Xây dựng hành lang pháp lý đột phá thúc đẩy phát triển đô thị và khu kinh tế đặc biệt

Thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt thông qua việc phân cấp, phân quyền, tạo cơ sở pháp lý ổn định và liên kết vùng

Luật Phát triển đô thị năm 2026 xây dựng hệ thống cơ chế, chính sách toàn diện, vượt trội, tạo điều kiện để Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố khác là đô thị đặc biệt (sau đây gọi chung là Thành phố) phát triển đồng bộ cả về thể chế, hạ tầng, kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, nguồn lực phát triển và liên kết, phát triển vùng. Cụ thể:

Thứ nhất, phân cấp, phân quyền triệt để, toàn diện cho Thành phố là cơ chế xuyên suốt, gắn với tuân thủ nguyên tắc về phân quyền, thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền, cơ chế giám sát, kiểm tra, trách nhiệm giải trình.

Theo đó, Luật mở rộng thẩm quyền của Thành phố trong xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật nhằm quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành, xử lý các vấn đề đặc thù phát sinh từ thực tiễn quản lý, phát triển đô thị đặc biệt và thẩm quyền về thí điểm cơ chế, chính sách, thử nghiệm có kiểm soát. Khoản 2 Điều 7 quy định, khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương theo quy định của pháp luật, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố được ban hành văn bản quy phạm pháp luật để:

(i) Điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính đang được quy định trong văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước ở trung ương để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức thuộc Thành phố, bảo đảm yêu cầu về cải cách hành chính, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong giải quyết thủ tục hành chính, không quy định thêm thành phần hồ sơ, không tăng thêm yêu cầu, điều kiện, thời gian giải quyết thủ tục đang áp dụng;

(ii) Quy định biện pháp đặc thù phù hợp với yêu cầu phát triển Thành phố để tổ chức, hướng dẫn thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội mà khác hoặc chưa có quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, cơ quan ngang Bộ.

Ngoài ra, Luật còn đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cho phép Thành phố điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính đối với quy hoạch của Thành phố, quy hoạch không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian tầm cao,…; áp dụng việc xã hội hóa hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ hỗ trợ giải quyết thủ tục hành chính theo hướng đơn giản, thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp.

Thứ hai, tạo cơ sở pháp lý ổn định để thúc đẩy phát triển các lĩnh vực then chốt, có vai trò động lực, lan tỏa đối với tăng trưởng của Thành phố và cả nước.

Với khu thương mại tự do và khu logistics tích hợp, Luật Phát triển đô thị năm 2026 bổ sung thẩm quyền của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định điều kiện, hồ sơ, thủ tục và nội dung hoạt động đối với phòng giao dịch của chi nhánh ngân hàng nước ngoài trong khu thương mại tự do (khoản 5 Điều 21). Quy định này nhằm kiểm soát rủi ro về quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền và hạn chế sức ép cạnh tranh đối với các ngân hàng trong nước.

Chính phủ được giao quy định trình tự, thủ tục công nhận, gia hạn, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ áp dụng chế độ ưu tiên hải quan đối với khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp, tạo cơ sở pháp lý cụ thể cho quá trình tổ chức thực hiện.

Liên quan đến Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam, Điều 24 Luật Phát triển đô thị năm 2026 làm rõ thẩm quyền của Hội đồng nhân dân Thành phố, cụ thể: Quy định việc phát hành trái phiếu đô thị, trái phiếu công trình tại Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam để huy động vốn nhằm triển khai các dự án trọng điểm của Thành phố; điều kiện, trình tự, thủ tục cấp phép thành lập ngân hàng có hoạt động ngân hàng đầu tư tại Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam, phát hành sản phẩm tài chính quốc tế thông qua Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam sau khi có ý kiến của Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; quy định cơ chế kết nối, tài trợ, hỗ trợ chuỗi giá trị giữa Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam với khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp, khu cảng mở, khu đô thị khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, khu chức năng khác, TOD; quyết định chế độ tiền lương, thù lao, tiền thưởng và thu nhập khác đối với cán bộ, công chức, viên chức, người hưởng lương, phụ cấp và người lao động tại Cơ quan điều hành Trung tâm tài chính quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh; quy định cơ chế, chính sách khác phù hợp với quy định tại Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan để bảo đảm xây dựng, vận hành hiệu quả Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam theo hướng thế hệ mới, có hệ sinh thái tài chính toàn diện và đa dạng, tăng cường kết nối sâu rộng với thị trường vốn quốc tế.

Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế được cung cấp dịch vụ tài chính và các dịch vụ hỗ trợ khác theo giấy phép thành lập và hoạt động cho tổ chức trong nước để giao dịch, thu hút vốn quốc tế. Việc thực hiện phải tuân thủ đầy đủ quy định về quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và quản lý nợ công.

Về phát triển hạ tầng năng lượng và công nghiệp năng lượng, Luật bổ sung đầy đủ thẩm quyền của Hội đồng nhân dân Thành phố trong quy định đối tượng, điều kiện tham gia, cơ chế thực hiện và trách nhiệm của các bên trong mua bán điện trực tiếp, bảo đảm cơ sở pháp lý cũng như yêu cầu an toàn, ổn định trong vận hành hệ thống điện (Điều 25).

Thứ ba, Luật xây dựng cơ chế, chính sách liên kết vùng đô thị đặc biệt, bảo đảm ưu tiên nguồn lực để hỗ trợ liên kết vùng, phát triển vùng đồng bộ, hiệu quả và bền vững.

Thành phố là đô thị đặc biệt có vai trò là hạt nhân, trung tâm và cực tăng trưởng của vùng đô thị đặc biệt, đồng thời thúc đẩy sự phối hợp phát triển giữa thành phố là đô thị đặc biệt với các địa phương trong vùng và các vùng kinh tế - xã hội có liên quan. Việc liên kết, phát triển vùng đô thị đặc biệt phải tuân thủ các nguyên tắc đồng thuận, công khai, minh bạch; thực hiện phối hợp, liên kết phát triển thông qua chương trình, kế hoạch, dự án liên kết, phát triển vùng đô thị đặc biệt; đồng thời bảo đảm thống nhất trong tổ chức không gian phát triển, đầu tư hạ tầng kỹ thuật chung và thực hiện liên kết giữa Thành phố và các địa phương trong vùng đô thị đặc biệt; phù hợp với quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng, Quy hoạch tổng thể Thành phố, quy hoạch tỉnh (Điều 40).

Trong đó, việc đề xuất, thực hiện dự án liên kết, phát triển vùng, dự án liên kết, phát triển vùng đô thị đặc biệt quy định tại khoản 1 Điều 41 được thực hiện như sau: (i) Ủy ban nhân dân Thành phố, các địa phương có liên quan báo cáo Hội đồng nhân dân cùng cấp xem xét, đồng thuận về việc thực hiện dự án; (ii) Ủy ban nhân dân Thành phố cùng với các địa phương tham gia dự án thống nhất lựa chọn một Ủy ban nhân dân cấp tỉnh làm cơ quan chủ quản hoặc cơ quan có thẩm quyền thực hiện dự án.

Theo khoản 3 Điều 41, các địa phương tham gia thực hiện dự án liên kết, phát triển vùng, dự án liên kết, phát triển vùng đô thị đặc biệt có quyền được áp dụng quy định của Luật Phát triển đô thị và văn bản thi hành Luật Phát triển đô thị để lập, thẩm định, phê duyệt, thực hiện dự án liên kết, phát triển vùng, dự án liên kết, phát triển vùng đô thị đặc biệt theo nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh của địa phương đó sau khi thống nhất với Hội đồng nhân dân Thành phố; được sử dụng ngân sách để đầu tư trực tiếp vào dự án liên kết, phát triển vùng đô thị đặc biệt trên địa bàn địa phương khác trong vùng đô thị đặc biệt nhằm giải quyết các vấn đề về hạ tầng giao thông, môi trường, cấp nước sạch, thoát nước và công trình khác để phục vụ lợi ích chung; hưởng ưu đãi, hỗ trợ theo quy định đối với dự án về lĩnh vực môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, dự án an toàn thực phẩm có tính chất vùng.

Mở rộng không gian phát triển với cơ chế đặc thù cho khu kinh tế đặc biệt

Xã, phường hoặc đặc khu được công nhận là khu kinh tế đặc biệt khi đáp ứng các tiêu chí gồm: (i) Có vị trí chiến lược, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của đất nước; (ii) Có cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên; (iii) Có không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát, có quy mô dân số, diện tích tự nhiên lớn (khoản 1 Điều 43).

Luật quy định cơ chế pháp lý về công nhận xã, phường hoặc đặc khu là khu kinh tế đặc biệt, đồng thời xây dựng hệ cơ chế, chính sách đặc thù, đột phá để phát triển khu kinh tế đặc biệt gắn với việc phân quyền và bảo đảm tuân thủ nguyên tắc phân quyền, thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền đối với chính quyền địa phương ở nơi có khu kinh tế đặc biệt.

Về tổ chức bộ máy ở khu kinh tế đặc biệt, Điều 44 của Luật quy định Hội đồng nhân dân cấp tỉnh nơi có khu kinh tế đặc biệt quyết định số lượng đại biểu Hội đồng nhân dân, tỷ lệ đại biểu hoạt động chuyên trách của Hội đồng nhân dân; số lượng, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của các Ban của Hội đồng nhân dân ở khu kinh tế đặc biệt; Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi có khu kinh tế đặc biệt quyết định số lượng Ủy viên Ủy ban nhân dân ở khu kinh tế đặc biệt; số lượng Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân ở khu kinh tế đặc biệt. Số lượng Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân ở khu kinh tế đặc biệt không tính vào tổng số lượng Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã của toàn tỉnh, thành phố theo khung số lượng do Chính phủ quy định.

Quy hoạch chung khu kinh tế đặc biệt được lập cho khu kinh tế đặc biệt trên cơ sở tích hợp nội dung của quy hoạch chung khu kinh tế (nếu có), quy hoạch chung xã, quy hoạch chung đô thị và tương đương, quy hoạch chung đặc khu là đô thị theo quy định của pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn, định hướng quan điểm, tầm nhìn, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của khu kinh tế đặc biệt. Quy hoạch chi tiết được lập đối với từng khu vực trong khu kinh tế đặc biệt trên cơ sở cụ thể hóa các nội dung của quy hoạch chung khu kinh tế đặc biệt.

Đáng chú ý, theo quy định tại Điều 48, nhà đầu tư chiến lược ở khu kinh tế đặc biệt được hưởng các ưu đãi, hỗ trợ về thuế thu nhập doanh nghiệp đối với dự án đầu tư thực hiện tại khu kinh tế đặc biệt như dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; đồng thời được kéo dài thời gian áp dụng thuế suất ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp đối với thu nhập từ các dự án đầu tư mới thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này không quá 05 năm so với quy định của pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp. Chủ tịch Ủy ban nhân dân ở khu kinh tế đặc biệt quyết định việc kéo dài thời gian áp dụng thuế suất ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp quy định tại điểm này.

Nhà đầu tư thực hiện dự án casino được tính thêm phần vốn đã giải ngân vào các dự án là đô thị, dịch vụ, du lịch, vui chơi giải trí, các dự án là cơ sở hạ tầng tại khu kinh tế đặc biệt khi xem xét điều kiện giải ngân tối thiểu 50% tổng mức đầu tư của dự án để cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh casino. Thời hạn hoạt động kinh doanh casino thực hiện theo thời hạn hoạt động của dự án, trừ trường hợp ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh.

Doanh nghiệp được chấp thuận chủ trương đầu tư dự án casino phải cam kết không chuyển nhượng phần vốn góp tại doanh nghiệp thực hiện các dự án cơ sở hạ tầng và doanh nghiệp thực hiện các dự án cơ sở hạ tầng phải cam kết không chuyển nhượng dự án cơ sở hạ tầng cho đến khi dự án casino đã hoàn thành giải ngân tối thiểu 50% tổng mức đầu tư. Số vốn đầu tư đã giải ngân thực hiện các dự án cơ sở hạ tầng chỉ được tính không quá 25% tổng vốn đầu tư của dự án casino (không vượt quá giá trị tương đương 500 triệu đô la Mỹ) khi xác định thời điểm được phép kinh doanh casino.

Kiểm soát quyền lực gắn với chức năng, nhiệm vụ

Luật thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua quy định cụ thể về thanh tra, kiểm tra, giám sát gắn với chức năng, nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội trong việc xem xét báo cáo về việc thi hành Luật theo đề nghị của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc Chính phủ; quyết định bãi bỏ toàn bộ hoặc một phần văn bản do Chính phủ ban hành (Điều 55).

Chính phủ có trách nhiệm tổ chức theo dõi, kiểm tra, thanh tra việc thi hành Luật; bảo đảm việc phân quyền, phân cấp trong Luật được thực hiện thống nhất, hiệu quả, đúng quy định; chỉ đạo theo dõi, đánh giá, kiểm soát rủi ro đối với việc thực hiện các cơ chế, chính sách; báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc thực hiện cơ chế, chính sách được quy định tại Luật (Điều 56).

Cũng tại Điều 56, Luật giao Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo việc phối hợp liên ngành, xử lý các vấn đề liên vùng, liên ngành phát sinh trong quá trình thực hiện cơ chế, chính sách quy định tại Luật; căn cứ quy định của pháp luật hoặc để bảo đảm lợi ích quốc gia, quốc phòng, an ninh, đối ngoại quốc gia, đình chỉ việc thi hành toàn bộ hoặc một phần văn bản do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh ban hành, đồng thời báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội bãi bỏ; bãi bỏ toàn bộ hoặc một phần văn bản do Ủy ban nhân dân, Chủ tịch Ủy ban nhân dân ban hành theo quy định.

Ngoài ra, Luật cũng quy định cụ thể trách nhiệm của chính quyền đô thị đặc biệt, chính quyền thành phố không là đô thị đặc biệt, chính quyền cấp tỉnh nơi có khu kinh tế đặc biệt, chính quyền ở khu kinh tế đặc biệt, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các tổ chức thành viên của Mặt trận.

Đáng chú ý, Luật đồng thời quy định khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung và xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, trục lợi, lạm dụng chính sách.

Ảnh: internet