Nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Luật gia Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Tâm

Một số vấn đề về ý thức và lối sống thượng tôn pháp luật

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Tâm, trong thời kỳ đổi mới, công tác xây dựng và thi hành pháp luật ở nước ta đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hiệu lực, hiệu quả của pháp luật còn phụ thuộc rất lớn vào nhận thức, niềm tin và cách thức ứng xử của các chủ thể trong đời sống xã hội. Pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi việc tôn trọng và tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự giác, thói quen và lối sống của mọi cá nhân, tổ chức. Quán triệt định hướng “Tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội” của Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị¹, lý luận nhận thức về vấn đề này tập trung vào ba ý cốt lõi sau:

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Tâm, trong thời kỳ đổi mới, công tác xây dựng và thi hành pháp luật ở nước ta đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hiệu lực, hiệu quả của pháp luật còn phụ thuộc rất lớn vào nhận thức, niềm tin và cách thức ứng xử của các chủ thể trong đời sống xã hội. Pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi việc tôn trọng và tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự giác, thói quen và lối sống của mọi cá nhân, tổ chức. Quán triệt định hướng “Tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội” của Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị¹, lý luận nhận thức về vấn đề này tập trung vào ba ý cốt lõi sau:

Thứ nhất, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật khác biệt căn bản so với sự chấp hành pháp luật thụ động. Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là trạng thái trong đó Hiến pháp và pháp luật giữ vị trí tối cao; quyền lực nhà nước được tổ chức, vận hành và kiểm soát trong khuôn khổ pháp luật; mọi chủ thể bình đẳng trước pháp luật; quyền con người, quyền công dân được tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ; pháp luật được thực hiện công bằng, nghiêm minh và hiệu quả.

Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật bao gồm hai phương diện gắn kết chặt chẽ: một mặt, chủ thể tự giác chịu sự ràng buộc và tuân thủ pháp luật; mặt khác, chủ thể chủ động, tự giác sử dụng pháp luật để thực hiện và bảo vệ quyền, kiểm soát quyền lực và bảo vệ công lý. Do đó, thi hành pháp luật không chỉ được nhìn từ phía Nhà nước yêu cầu các chủ thể chấp hành pháp luật, mà còn phải tạo điều kiện thuận lợi để mọi chủ thể biết, hiểu, tin, biết sử dụng pháp luật và tự giác lựa chọn hành vi phù hợp.

Thứ hai, cần nhận thức rõ mối quan hệ giữa ý thức pháp luật và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật. Ý thức thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là trạng thái phát triển cao của ý thức pháp luật, bao gồm sự hiểu biết, nhận thức về giá trị pháp quyền, tình cảm, niềm tin, ý chí và thái độ đối với pháp luật, trong đó niềm tin pháp luật giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Khi chủ thể tin rằng pháp luật phản ánh những giá trị chung và được thực thi một cách nghiêm túc, bình đẳng và công bằng thì việc tuân thủ sẽ trở thành một lựa chọn tự giác thay vì chỉ do e ngại chế tài.

Nhận thức và niềm tin chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành vi. Hành vi đúng được thực hiện thường xuyên, liên tục và lặp lại sẽ từng bước trở thành thói quen, thành phương thức ứng xử ổn định và phát triển thành lối sống thượng tôn pháp luật. Quá trình này diễn ra theo chuỗi logic thống nhất: Hiểu biết pháp luật → Nhận thức giá trị pháp luật → Niềm tin pháp luật → Hành vi tự giác → Thói quen pháp luật → Lối sống và văn hóa tuân thủ pháp luật.

Thứ ba, cần nhận thức đầy đủ các yếu tố tác động chủ quan và khách quan tới ý thức và lối sống thượng tôn Hiến pháp và pháp luật. Việc hình thành và phát triển ý thức và lối sống thượng tôn pháp luật chịu sự tác động đồng thời của cả các yếu tố chủ quan (như kiến thức, trình độ nhận thức, niềm tin, đạo đức, tâm lý cá nhân của mỗi chủ thể) và các yếu tố khách quan (như chất lượng hệ thống pháp luật, tính nghiêm minh trong thực thi pháp luật, môi trường văn hóa - xã hội, sự nêu gương của đội ngũ cán bộ, công chức và điều kiện kinh tế - xã hội). Việc đánh giá toàn diện các yếu tố tác động này là tiền đề khách quan để xây dựng và thực thi hiệu quả các giải pháp thúc đẩy văn hóa tuân thủ trong thực tiễn.

Ngày 21/9/2026, Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật” được tổ chức tại trụ sở Bộ Tư pháp

Sáu nhóm giải pháp trọng tâm tạo đột phá trong thi hành pháp luật

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Tâm, để hiện thực hóa mục tiêu tạo chuyển biến mạnh mẽ trong thi hành pháp luật, cần tập trung triển khai đồng bộ sáu nhóm giải pháp trọng tâm sau:

Để hiện thực hóa mục tiêu tạo chuyển biến mạnh mẽ trong thi hành pháp luật, cần tập trung triển khai đồng bộ sáu nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, tiếp tục đổi mới và nâng cao nhận thức về thi hành pháp luật và văn hóa tuân thủ pháp luật: Văn hóa tuân thủ và lối sống thượng tôn pháp luật phải được đặt trong không gian chung của văn hóa pháp luật, trong đó thượng tôn Hiến pháp, pháp luật là giá trị cốt lõi, định hướng cho hoạt động của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Cần tập trung nghiên cứu, hoàn thiện cơ sở lý luận, thống nhất các thuật ngữ khoa học về văn hóa pháp luật, văn hóa tuân thủ pháp luật, ý thức và lối sống thượng tôn pháp luật nhằm tạo nền tảng khoa học thống nhất, tránh tình trạng triển khai phân tán, hình thức hoặc đồng nhất văn hóa tuân thủ với công tác tuyên truyền pháp luật thuần túy.

Thứ hai, nâng cao chất lượng pháp luật, coi đây là tiền đề khách quan, quan trọng của văn hoá tuân thủ pháp luật và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật. Không thể yêu cầu các chủ thể tuân thủ các quy định pháp luật không rõ ràng, khó hiểu, mâu thuẫn, khó tiếp cận hoặc khó thực hiện. Vì vậy, một giải pháp có tính nền tảng là phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đầy đủ, đồng bộ, công khai, minh bạch, phù hợp, khả thi, dễ hiểu, dễ tiếp cận và dễ tuân thủ. Theo đó, nâng cao chất lượng pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật phải được nhìn nhận là hai mặt của một quá trình thống nhất.

Thứ ba, xây dựng văn hóa tuân thủ và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật theo hướng đa chủ thể và đa cấp độ: Không thể áp dụng một mô hình chung cho tất cả đối tượng do sự khác biệt về địa vị pháp lý, chức năng và trách nhiệm. Đối với cơ quan và người thực hiện quyền lực nhà nước, văn hóa tuân thủ phải thể hiện ở việc làm đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền, chịu trách nhiệm về quyết định và có ý thức nêu gương. Đối với doanh nghiệp, doanh nhân, văn hóa tuân thủ phải trở thành một yếu tố của quản trị doanh nghiệp, gắn liền với cạnh tranh lành mạnh, thực hiện nghĩa vụ và tôn trọng quyền và lợi ích của người lao động, người tiêu dùng.

Thứ tư, đổi mới mạnh mẽ truyền thông chính sách, phổ biến và giáo dục pháp luật theo hướng hình thành năng lực và thói quen tuân thủ: Bên cạnh tri thức pháp luật, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần tập trung nâng cao năng lực cho chủ thể trong việc tìm kiếm thông tin đáng tin cậy, nhận diện vấn đề pháp lý, lựa chọn phương thức ứng xử hợp pháp và tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý khi cần thiết. Đồng thời, cần khai thác hiệu quả Cổng Pháp luật quốc gia, các phương thức truyền thông mới để tăng khả năng tiếp cận pháp luật của người dân và doanh nghiệp; mở rộng phạm vi của văn hóa tuân thủ pháp luật sang không gian của các quan hệ mới phát sinh trong nền kinh tế số, xã hội số, pháp luật số. Nâng cao ý thức tôn trọng, bảo vệ quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, danh dự, nhân phẩm và lợi ích của các chủ thể trên không gian mạng...

Thứ năm, chú trọng xây dựng niềm tin pháp luật thông qua hiệu quả thực tế thi hành: Niềm tin pháp luật không hình thành từ tuyên truyền đơn thuần mà chủ yếu được kiểm chứng qua thực tiễn. Một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, dễ tiếp cận, được thực hiện nghiêm minh, công bằng, vi phạm được xử lý và quyền lợi chính đáng được bảo vệ; cán bộ, công chức thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền là các yếu tố tạo ra niềm tin pháp luật và ngược lại. Cần làm cho quá trình thi hành pháp luật trở thành quá trình giáo dục pháp luật bằng thực tiễn, nơi mỗi quyết định đúng pháp luật, mỗi hành vi công vụ chuẩn mực, mỗi quyền và lợi ích được bảo vệ đều có giá trị củng cố niềm tin của xã hội đối với pháp luật.

Thứ sáu, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá thực chất ý thức, lối sống và văn hóa tuân thủ: Bộ tiêu chí cần phản ánh đầy đủ các tầng ý thức và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật thông qua các chỉ số: hiểu biết pháp luật, nhận thức về giá trị pháp quyền, niềm tin pháp luật, thái độ, mức độ tự giác, hành vi thực tế, tính thường xuyên, ổn định của hành vi và khả năng hình thành thói quen tuân thủ. Cần thiết kế các tiêu chí phù hợp với từng nhóm chủ thể. Việc này sẽ giúp chuyển dịch mạnh mẽ từ đánh giá theo số lượng hoạt động sang đánh giá sự thay đổi thực chất trong nhận thức và hành vi pháp luật của xã hội.

Phát huy đồng thời vai trò của Nhà nước và xã hội

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Tâm nhận định, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật là quá trình lâu dài, trong đó các giá trị và chuẩn mực pháp lý được tiếp nhận, hình thành niềm tin, chuyển hóa thành hành vi và từng bước trở thành thói quen, nhu cầu và lối sống thường nhật.

Muốn tạo chuyển biến trong thi hành pháp luật, cần có sự tác động đồng thời từ hai phía: Nhà nước tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành và xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ, văn hóa pháp luật; các chủ thể xã hội nâng cao tri thức, năng lực nhận thức và niềm tin pháp luật để tự giác lựa chọn hành vi phù hợp.

Hai quá trình này cần hội tụ ở yêu cầu pháp luật được thực hiện công bằng, nghiêm minh, hiệu quả, đồng thời, ý thức và sự tuân thủ pháp luật ngày càng trở thành nhu cầu tự thân của các chủ thể. Quá trình chuyển hóa đó có thể khái quát theo trình tự: Hiểu biết pháp luật → Niềm tin pháp luật → Hành vi tự giác → Thói quen → Lối sống → Văn hóa thượng tôn Hiến pháp và pháp luật. Khi sự chuyển hóa này được hình thành và củng cố ở các nhóm chủ thể, văn hóa tuân thủ pháp luật không chỉ là kết quả của thi hành pháp luật mà còn góp phần bảo đảm pháp luật được thực hiện nghiêm minh, hiệu quả và bền vững.

Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật là quá trình chuyển hóa nhận thức pháp luật thành niềm tin, hành vi tự giác và thói quen ứng xử của các chủ thể trong xã hội. Để quá trình này đạt hiệu quả thực chất, cần đồng thời nâng cao chất lượng pháp luật, hiệu quả tổ chức thi hành và năng lực sử dụng pháp luật của người dân, doanh nghiệp, cán bộ, công chức. Khi pháp luật được tôn trọng, thực hiện công bằng, nghiêm minh và trở thành chuẩn mực trong hoạt động công vụ cũng như đời sống xã hội, văn hóa tuân thủ sẽ được củng cố, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả thi hành pháp luật và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

[1]. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.