Đặt vấn đề

Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là một trong những căn cứ quan trọng để Tòa án quyết định hình phạt. Việc xác định đầy đủ, chính xác các tình tiết giảm nhẹ không chỉ bảo đảm nguyên tắc công bằng, nhân đạo của pháp luật hình sự mà còn là cơ sở quan trọng để thực hiện nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự và hình phạt.

Khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự quy định cụ thể các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Bên cạnh đó, khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự quy định: “Khi quyết định hình phạt, Tòa án có thể coi đầu thú hoặc tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án”. Đây là quy định có tính chất “mở”, cho phép Tòa án xem xét những tình tiết chưa được liệt kê tại khoản 1 Điều 51 nhưng xét về bản chất có ý nghĩa làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội hoặc thể hiện những đặc điểm đặc biệt về nhân thân, hoàn cảnh của người phạm tội cần được xem xét khi quyết định hình phạt.

Để cụ thể hóa quy định này, Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP đã liệt kê một số tình tiết có thể được coi là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Trong đó, các khoản 9 và 10 Điều 3 đang đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hướng dẫn để tránh tình trạng nhận thức và áp dụng không thống nhất.

1. Một số vướng mắc, bất cập khi áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự

Một là, trường hợp người phạm tội có từ 03 con nhỏ trở lên theo khoản 9 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP:

Khoản 9 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP quy định: “Người phạm tội có từ 03 con nhỏ trở lên đều dưới 15 tuổi hoặc có con bị khuyết tật nặng trở lên, bị bệnh hiểm nghèo mà vợ, chồng không có công ăn việc làm, gia đình khó khăn được chính quyền địa phương xác nhận”. Quy định trên được đặt ra nhằm thể hiện chính sách nhân đạo của pháp luật hình sự, cho phép xem xét hoàn cảnh gia đình đặc biệt của người phạm tội trong quá trình quyết định hình phạt. Tuy nhiên, cách diễn đạt của quy định này có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau.

Theo quan điểm thứ nhất, quy định trên gồm hai trường hợp độc lập được liên kết với nhau bằng từ “hoặc”: (i) Trường hợp thứ nhất là người phạm tội có từ 03 con nhỏ trở lên và tất cả các con đều dưới 15 tuổi; (ii) Trường hợp thứ hai là người phạm tội có con bị khuyết tật nặng trở lên hoặc bị bệnh hiểm nghèo, đồng thời vợ hoặc chồng không có công ăn việc làm và gia đình có hoàn cảnh khó khăn được chính quyền địa phương xác nhận. Đối với trường hợp thứ nhất, người phạm tội chỉ cần đáp ứng điều kiện có từ 03 con trở lên, tất cả đều dưới 15 tuổi là có thể được xem xét áp dụng tình tiết giảm nhẹ theo quy định tại khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự, không bắt buộc phải chứng minh thêm điều kiện về việc vợ hoặc chồng không có công ăn việc làm hoặc gia đình có hoàn cảnh khó khăn.

Theo quan điểm thứ hai, việc có từ 03 con nhỏ dưới 15 tuổi phải gắn với hoàn cảnh gia đình khó khăn, mục đích thực sự của tình tiết này là xem xét giảm nhẹ đối với người phạm tội có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn, trong đó, việc phải nuôi dưỡng nhiều con nhỏ chỉ là một trong những yếu tố cần xem xét. Nếu người phạm tội có từ 03 con nhỏ trở lên đều dưới 15 tuổi nhưng có điều kiện kinh tế tốt, vợ hoặc chồng có thu nhập ổn định, việc thi hành hình phạt không làm ảnh hưởng đáng kể đến đời sống của các con thì có thể không cần thiết áp dụng tình tiết giảm nhẹ. Theo quan điểm này, cần hiểu toàn bộ quy định trong mối liên hệ với mục đích nhân đạo của khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Tình tiết giảm nhẹ không đơn thuần được xác định trên cơ sở số lượng con mà cần đánh giá thực tế việc người phạm tội là nguồn lao động, nguồn chăm sóc chủ yếu và việc xử lý hình sự đối với họ có thể đặt những người phụ thuộc vào hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Hai là, quy định tại khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP.

Khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP quy định: “Tòa án có thể coi tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại khoản 2 Điều 51 của Bộ luật Hình sự, nhưng phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án. Việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ khác cần phải được xem xét thận trọng, chặt chẽ, tùy vào tính chất, đặc điểm của từng trường hợp cụ thể”. Quy định này tiếp tục khẳng định tính chất mở và quyền đánh giá của Tòa án trong việc áp dụng khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, chính tính chất tùy nghi này cũng đặt ra vấn đề về giới hạn quyền đánh giá của Tòa án và khả năng bảo đảm sự thống nhất trong thực tiễn xét xử. Việc sử dụng cụm từ “có thể coi” cho thấy Tòa án không có nghĩa vụ bắt buộc phải áp dụng mọi tình tiết được bị cáo, người bào chữa hoặc Viện kiểm sát đề nghị.

Trong thực tiễn, có thể xảy ra trường hợp Viện kiểm sát trong bản luận tội đề nghị áp dụng một tình tiết theo khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự vì cho rằng tình tiết đó có ý nghĩa làm giảm trách nhiệm hình sự của bị cáo. Hội đồng xét xử có thể có quan điểm khác và không chấp nhận đề nghị này.

Khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP yêu cầu Tòa án “phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án” khi quyết định coi một tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ. Quy định này mới đặt ra nghĩa vụ giải trình trong trường hợp áp dụng, chưa thể hiện rõ yêu cầu giải trình trong trường hợp Tòa án không chấp nhận đề nghị áp dụng tình tiết giảm nhẹ của Viện kiểm sát, người bào chữa hoặc bị cáo. Điều này có thể dẫn đến một số bất cập cùng một tình tiết về nhân thân hoặc thành tích của người phạm tội, Tòa án này có thể chấp nhận là tình tiết giảm nhẹ tại khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự, trong khi Tòa án khác lại không chấp nhận. Về mặt lý luận, nếu không có tiêu chí định hướng thì phạm vi tùy nghi quá rộng có thể ảnh hưởng đến yêu cầu áp dụng pháp luật thống nhất.

Ba là, trường hợp người phạm tội đạt danh hiệu “Lao động tiên tiến”, “Chiến sĩ tiên tiến” có đủ điều kiện áp dụng khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hay không.

Danh hiệu “Lao động tiên tiến”, “Chiến sĩ tiên tiến” có ý nghĩa ghi nhận mức độ hoàn thành nhiệm vụ và sự tham gia phong trào thi đua trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng thông thường được xét tặng định kỳ hằng năm và tiêu chuẩn chưa đạt đến mức độ “có thành tích xuất sắc” như một số danh hiệu hoặc hình thức khen thưởng khác. Do đó, theo quan điểm của tác giả, danh hiệu “Lao động tiên tiến” và “Chiến sĩ tiên tiến” có thể là căn cứ để Tòa án xem xét áp dụng khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự thông qua khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP dựa trên các cơ sở sau:

- Đây là những danh hiệu thi đua được pháp luật về thi đua, khen thưởng chính thức quy định, được trao trên cơ sở cá nhân đáp ứng những tiêu chuẩn nhất định về kết quả thực hiện nhiệm vụ và tinh thần tham gia phong trào thi đua.

- Việc được công nhận danh hiệu thi đua có thể phản ánh một phần quá trình công tác, ý thức chấp hành kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và những yếu tố tích cực thuộc nhân thân của người phạm tội trước khi thực hiện hành vi phạm tội.

- Khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự được xây dựng nhằm cho phép Tòa án xem xét những tình tiết chưa được liệt kê cụ thể tại khoản 1 nhưng có ý nghĩa tích cực đối với việc đánh giá toàn diện nhân thân người phạm tội.

Tuy nhiên, không nên quan niệm rằng, cứ có một hoặc nhiều danh hiệu “Lao động tiên tiến”, “Chiến sĩ tiên tiến” là đương nhiên được áp dụng tình tiết giảm nhẹ. Khi áp dụng cần căn cứ: Số lần được tặng danh hiệu; khoảng thời gian đạt danh hiệu; thành tích cụ thể dẫn đến việc được công nhận; mối liên hệ giữa thành tích, quá trình công tác với nhân thân của người phạm tội; thời điểm được tặng danh hiệu so với thời điểm phạm tội; việc người phạm tội có quá trình công tác lâu dài, liên tục và có thành tích tích cực hay không. Ví dụ, một người chỉ có một lần đạt danh hiệu “Lao động tiên tiến” nhiều năm trước khi phạm tội thì giá trị phản ánh nhân thân tích cực có thể không cao. Ngược lại, người có quá trình công tác lâu dài, liên tục nhiều năm đạt danh hiệu “Lao động tiên tiến”, “Chiến sĩ tiên tiến”, có nhiều thành tích trong công tác thì tổng hợp các yếu tố đó có thể phản ánh nhân thân tốt và là căn cứ để Tòa án xem xét theo khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự.

Bốn là, áp dụng quy định tại khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP đối với hình thức khen thưởng “Giấy khen”.

“Giấy khen” là một hình thức khen thưởng được pháp luật về thi đua, khen thưởng ghi nhận. Tuy nhiên, Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP không quy định trực tiếp “Giấy khen” là căn cứ để áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tại khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn bởi số lượng cá nhân được tặng “Giấy khen” trong các cơ quan, tổ chức là tương đối phổ biến.

Theo quan điểm của tác giả, không nên hiểu rằng mọi trường hợp người phạm tội có “Giấy khen” đều được áp dụng khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP. Nếu chỉ căn cứ vào sự tồn tại của một “Giấy khen” để áp dụng tình tiết giảm nhẹ thì có thể dẫn đến tình trạng mở rộng quá mức phạm vi áp dụng khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Bởi lẽ, trên thực tế, “Giấy khen” được trao ở nhiều cấp, nhiều lĩnh vực, với những tiêu chuẩn và mức độ thành tích khác nhau. Có trường hợp “Giấy khen” được trao để ghi nhận thành tích xuất sắc, nổi bật; nhưng cũng có trường hợp được trao mang tính chất động viên, khuyến khích hoặc khen thưởng theo phong trào. Việc xem xét “Giấy khen” theo khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP cần dựa trên các tiêu chí sau:

- Giấy khen phải được cấp đúng thẩm quyền. Cần xác định rõ cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền ban hành quyết định khen thưởng theo quy định của pháp luật về thi đua, khen thưởng và quy chế của cơ quan, tổ chức có liên quan. Không nên coi các loại giấy chứng nhận, giấy biểu dương, thư cảm ơn hoặc văn bản mang tính động viên thông thường là “Giấy khen” theo nghĩa của pháp luật về thi đua, khen thưởng.

- Nội dung khen thưởng phải gắn với thành tích cụ thể. “Giấy khen” cần thể hiện việc người được khen thưởng có thành tích trong lao động, công tác, học tập, chiến đấu hoặc hoạt động xã hội. Cần phân biệt giữa “Giấy khen về thành tích” với những giấy tờ mang tính xác nhận tham gia một hoạt động hoặc hoàn thành nghĩa vụ thông thường.

- Thành tích được khen thưởng phải có giá trị phản ánh nhân thân tích cực của người phạm tội. Đây là điều kiện quan trọng nhất. Bản chất của việc áp dụng khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự không nằm ở tên gọi của hình thức khen thưởng mà nằm ở ý nghĩa thực tế của thành tích đó đối với việc đánh giá nhân thân người phạm tội.

- Cần xem xét số lượng và tính liên tục của các Giấy khen. Trường hợp người phạm tội có nhiều Giấy khen trong quá trình công tác lâu dài, thể hiện liên tục quá trình phấn đấu, có thành tích thì có cơ sở thuyết phục hơn để xem xét áp dụng khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Ngược lại, nếu chỉ có một Giấy khen được cấp từ rất lâu, không thể hiện rõ thành tích hoặc không còn phản ánh đáng kể nhân thân hiện tại thì cần thận trọng khi áp dụng.

- Thành tích phải được xác lập trước thời điểm thực hiện hành vi phạm tội hoặc có ý nghĩa tích cực đặc biệt. Thành tích được xem xét giảm nhẹ phải là những thành tích thể hiện quá trình nhân thân tích cực trước khi người đó phạm tội. Đối với những hình thức khen thưởng phát sinh sau khi phạm tội, cần đặc biệt thận trọng và phải xem xét bản chất, nguyên nhân của việc khen thưởng.

2. Một số kiến nghị nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Thứ nhất, đối với quy định tại khoản 9 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, xét về kỹ thuật lập pháp từ “hoặc” trong quy định đã phân định hai nhóm điều kiện khác nhau. Nếu áp dụng cách hiểu bắt buộc cả hai nhóm đối tượng đều phải đáp ứng điều kiện về hoàn cảnh kinh tế khó khăn thì sẽ dẫn đến việc bổ sung điều kiện mà quy phạm chưa thể hiện rõ. Tuy nhiên, một vấn đề khác cũng cần được lưu ý là Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP sử dụng cụm từ “có thể coi”, không phải “được coi”. Do đó, ngay cả khi người phạm tội có từ 03 con nhỏ trở lên đều dưới 15 tuổi thì cũng không đồng nghĩa với việc đương nhiên được hưởng tình tiết giảm nhẹ. Tòa án vẫn phải xem xét bản chất, ý nghĩa thực tế của hoàn cảnh này đối với việc quyết định hình phạt. Để bảo đảm áp dụng thống nhất, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần có văn bản hướng dẫn hoặc giải đáp nghiệp vụ theo hướng xác định rõ: trường hợp “có từ 03 con nhỏ trở lên đều dưới 15 tuổi” có phải là một điều kiện độc lập hay phải đồng thời đáp ứng điều kiện về hoàn cảnh kinh tế, việc làm của vợ hoặc chồng.

Thứ hai, cần xác định rõ giới hạn quyền đánh giá của Tòa án theo khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP. Việc “có thể coi” không nên được hiểu là quyền tùy nghi hoàn toàn mà cần dựa trên những tiêu chí đánh giá khách quan, bảo đảm nguyên tắc công bằng và áp dụng thống nhất pháp luật. Việc này không chỉ bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động xét xử mà còn tạo điều kiện cho Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp và xem xét căn cứ kiến nghị khi có dấu hiệu áp dụng pháp luật không thống nhất.

Thứ ba, việc xem xét các danh hiệu thi đua như “Lao động tiên tiến”, “Chiến sĩ tiên tiến” theo hướng không coi đây là căn cứ đương nhiên để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, nhưng cho phép Tòa án xem xét trong tổng thể quá trình công tác và nhân thân tích cực của người phạm tội.

Thứ tư, đối với “Giấy khen”, cần có tiêu chí phân biệt giữa Giấy khen ghi nhận thành tích thực chất với các hình thức biểu dương, động viên mang tính phong trào. Chỉ những trường hợp thành tích có ý nghĩa thực sự trong việc đánh giá nhân thân người phạm tội mới nên được xem xét theo khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự.

Kết luận

Khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự là quy định có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện chính sách nhân đạo và nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự. Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP đã góp phần cụ thể hóa những tình tiết có thể được xem xét giảm nhẹ, tạo cơ sở pháp lý cho việc áp dụng thống nhất trong thực tiễn. Tuy nhiên, việc sử dụng các thuật ngữ có tính mở như “có thể coi”, “tình tiết khác”, cùng với một số quy định chưa thật sự rõ về cấu trúc điều kiện áp dụng đã đặt ra những vấn đề cần tiếp tục được hướng dẫn.

Đối với khoản 9 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, cần làm rõ việc người phạm tội có từ 03 con nhỏ trở lên đều dưới 15 tuổi có phải là một trường hợp độc lập hay không. Đối với khoản 10 Điều 3 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, cần nhận thức đúng rằng quyền đánh giá của Tòa án là quyền đánh giá có căn cứ, không phải quyền tùy nghi tuyệt đối. Riêng đối với danh hiệu “Lao động tiên tiến”, “Chiến sĩ tiên tiến” và hình thức khen thưởng “Giấy khen”, cần đánh giá trên cơ sở giá trị thực chất của thành tích và ý nghĩa của thành tích đó trong việc phản ánh nhân thân tích cực của người phạm tội, tránh việc áp dụng máy móc theo tên gọi.

Việc tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn áp dụng khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự không chỉ có ý nghĩa bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất mà còn góp phần nâng cao chất lượng xét xử, qua đó bảo đảm mọi bản án được tuyên trên cơ sở khách quan, công bằng, nghiêm minh và nhân đạo.

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2025), Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025 Bộ luật Hình sự, Hà Nội.

2. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (2025), Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 của Bộ luật Hình sự, Hà Nội.

3. Quốc hội (2026), Văn bản hợp nhất số 115/VBHN-VPQH ngày 22/5/2026 Luật Thi đua, khen thưởng, Hà Nội.

(Ảnh: Internet)