Đề xuất phương án xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở

Toàn cảnh Hội thảo

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc nhấn mạnh, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 được ban hành nhằm khắc phục những hạn chế, vướng mắc của Luật năm 2013, tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý để giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp từ sớm, từ xa và từ cơ sở, góp phần xây dựng cộng đồng gắn kết, phòng ngừa vi phạm pháp luật, giữ gìn trật tự, an toàn và hướng tới xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật. Theo Thứ trưởng, để các quy định mới của Luật sớm đi vào cuộc sống, việc ban hành Nghị định quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật là nhiệm vụ quan trọng, cấp thiết, qua đó tạo cơ sở tổ chức thực hiện thống nhất, hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở trong bối cảnh mới.

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc phát biểu khai mạc Hội thảo

Thứ trưởng đề nghị các đại biểu tập trung đưa ra những ý kiến đóng góp thiết thực, góp phần tổ chức thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở thuận lợi, phát huy tối đa vai trò của hòa giải viên, tổ hòa giải trong giải quyết tranh chấp tại cộng đồng dân cư, xây dựng xã hội đoàn kết, hài hòa, văn minh và phát triển. Đồng thời, các đại biểu trao đổi, thảo luận về những nội dung của dự thảo Nghị định, những vấn đề cần tháo gỡ từ thực tiễn, đặc biệt là phạm vi hòa giải ở cơ sở.

Bổ sung nhiều điểm mới trong dự thảo Nghị định

Báo cáo tóm tắt dự thảo Nghị định, đồng chí Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho biết, dự thảo Nghị định gồm 06 chương, 35 điều, tăng 15 điều so với Nghị định số 15/2014/NĐ-CP. Dự thảo được xây dựng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển hòa giải ở cơ sở, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền; đồng thời quy định đầy đủ, kịp thời các nội dung được giao, bảo đảm Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 được triển khai thi hành thống nhất, đồng bộ, không để phát sinh khoảng trống pháp lý; hướng tới khắc phục những bất cập, vướng mắc từ thực tiễn, qua đó nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở và hiệu quả quản lý nhà nước đối với công tác này.

Đồng chí Ngô Quỳnh Hoa cho biết, quy định về người được mời tham gia hòa giải là nội dung mới so với pháp luật hiện hành. Do đó, dự thảo cần xác định rõ phạm vi, trình tự, thủ tục mời, sự thỏa thuận của các bên cũng như trách nhiệm phối hợp của cơ quan, tổ chức có liên quan trong việc cử người tham gia quá trình hòa giải.

Đồng chí Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Báo cáo tóm tắt dự thảo Nghị định

Đối với bổ sung quy định về bầu hòa giải viên, dự thảo Nghị định bổ sung quy định cụ thể về việc chuẩn bị, tổ chức bầu, xác định kết quả và đề nghị công nhận hòa giải viên. Đáng chú ý, dự thảo Nghị định bổ sung hình thức biểu quyết trực tuyến và cho phép kết hợp các hình thức bầu, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia, phù hợp với điều kiện thực tế và yêu cầu chuyển đổi số. Về việc bầu, công nhận Tổ trưởng tổ hòa giải và thôi làm hòa giải viên, Tổ trưởng tổ hòa giải, dự thảo Nghị định quy định cụ thể hơn về các hình thức bầu, trường hợp phải bầu lại, trình tự đề nghị và công nhận Tổ trưởng tổ hòa giải; đồng thời làm rõ quy trình xem xét, xác minh và quyết định việc thôi làm hòa giải viên, Tổ trưởng tổ hòa giải, bảo đảm thống nhất với các quy định mới, làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia quy trình và hạn chế phát sinh vướng mắc trong thực tiễn.

Phó Cục trưởng nêu lên một điểm mới khác là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải ở cơ sở, từ quá trình bầu, công nhận hòa giải viên đến tổ chức hòa giải, trong đó có hòa giải trực tuyến. Dự thảo Nghị định đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm tính bảo mật, an ninh thông tin và quyền riêng tư của các bên trong quá trình ứng dụng công nghệ thông tin.

Về kinh phí, thù lao và hỗ trợ khi gặp tai nạn, rủi ro, dự thảo Nghị định bổ sung đối tượng được chi thù lao là người được mời trực tiếp tham gia hòa giải; bổ sung chi phí phiên dịch và các chi phí cần thiết khác; đơn giản hóa, điện tử hóa thủ tục thanh toán và quy định cụ thể trình tự, thủ tục hỗ trợ khi hòa giải viên gặp tai nạn, rủi ro.

Tiếp tục hoàn thiện dự thảo Nghị định

Góp ý dự thảo Nghị định, PGS.TS. Trương Hồ Hải, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội khóa XVI đề nghị rà soát tính khả thi của các quy định về chuyển đổi số. Theo đại biểu, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 đã đặt ra những yêu cầu mới như hòa giải trực tuyến, biên bản hòa giải điện tử, do đó, khi cụ thể hóa trong Nghị định cần rà soát kỹ trình tự, thủ tục và điều kiện thực hiện tại thôn, tổ dân phố, khu dân cư, bảo đảm các quy định vừa tuân thủ pháp luật, vừa phù hợp với điều kiện thực tế ở cơ sở.

Liên quan đến hòa giải các mâu thuẫn, tranh chấp phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật, PGS.TS. Trương Hồ Hải cho rằng, cần làm rõ thuật ngữ và ranh giới thẩm quyền để hòa giải viên, người dân dễ nhận biết. Theo đó, hòa giải viên không xác định tội danh, hành vi vi phạm hành chính hay quyết định hình thức xử lý, mà chỉ hòa giải mâu thuẫn, tranh chấp và hậu quả dân sự phát sinh trong phạm vi pháp luật cho phép; việc xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự vẫn thuộc thẩm quyền của cơ quan có thẩm quyền.

PGS.TS. Trương Hồ Hải, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội khóa XVI phát biểu tại Hội thảo

Đối với Điều 3 của dự thảo Nghị định, GS.TS. Trương Hồ Hải đề nghị nghiên cứu quy định theo phương pháp loại trừ, làm rõ những trường hợp không được hòa giải hoặc không thuộc phạm vi hòa giải. Theo ông, nếu liệt kê cụ thể tất cả các trường hợp được hòa giải thì có thể dẫn đến bỏ sót, bởi các quan hệ dân sự trong đời sống rất đa dạng và luôn phát sinh những tình huống mới. Việc hướng dẫn cũng cần tập trung vào các tiêu chí để nhận biết, tránh lặp lại những nội dung đã được quy định trong Luật; đối với các vấn đề đã được pháp luật chuyên ngành điều chỉnh, có thể nghiên cứu sử dụng kỹ thuật dẫn chiếu phù hợp.

Góp ý về việc hướng dẫn xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở, bà Phạm Thị Thanh Hương, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội đề nghị làm rõ chủ thể, phạm vi và trách nhiệm hướng dẫn, bởi các vụ việc tại cơ sở liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật, trong khi không phải người được mời tham gia hòa giải nào cũng có chuyên môn pháp luật. Việc giao công chức tư pháp cấp xã hướng dẫn trong mọi trường hợp cũng cần được cân nhắc, nhất là với những vụ việc phức tạp, liên quan nhiều lĩnh vực.

Đối với trường hợp không bố trí được người phiên dịch phù hợp, đại biểu đề nghị bổ sung phương án xử lý tiếp theo để không làm đình trệ việc hòa giải. Bên cạnh đó, về theo dõi, đôn đốc thực hiện thỏa thuận hòa giải thành, cần xác định đây là hoạt động hỗ trợ, nhắc nhở, vận động các bên, không làm phát sinh trách nhiệm bảo đảm kết quả thực hiện thỏa thuận. Về chi trả thù lao, cần nghiên cứu chuyển trực tiếp kinh phí cho hòa giải viên và người được mời tham gia hòa giải, hạn chế khâu trung gian qua Tổ trưởng Tổ hòa giải.

Các đại biểu trao đổi tại Hội thảo

Kết luận Hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc cho rằng, quy định về phạm vi hòa giải cần giúp hòa giải viên nhận diện tương đối rõ những vụ việc thuộc phạm vi hòa giải, nhưng không nên quá cứng nhắc, phức tạp, làm thu hẹp không gian hoạt động của hòa giải ở cơ sở. Thứ trưởng đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục cân nhắc giữa phương án quy định theo hướng loại trừ và phương án cụ thể hóa, bảo đảm thuận lợi cho hòa giải viên trong xác định phạm vi hòa giải, đồng thời hạn chế bỏ sót những mâu thuẫn, tranh chấp có thể giải quyết từ cơ sở.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc, để nâng cao chất lượng hòa giải, cần nghiên cứu thêm các cơ chế hỗ trợ để hòa giải viên có điều kiện thực hiện nhiệm vụ, trong đó có quyền đề xuất người tham gia, hỗ trợ hòa giải; quyền đề nghị, trao đổi, kiến nghị với cơ quan có chức năng, chuyên môn về những vấn đề phát sinh trong quá trình hòa giải.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế bảo đảm, bảo vệ hòa giải viên khi phát sinh vấn đề trong quá trình thực hiện nhiệm vụ; chế độ đối với trường hợp xảy ra sự cố, tai nạn khi tham gia hòa giải; đồng thời bảo đảm đầy đủ chế độ, thù lao theo quy định, tạo sự yên tâm và động lực để hòa giải viên gắn bó với công việc.

Trên tinh thần tiếp thu tối đa các ý kiến tại Hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo Nghị định theo hướng tạo điều kiện thuận lợi cho hòa giải viên, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở và đáp ứng yêu cầu thực tiễn.