Đổi mới tư duy, nâng cao hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật để xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật

Toàn cảnh Tọa đàm.

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc nhấn mạnh, để thúc đẩy và duy trì văn hóa tuân thủ pháp luật, đòi hỏi sự chung tay của cả hệ thống chính trị, trong đó cán bộ, công chức, doanh nghiệp và người dân đều phải phát huy vai trò, trách nhiệm của mình. Việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật là yếu tố then chốt góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và phát triển xã hội bền vững.

Thứ trưởng đề các ý kiến góp ý cần tập trung vào một số nội dung trọng tâm như: Làm rõ hơn nội hàm thuật ngữ, khái niệm, cấu trúc “văn hóa tuân thủ pháp luật”; xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành và duy trì văn hóa tuân thủ pháp luật và làm rõ mối quan hệ giữa văn hóa tuân thủ pháp luật với các khái niệm khác có liên quan như ý thức pháp luật, văn hóa công sở, văn hóa công vụ. Đồng thời, từ thực tiễn địa phương, đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật hiện nay theo 03 cấp độ: cán bộ, công chức, doanh nghiệp và người dân, qua đó đề xuất các giải pháp xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật.

Đồng chí Phan Hồng Nguyên, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý báo cáo tại Tọa đàm.

Tư duy “kiến tạo phát triển” cần được cụ thể hóa trong mọi giai đoạn của quy trình lập pháp

Báo cáo tại Tọa đàm, đồng chí Phan Hồng Nguyên, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp cho biết, có thể đưa ra khái niệm về văn hóa tuân thủ pháp luật theo nghĩa rộng: Là những giá trị, chuẩn mực, thói quen được hình thành, duy trì trong cộng đồng và được thể hiện qua thái độ tôn trọng pháp luật, niềm tin và nhận thức đúng đắn về pháp luật, hành vi ứng xử, chấp hành pháp luật một cách chủ động, tích cực, tự giác, đầy đủ. Bên cạnh đó, một số giải pháp xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật được nêu ra như sau:

(i) Hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng kiến tạo, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm: Một hệ thống pháp luật công bằng, dễ tiếp cận, ổn định và minh bạch là nền tảng khách quan cho việc hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật bền vững. Để làm được điều này, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo hướng bảo đảm khả năng thực thi trong thực tiễn, lấy quyền và lợi ích hợp pháp của người dân làm xuất phát điểm và trung tâm trong hoạch định chính sách. Đồng thời, cần đẩy mạnh việc cắt giảm các thủ tục hành chính rườm rà, loại bỏ các quy định mang tính hình thức, chồng chéo, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp tiếp cận và thực hiện pháp luật một cách thuận tiện, góp phần nâng cao niềm tin và ý thức chấp hành pháp luật từ bên trong. Tư duy “kiến tạo phát triển” cần được cụ thể hóa trong mọi giai đoạn của quy trình lập pháp, từ xây dựng, thẩm tra, ban hành đến tổ chức thi hành và giám sát hiệu quả thực thi pháp luật.

(ii) Đổi mới công tác truyền thông chính sách, phổ biến giáo dục pháp luật: Truyền thông chính sách và giáo dục pháp luật là cầu nối thiết yếu giữa pháp luật và xã hội, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành niềm tin và thúc đẩy hành vi tuân thủ chủ động. Cần đổi mới công tác này theo hướng truyền thông chính sách kịp thời, từ sớm, từ xa, đảm bảo người dân có thể tiếp cận chính sách ngay từ giai đoạn xây dựng để tạo sự đồng thuận xã hội và giảm thiểu khoảng cách giữa ý chí nhà nước và nhu cầu thực tiễn. Song song với đó, giáo dục pháp luật trong nhà trường cần được đổi mới nội dung và phương pháp, gắn với kỹ năng sống, năng lực công dân và tư duy phản biện pháp lý. Việc ứng dụng công nghệ thông tin và các nền tảng số sẽ tạo nên một hệ sinh thái pháp lý linh hoạt, phù hợp với cách tiếp nhận thông tin của người dân trong thời đại toàn cầu hóa. Đặc biệt, cần ưu tiên thiết kế chính sách truyền thông, phổ biến pháp luật phù hợp cho các nhóm đặc thù và yếu thế như người dân tộc thiểu số, người khuyết tật, lao động di cư, … để bảo đảm công bằng trong tiếp cận pháp luật và thúc đẩy sự lan tỏa của văn hóa tuân thủ một cách toàn diện và bao trùm.

(iii) Nâng cao tính gương mẫu của đội ngũ cán bộ, công chức, đảng viên trong thực thi công vụ, chấp hành pháp luật: Cán bộ, công chức là lực lượng trực tiếp thực thi pháp luật, đồng thời cũng là hình mẫu hành vi trong mắt người dân. Do đó, trách nhiệm nêu gương, hành xử minh bạch và thượng tôn pháp luật của đội ngũ này chính là “ngòi dẫn” lan tỏa văn hóa tuân thủ trong hệ thống chính trị và toàn xã hội. Việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong đội ngũ công chức không thể chỉ dừng lại ở các khẩu hiệu hay quy định hành chính mà phải được cụ thể hóa bằng các cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình, minh bạch hóa hoạt động công vụ và kỷ luật nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm. Đồng thời, cần chú trọng đổi mới phương thức đào tạo, bồi dưỡng cán bộ theo hướng phát triển năng lực tư duy pháp lý, đạo đức công vụ và khả năng ứng xử văn hóa - pháp luật trong môi trường đa chiều và biến động.

(iv) Gắn kết chặt chẽ xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật với giáo dục đạo đức, lối sống, xây dựng văn hóa con người; khơi dậy vai trò chủ thể của nhân dân trong việc kiến tạo và thực hành văn hóa tuân thủ pháp luật: Nhân dân không chỉ là đối tượng được giáo dục pháp luật mà còn là chủ thể tích cực tham gia kiến tạo văn hóa tuân thủ pháp luật. Cần phát triển mạnh mẽ hơn nữa các mô hình tổ chức cộng đồng (tổ hòa giải, ban giám sát, hội đồng nhân dân cơ sở...) làm "cầu nối pháp luật" giữa Nhà nước và dân cư. Đồng thời, phát huy sức mạnh của dư luận xã hội trong việc điều chỉnh hành vi "lệch chuẩn", tôn vinh những cá nhân, tập thể điển hình chấp hành pháp luật tốt, từ đó tạo nên áp lực văn hóa mang tính xây dựng để duy trì nếp sống thượng tôn pháp luật từ cơ sở.

Các đại biểu tham dự phát biểu tại Tọa đàm

Cũng tại Tọa đàm, các đại biểu tham dự đã nghe đại diện Vụ Pháp chế và quản lý khoa học, Tòa án nhân dân tối cao trình bày tham luận về thực trạng tuân thủ pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong Toà án nhân dân và thực trạng tuân thủ pháp luật của người dân khi tham gia tố tụng tại Toà án nhân dân; đại diện Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học, Viện kiểm sát nhân dân tối cao trình bày về thực tiễn văn hóa tuân thủ pháp luật trên thế giới và kinh nghiệm, bài học cho Việt Nam; Phó Giám đốc Sở Tư pháp thành phố Hà Nội Phạm Thị Thanh Hương trình bày tham luận: “Văn hóa tuân thủ pháp luật” và một số giải pháp giải pháp góp phần đổi mới công tác phổ biến giáo dục pháp luật và xây dựng “văn hóa tuân thủ pháp luật” trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Trao đổi tại Tọa đàm, các đại biểu tham dự đã cho ý kiến về những nội dung như: Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành và duy trì văn hóa tuân thủ pháp luật; Tình hình tuân thủ pháp luật của cán bộ, Nhân dân trong cơ quan, địa phương hoặc trong lĩnh vực quản lý; Xác định hệ thống giải pháp nhằm hình thành, duy trì và nâng cao văn hóa tuân thủ pháp luật ở cả cấp độ cá nhân, cộng đồng và thể chế; Đề xuất giải pháp cụ thể, có tính khả thi phù hợp với bối cảnh thực tiễn Việt Nam hiện nay…

Phải chuyển từ thực hiện pháp luật thụ động sang thói quen tuân thủ pháp luật tự giác và chủ động

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc phát biểu kết luận Tọa đàm

Phát biểu kết luận Tọa đàm, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc cho rằng, khái niệm "văn hóa tuân thủ pháp luật" cần được tiếp cận từ cả lý luận và thực tiễn, nhưng điều quan trọng là phải dễ hiểu, dễ nhớ, dễ vận dụng đối với người dân. Phải chuyển từ thực hiện pháp luật thụ động sang thói quen tuân thủ pháp luật tự giác và chủ động. Xác định sự khác biệt giữa “tuân thủ pháp luật” và “văn hóa tuân thủ pháp luật”. Trong đó, hành vi tuân thủ chỉ là điều kiện cần, còn văn hóa pháp luật là điều kiện đủ, trở thành hành vi tự giác, ứng xử văn minh, lối sống hàng ngày của mỗi người.

Thứ trưởng chỉ rõ các yếu tố, nhóm giải pháp trọng tâm để xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật là: (i) Tăng cường, nâng cao chất lượng giáo dục về đạo đức, lối sống từ sớm, từ cơ sở; (ii) Tiếp tục đẩy mạnh, phát huy tất cả giá trị văn hóa truyền thống, bản sắc dân tộc; (iii) Đổi mới tư duy, nâng cao hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, trong đó, cần tiếp tục hoàn thiện Cổng Pháp luật quốc gia, là nơi tuyên truyền, phổ biến pháp luật, trợ giúp pháp lý; (iv) Tăng cường rà soát, sửa đổi kịp thời các quy định mâu thuẫn, chồng chéo để hoàn thiện thể chế pháp luật, bảo đảm tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật, đúng quy định, không có “vùng cấm”, không có ngoại lệ; (v) Bảo đảm an sinh xã hội, tạo điều kiện cho người dân yên tâm chấp hành pháp luật; (vi) Xây dựng đội ngũ cán bộ phải là những người gương mẫu, có đạo đức và ý thức trách nhiệm cao./.