Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số

Toàn cảnh Hội thảo

Chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đang tác động sâu sắc đến sự vận hành của nền kinh tế và xã hội

Phát biểu khai mạc Hội thảo, GS.TS. Phạm Thành Huy, Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc Đại học Phenikaa đánh giá cao nỗ lực của Khoa Luật trong việc phối hợp với các luật sư, nhà khoa học và đồng nghiệp tại các cơ sở đào tạo trong nước tổ chức Hội thảo. Theo ông, đây không chỉ là chủ đề có ý nghĩa khoa học và thực tiễn mà còn mang tính thời sự, gắn với yêu cầu hoàn thiện thể chế, xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, an toàn và bền vững tại Việt Nam.

GS.TS. Phạm Thành Huy cho rằng, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đang tác động sâu sắc đến sự vận hành của nền kinh tế và xã hội. Hoạt động kinh doanh, thương mại ngày càng vượt qua giới hạn về biên giới, địa lý; các giao dịch, hợp đồng truyền thống dần chuyển sang môi trường số, làm thay đổi phương thức giao dịch, điều kiện sản xuất và quy trình kinh doanh trong nước cũng như quốc tế. Những thay đổi này mở ra nhiều cơ hội phát triển, đồng thời đặt ra các quan hệ pháp lý mới, phát sinh những dạng tranh chấp mới và thách thức đối với hệ thống pháp luật cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp. Trong bối cảnh đó, việc trao đổi, nghiên cứu và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại có ý nghĩa quan trọng, góp phần đáp ứng yêu cầu thực tiễn và bảo đảm an toàn pháp lý cho các hoạt động kinh doanh trong giai đoạn mới.

Theo đó, GS.TS. Phạm Thành Huy bày tỏ mong muốn Khoa Luật tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học, tạo môi trường giao lưu, trao đổi giữa các nhà khoa học, giảng viên và người làm thực tiễn pháp luật. Đối với Hội thảo này, các đại biểu tập trung trao đổi, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp với yêu cầu hội nhập quốc tế và chuyển đổi số tại Việt Nam.

GS.TS. Phạm Thành Huy, Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc Đại học Phenikaa phát biểu khai mạc Hội thảo

Xây dựng hệ sinh thái giải quyết tranh chấp trực tuyến; hoàn thiện hướng dẫn pháp lý về chứng cứ điện tử

Phân tích những rào cản trong giải quyết tranh chấp thương mại điện tử xuyên biên giới, TS. Nguyễn Tiến Đạt, Tổ trưởng Tổ chuyên môn Pháp luật cơ sở và liên ngành, Khoa Luật Kinh tế, Học viện Chính sách và Phát triển, Bộ Tài chính cho rằng, sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử đang làm phát sinh nhiều vấn đề pháp lý mới, trong khi cơ chế giải quyết tranh chấp chưa theo kịp thực tiễn. Đặc thù của các giao dịch trên môi trường internet như số lượng lớn giao dịch có giá trị nhỏ, khó xác định danh tính các bên và dữ liệu giao dịch được lưu trữ trên hệ thống của các nền tảng, kể cả ở nước ngoài, gây khó khăn cho việc xác minh thông tin, thu thập chứng cứ và bảo vệ quyền lợi của các bên.

Theo TS. Nguyễn Tiến Đạt, ở mô hình doanh nghiệp với người tiêu dùng, người mua thường gặp bất lợi khi khó tiếp cận đầy đủ dữ liệu giao dịch do nền tảng quản lý. Với mô hình doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B), việc thu thập, công nhận và đánh giá chứng cứ điện tử cũng đặt ra nhiều yêu cầu đối với khung pháp lý hiện hành. Trong khi đó, các phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến, cơ chế khiếu nại nội bộ và đàm phán thông qua nền tảng ngày càng được chú trọng. Tuy nhiên, việc kết nối giữa các cơ chế còn hạn chế; số lượng khiếu nại được tiếp nhận qua cơ chế giải quyết tranh chấp của cơ quan quản lý tại Việt Nam còn khiêm tốn so với quy mô thị trường thương mại điện tử.

Từ thực tiễn trên, TS. Nguyễn Tiến Đạt đề xuất xây dựng hệ sinh thái giải quyết tranh chấp trực tuyến linh hoạt, kết nối nhiều cấp độ và phương thức xử lý; tăng cường liên thông giữa các hệ thống giải quyết tranh chấp ở phạm vi quốc tế; đồng thời hoàn thiện hướng dẫn pháp lý về chứng cứ điện tử. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu công nhận giá trị của các quy tắc ứng xử trên nền tảng thương mại điện tử trong giải quyết tranh chấp, với điều kiện không trái pháp luật và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để xử lý những tranh chấp đơn giản như đổi trả hàng, hoàn tiền. Những giải pháp này hướng tới đa dạng hóa phương thức giải quyết tranh chấp, tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao hiệu quả xử lý các tranh chấp phát sinh trong thương mại điện tử xuyên biên giới.

TS. Nguyễn Tiến Đạt, Tổ trưởng Tổ chuyên môn Pháp luật cơ sở và liên ngành, Khoa Luật kinh tế, Học viện Chính sách và Phát triển, Bộ Tài chính phát biểu tại Hội thảo

Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về trọng tài thương mại

Bàn về trọng tài rút gọn trong giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế, ThS. Lê Quang Huy, Khoa Pháp luật quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng, cơ chế này được xây dựng nhằm rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí đối với những tranh chấp có giá trị không lớn hoặc tính chất không quá phức tạp. Việc áp dụng đầy đủ các bước tố tụng của thủ tục trọng tài thông thường có thể khiến thời gian và chi phí giải quyết chưa tương xứng với tính chất, giá trị của vụ việc, làm giảm lợi thế về tính linh hoạt của phương thức trọng tài.

Theo ThS. Lê Quang Huy, trọng tài rút gọn không phải là phương thức hoàn toàn độc lập mà là thủ tục được tinh giản từ trọng tài thông thường. Những đặc trưng cơ bản gồm thời hạn giải quyết ngắn hơn, cơ cấu hội đồng trọng tài được tinh gọn, đơn giản hóa việc nộp bản đệ trình và thu thập chứng cứ; trong một số trường hợp, tranh chấp có thể được giải quyết trên cơ sở hồ sơ mà không cần tổ chức phiên điều trần trực tiếp. Kinh nghiệm tại các trung tâm trọng tài quốc tế cho thấy, dù cùng hướng đến mục tiêu giảm thời gian và chi phí, điều kiện áp dụng có sự khác biệt, có nơi dựa trên thỏa thuận của các bên, có nơi kết hợp ngưỡng giá trị tranh chấp với tính chất vụ việc.

Bên cạnh lợi ích về thời gian và chi phí, việc áp dụng thủ tục rút gọn cũng cần được cân nhắc trên cơ sở mức độ phức tạp thực tế của từng vụ việc. Tranh chấp có giá trị thấp vẫn có thể liên quan đến nhiều bên, nhiều hợp đồng, chứng cứ điện tử hoặc vấn đề pháp lý xuyên biên giới. Nếu việc rút gọn thủ tục làm hạn chế cơ hội trình bày, phản biện của các bên, phán quyết có thể đối mặt với nguy cơ bị từ chối công nhận và cho thi hành do không bảo đảm các yêu cầu tố tụng cơ bản.

ThS. Lê Quang Huy, Khoa Pháp luật quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội

Từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn tại Việt Nam, ThS. Lê Quang Huy đề xuất nghiên cứu bổ sung quy định về trọng tài rút gọn trong Luật Trọng tài thương mại; xây dựng các tiêu chí tham khảo để đánh giá mức độ phức tạp của tranh chấp, thay vì chỉ dựa vào giá trị tranh chấp. Đồng thời, cần thiết kế thủ tục tinh giản nhưng vẫn bảo đảm quyền trình bày và phản biện của các bên, quy định thời hạn ban hành phán quyết hợp lý cùng cơ chế gia hạn khi có lý do chính đáng, cũng như tăng cường vai trò hỗ trợ, hướng dẫn của Tòa án nhằm bảo đảm tính hợp pháp và công bằng trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Từ góc độ luật quốc gia và luật quốc tế, GS.TS. Nguyễn Hồng Thao, Trọng tài viên Tòa Trọng tài thường trực (PCA), thành viên Ủy ban Luật pháp quốc tế nhận định rằng giải quyết tranh chấp thương mại trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa pháp luật quốc gia với pháp luật quốc tế. Theo ông, Việt Nam đã có những bước cập nhật pháp luật về giao dịch điện tử và thương mại điện tử, nhưng cơ chế giải quyết tranh chấp, đặc biệt là trọng tài thương mại trong môi trường số, vẫn cần được quan tâm hoàn thiện.

GS.TS. Nguyễn Hồng Thao, Trọng tài viên Tòa Trọng tài thường trực (PCA), thành viên Ủy ban Luật pháp quốc tế

GS.TS. Nguyễn Hồng Thao nhấn mạnh, bên cạnh việc công nhận chữ ký điện tử và dữ liệu điện tử, cần làm rõ cơ chế lưu giữ, cung cấp và sử dụng chứng cứ điện tử trong quá trình giải quyết tranh chấp tại trọng tài quốc tế, cũng như giá trị pháp lý và khả năng thi hành của phán quyết. Đối với các giao dịch thương mại điện tử, nhất là giao dịch giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng (B2C) có giá trị nhỏ, thủ tục khiếu nại và giải quyết tranh chấp cần đơn giản, dễ tiếp cận, tránh tình trạng chi phí theo đuổi vụ việc cao hơn giá trị tranh chấp. GS.TS. Nguyễn Hồng Thao nhấn mạnh sự cần thiết phải phát triển cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến, đồng thời làm rõ các vấn đề pháp lý liên quan đến việc xác định thẩm quyền giao kết, giá trị pháp lý của thư điện tử và việc thể hiện sự đồng thuận của các bên trong giao dịch trên nền tảng số.

GS.TS. Nguyễn Hồng Thao cũng đề xuất nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về trọng tài thương mại theo hướng bổ sung quy định phù hợp với các giao dịch và thủ tục trực tuyến, đồng thời phát triển nguồn nhân lực có chuyên môn về giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế. Theo ông, bên cạnh hoàn thiện thể chế, Việt Nam cần từng bước xây dựng hệ sinh thái giải quyết tranh chấp đồng bộ, từ đào tạo trọng tài viên, nâng cao năng lực chuyên môn đến đáp ứng yêu cầu thực tiễn của hoạt động thương mại xuyên biên giới. Trong quá trình này, các cơ sở đào tạo như Đại học Phenikaa có vai trò quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực pháp lý, góp phần nâng cao năng lực tham gia giải quyết tranh chấp quốc tế của Việt Nam.