Nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở trong tình hình mới

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc ghi nhận, đánh giá cao tinh thần trách nhiệm của các thành viên Tổ soạn thảo, đặc biệt là những ý kiến góp ý cụ thể, xác đáng, có tính xây dựng

Sáng ngày 13/10, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc chủ trì cuộc họp Tổ Soạn thảo dự thảo Nghị định hướng dẫn một số điều và biện pháp thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở (dự thảo Nghị định). Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp) Cù Thu Anh và Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp) Ngô Quỳnh Hoa đồng chủ trì. Tham dự cuộc họp có đại diện các bộ, ngành có liên quan, Sở Tư pháp một số địa phương, các đơn vị thuộc Bộ Tư pháp.

Trao đổi tại cuộc họp, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Ngô Quỳnh Hoa cho biết, dự thảo Nghị định được kết cấu gồm 06 chương, 33 điều, kế thừa một số quy định còn phù hợp tại Nghị định số 15/2014/NĐ-CP ngày 27/02/2014 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật hòa giải ở cơ sở; đồng thời sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện theo hướng bảo đảm đồng bộ, thống nhất với Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, các chủ trương, chính sách của Đảng về yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở.

Về phạm vi điều chỉnh, khác với Nghị định số 15/2014/NĐ-CP chỉ quy định chung chung, dự thảo Nghị định xác định cụ thể các điều, khoản, điểm của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 giao Chính phủ quy định chi tiết, liệt kê rõ các biện pháp được hướng dẫn thi hành.

Bên cạnh đó, dự thảo Nghị định cụ thể hóa các hình thức đóng góp, hỗ trợ và nguyên tắc tiếp nhận, quản lý, sử dụng nguồn lực của tổ chức, cá nhân; xác định cơ chế, chủ thể tiếp nhận, theo dõi đối với các khoản hỗ trợ, góp phần huy động nguồn lực xã hội, bảo đảm công khai, minh bạch, đúng mục đích và nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở.

Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Ngô Quỳnh Hoa cho biết, dự thảo Nghị định được kết cấu gồm 06 chương, 33 điều, kế thừa một số quy định còn phù hợp tại Nghị định số 15/2014/NĐ-CP

Trên cơ sở Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, dự thảo Nghị định quy định mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở theo hướng vừa kế thừa các nhóm mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật được hòa giải, vừa cập nhật các trường hợp pháp luật hiện hành cho phép tự thỏa thuận, khắc phục hậu quả hoặc xử lý theo hướng khoan dung, giáo dục; đồng thời quy định cụ thể trách nhiệm của hòa giải viên khi phát hiện vụ, việc không thuộc phạm vi hòa giải. Việc sửa đổi nhằm bảo đảm thống nhất với phạm vi hòa giải được quy định trong Luật năm 2026, khắc phục những điểm chưa rõ trong thực tiễn xác định phạm vi hòa giải, tránh việc hòa giải viên can thiệp vào những vụ, việc thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan nhà nước hoặc cơ quan tiến hành tố tụng.

Đáng chú ý, kế thừa Điều 11 Nghị quyết liên tịch số 01/2014/NQLT-CP-UBTWMTTQVN ngày 18/11/2014 của Chính phủ, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hướng dẫn phối hợp thực hiện một số quy định của pháp luật về hòa giải ở cơ sở, dự thảo Nghị định quy định cụ thể nội dung về rà soát, đánh giá, trách nhiệm của Trưởng ban công tác Mặt trận, Tổ trưởng tổ hòa giải và Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã; việc đề nghị và quyết định số lượng tổ hòa giải, số lượng hòa giải viên trong mỗi tổ hòa giải góp phần tạo quy trình rõ ràng, thống nhất từ rà soát, đánh giá đến đề nghị và quyết định kiện toàn tổ hòa giải.

Ngoài ra, dự thảo Nghị định còn bổ sung một số quy định về bầu hòa giải viên, chỉ định hòa giải viên, bầu, công nhận Tổ trưởng tổ hòa giải và thôi làm hòa giải viên, Tổ trưởng tổ hòa giải, người được mời tham gia hòa giải và người phiên dịch, hòa giải trực tuyến và hồ sơ, kết quả hòa giải dưới dạng điện tử; sửa đổi, bổ sung quy định về theo dõi việc thực hiện thỏa thuận hòa giải thành và Sổ theo dõi hoạt động hòa giải ở cơ sở, kinh phí, thù lao, hỗ trợ khi gặp tai nạn, rủi ro, trách nhiệm quản lý nhà nước của các cơ quan trong công tác hòa giải ở cơ sở…

Góp ý về phạm vi điều chỉnh của dự thảo Nghị định, đại biểu cho biết, thông thường, trường hợp một điều quy định cả phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, khoản 1 sẽ quy định phạm vi điều chỉnh, khoản 2 quy định đối tượng áp dụng. Tuy nhiên, tại dự thảo Nghị định, cả hai khoản của Điều 1 đều quy định về phạm vi điều chỉnh, chưa bảo đảm tính thống nhất trong cách thiết kế điều khoản. Do đó, đại biểu đề xuất cân nhắc gộp hai khoản thành một và diễn đạt theo hướng khái quát, bao quát nội dung điều chỉnh, tránh liệt kê dài dòng, phù hợp với tính chất của nghị định hướng dẫn thi hành.

Toàn cảnh cuộc họp

Liên quan đến quy định về mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở, đại biểu nhấn mạnh, khoản 2 Điều 3 dự thảo Nghị định quy định các tranh chấp phát sinh từ quan hệ dân sự, gồm tranh chấp về quyền sở hữu, nghĩa vụ dân sự, hợp đồng dân sự, thừa kế và quyền sử dụng đất. Trong khi đó, các khoản 3, 4, 5 và 6 Điều này tiếp tục quy định những nhóm tranh chấp liên quan đến quan hệ hôn nhân và gia đình, lao động, nghĩa vụ dân sự, bồi thường thiệt hại… vốn có nội dung giao thoa với phạm vi quy định tại khoản 2. Vì vậy, đại biểu đề nghị cân nhắc tính cần thiết của việc duy trì đồng thời các khoản này. Trường hợp khoản 2 đã bao quát các nhóm tranh chấp được quy định tại những khoản tiếp theo, cần nghiên cứu lược bỏ các quy định trùng lặp; ngược lại, nếu các khoản 3, 4, 5 và 6 đã xác định cụ thể, đầy đủ từng nhóm tranh chấp, có thể cân nhắc bỏ khoản 2, tập trung quy định rõ từng loại tranh chấp bảo đảm tính minh bạch, dễ hiểu và thuận lợi trong áp dụng.

Đánh giá về nội dung tư vấn việc xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở, đại biểu cho rằng, dự thảo Nghị định quy định phù hợp về “trường hợp một vụ, việc đồng thời thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở và thuộc phạm vi hòa giải theo quy định của pháp luật chuyên ngành mà một hoặc các bên đồng thời có yêu cầu hòa giải ở cơ sở và hòa giải theo pháp luật chuyên ngành thì hòa giải viên đề nghị các bên thống nhất lựa chọn một cơ chế hòa giải”. Tuy nhiên, dự thảo Nghị định chưa quy định phương án xử lý trong trường hợp các bên không thống nhất được việc lựa chọn cơ chế hòa giải. Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định theo hướng ưu tiên tiến hành hòa giải ở cơ sở nếu các bên cùng tham gia; trường hợp các bên từ chối hòa giải ở cơ sở, hòa giải viên hướng dẫn các bên thực hiện theo quy định của pháp luật chuyên ngành nhằm tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho hòa giải viên trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, hạn chế lúng túng khi phát sinh tình huống các bên không thống nhất được cơ chế hòa giải.

Đại biểu trao đổi tại cuộc họp

Kết luận cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc ghi nhận, đánh giá cao tinh thần trách nhiệm của các thành viên Tổ soạn thảo, đặc biệt là những ý kiến góp ý cụ thể, xác đáng, có tính xây dựng. Thứ trưởng đề nghị Thường trực Tổ soạn thảo tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu tối đa các ý kiến, có sự chọn lọc phù hợp để tiếp tục chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Nghị định.

Về một số nội dung trọng tâm, Thứ trưởng yêu cầu rà soát, chỉnh lý phạm vi điều chỉnh theo hướng ngắn gọn, khái quát, không chia thành nhiều khoản không cần thiết, liệt kê rõ các điều, khoản, điểm của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 giao quy định chi tiết và các biện pháp thi hành Luật.

Đối với quy định về mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở, cần thiết kế lại theo hướng đơn giản, dễ hiểu, tránh liệt kê quá chi tiết hoặc trùng lặp, đồng thời bao quát các nhóm mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở. Việc quy định cần bám sát Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, làm rõ những nội dung cần thiết để thuận lợi cho quá trình áp dụng trên thực tế.

Về tư vấn việc xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở, Thứ trưởng đề nghị tiếp thu các ý kiến góp ý, xác định rõ trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã, tránh quy định quá chi tiết đối với nội dung hướng dẫn, giải đáp những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện.