Tăng cường xã hội hóa hoạt động tư pháp và bổ trợ tư pháp: Từ chủ trương đến thực tiễn

Toàn cảnh Hội thảo

Phát biểu khai mạc Hội thảo, bà Lê Thị Thiều Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý cho biết, chủ trương xã hội hóa một số hoạt động tư pháp không phải là vấn đề mới. Theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Đảng đã xác định yêu cầu “xã hội hóa một số hoạt động bổ trợ tư pháp”. Tuy nhiên, tại thời điểm đó, việc xã hội hóa mới chỉ được định hướng áp dụng thử nghiệm cho một số lĩnh vực như thi hành án dân sự, công chứng, giám định tư pháp, phiên dịch, dịch thuật… Mức độ xã hội hóa cũng còn dè dặt, thí điểm. Sau 20 năm, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới (Nghị quyết số 27-NQ/TW) đã tiếp tục khẳng định và mở rộng phạm vi xã hội hóa trong lĩnh vực tư pháp. Cụ thể, Nghị quyết yêu cầu: Thực hiện xã hội hóa một số hoạt động bổ trợ tư pháp, bảo đảm cơ chế phù hợp; hoàn thiện cơ chế huy động nguồn lực xã hội để xã hội hóa và phát triển các lĩnh vực như công chứng, đấu giá tài sản, giám định tư pháp, thừa phát lại, trọng tài, hòa giải thương mại… Điều này cho thấy, xã hội hóa các hoạt động bổ trợ tư pháp là một chủ trương nhất quán, có tính chiến lược lâu dài và đang được thực hiện theo lộ trình từng bước phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước.

Bà Trần Thu Hường, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ phát biểu tại Hội thảo.

Tại Hội thảo, bà Trần Thu Hường, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ đã chỉ ra một số vấn đề chung về xã hội hóa hoạt động tư pháp và bổ trợ tư pháp, bên cạnh đó, đề xuất hoàn thiện các điều kiện bảo đảm cho việc thực hiện xã hội hóa hoạt động tư pháp và bổ trợ tư pháp như: Xây dựng chính sách xã hội hóa dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp và bổ trợ tư pháp; hoàn thiện khung pháp lý đầy đủ và phù hợp cho việc xây dựng mô hình cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp và bổ trợ tư pháp hợp lý trên cơ sở huy động các nguồn lực trong xã hội, phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân và thực hiện trách nhiệm của Nhà nước; nâng cao năng lực cho các tổ chức, cá nhân hành nghề là điều kiện quan trọng để bảo đảm cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp và bổ trợ tư pháp; bảo đảm sự tham gia của người dân trong quá trình xã hội hóa các dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp từ việc xác định nhu cầu, xây dựng chính sách, thụ hưởng hoặc trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ công, đánh giá và yêu cầu các nhà cung cấp chịu trách nhiệm về việc cung cấp dịch vụ công của họ; Ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp.

Nhà nước cần hỗ trợ các hoạt động tuyên truyền về hòa giải, trọng tài thương mại đến cộng đồng doanh nghiệp, các tổ chức hành nghề luật sư, các cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc

Phát biểu tại Hội thảo, ông Nguyễn Hưng Quang, Văn phòng Luật sư NHQuang và Cộng sự cho biết thực trạng giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng hòa giải, trọng tài tại Việt Nam và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng hòa giải, trọng tài. Để hoạt động hòa giải, trọng tài phát triển, cần có chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Trách nhiệm về xây dựng và thực thi các chính sách này cần được quy định tại văn bản luật về hòa giải thương mại và văn bản luật sửa đổi Luật Trọng tài thương mại. Trách nhiệm hỗ trợ cho hoạt động hòa giải, trọng tài không chỉ là áp đặt riêng cho Bộ Tư pháp mà cần phải có gánh vác từ nhiều cơ quan liên quan.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần hỗ trợ các hoạt động tuyên truyền về hòa giải, trọng tài thương mại đến cộng đồng doanh nghiệp, các tổ chức hành nghề luật sư, các cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc để nâng cao nhận thức về phương thức này. Đặc biệt, cần đổi mới phương pháp tuyên truyền, tổ chức hoặc hỗ trợ tổ chức các cuộc thi hòa giải, trọng tài giả định cho sinh viên trên toàn quốc.

Hòa giải viên, trọng tài viên phải có trình độ, phẩm chất đạo đức, hiểu biết pháp luật và được đào tạo, tập huấn về kỹ năng, nghiệp vụ hòa giải bên cạnh các tiêu chí khác. Nhưng các tiêu chí này cần phải cụ thể hơn nữa để có thể xây dựng được một đội ngũ hòa giải viên có chất lượng cơ bản tốt. Do đó, cần nghiên cứu xây dựng một bộ quy tắc khung về đạo đức và ứng xử của hòa giải viên của các tổ chức hòa giải thương mại. Đồng thời, cần nghiên cứu xây dựng các quy định pháp luật để bảo vệ, hỗ trợ hòa giải viên thực hiện các quy tắc đạo đức ứng xử, như quy tắc về bảo vệ bí mật trong hoạt động hòa giải thương mại.

Phát triển đội ngũ hòa giải viên thương mại, trọng tài thương mại theo hướng chuyên nghiệp thông qua yêu cầu về tham gia đào tạo, tập huấn, bồi dưỡng bắt buộc. Pháp luật cần tạo điều kiện cho phép các trung tâm hòa giải thương mại, trọng tài thương mại được tổ chức, thực hiện các hoạt động đào tạo, bồi dưỡng về hòa giải, trọng tài thương mại để xã hội hóa hoạt động đào tạo nghề này.

Mô hình xã hội hóa là một định hướng lớn cần tiếp tục làm rõ và cụ thể hóa trong thực tiễn

Các đại biểu trao đổi tại Hội thảo.

Trao đổi tại Hội thảo, các đại biểu tham dự đã thảo luận, phát biểu ý kiến, trong đó tập trung vào 03 nội dung quan trọng: (i) Đánh giá chung về thực trạng thể chế hóa chủ trương xã hội hóa một số hoạt động tư pháp và bổ trợ tư pháp đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết số 27-NQ/TW; (ii) Hoạt động công chứng trong tiến trình xã hội hóa dịch vụ công tại Việt Nam; (iii) Xã hội hóa thi hành án dân sự tại Việt Nam và một số vấn đề đặt ra.

Bà Lê Thị Thiều Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý kết luận Hội thảo

Phát biểu kết luận Hội thảo, bà Lê Thị Thiều Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý nhấn mạnh, từ các tham luận và thảo luận, có thể thấy rõ rằng vấn đề phương pháp, mô hình xã hội hóa là trục xuyên suốt từ Nghị quyết số 49-NQ/TW đến Nghị quyết số 27-NQ/TW, cho thấy đây là một định hướng lớn cần tiếp tục được làm rõ và cụ thể hóa trong thực tiễn. Mặc dù Nghị quyết số 27-NQ/TW có cách tiếp cận mềm dẻo hơn, nhưng việc triển khai trên thực tế cho thấy sự quyết liệt, có chiều sâu, đặc biệt trong việc thúc đẩy sự tham gia của khu vực ngoài nhà nước. Tuy nhiên, nhiều khó khăn, vướng mắc cũng đã được nêu rõ, như hạn chế về chất lượng dịch vụ, thiếu cơ chế kiểm soát, năng lực của các chủ thể cung ứng chưa đồng đều và sự phối hợp giữa Nhà nước với các tổ chức xã hội – nghề nghiệp còn thiếu chặt chẽ. Trên cơ sở đó, các đại biểu đã đề xuất nhiều giải pháp thiết thực như hoàn thiện cơ chế chính sách, tăng cường vai trò của các tổ chức xã hội – nghề nghiệp, nâng cao năng lực cho đội ngũ hành nghề, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong cung ứng dịch vụ tư pháp./.