền, tự do, lợi ích hợp hiến, chính đáng của con người; đồng thời tạo lập môi trường thuận lợi cho đổi mới, sáng tạo và phát triển. Từ đó, pháp luật cần được xây dựng theo hướng thích ứng, linh hoạt, minh bạch, khả thi, dễ tiếp cận, gắn chặt hơn giữa xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành và thực hiện pháp luật.

GS.TS. Hoàng Thị Kim Quế cũng nhấn mạnh, yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, trong đó cần từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, thay bằng cách tiếp cận tạo dựng hành lang pháp lý an toàn, thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp đổi mới, sáng tạo và phát triển. Cùng với đó, nghiên cứu luật học cần tiếp tục mở rộng sang các vấn đề như hệ sinh thái pháp luật, chính sách dựa trên bằng chứng, thử nghiệm có kiểm soát, kinh tế học pháp luật và pháp luật trong xã hội số, quản trị số.