Cơ chế thí điểm chính sách mới: Không gian để Hà Nội kiểm nghiệm và hoàn thiện pháp luật

Ảnh minh họa

Mở thêm không gian thí điểm, nhưng không đứng ngoài khuôn khổ pháp luật

Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới xác định yêu cầu chủ động xây dựng, thử nghiệm các cơ chế, chính sách mới, có tính đột phá, khác biệt để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra trong quá trình phát triển Thủ đô.

Thể chế hóa định hướng này, khoản 1 Điều 9 Luật Thủ đô năm 2026 quy định: “Thành phố được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định để áp dụng tại thành phố Hà Nội”.

Quy định trên tạo thêm cơ sở pháp lý để Hà Nội nghiên cứu, đề xuất và tổ chức thí điểm những cách tiếp cận mới trong trường hợp pháp luật chưa có quy định điều chỉnh hoặc quy định hiện hành chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn của Thủ đô.

Tuy nhiên, cơ chế này không đồng nghĩa với việc Hà Nội có thể tự do đặt ra các chính sách nằm ngoài khuôn khổ pháp luật. Luật Thủ đô năm 2026 xác định những lĩnh vực không được thí điểm, gồm quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo và các lĩnh vực khác liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, các chính sách được đưa vào thí điểm phải tuân thủ những nguyên tắc chặt chẽ. Theo quy định của Luật, chính sách phải phù hợp với Hiến pháp, không trái với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; không hạn chế quyền con người, quyền cơ bản của công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; bảo đảm môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, cạnh tranh lành mạnh, công khai, minh bạch.

Việc thí điểm cũng không được gây ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại, trật tự, an toàn xã hội; không gây tác động bất lợi đến sức khỏe cộng đồng, đạo đức xã hội, phong tục, tập quán và chính sách đại đoàn kết toàn dân tộc, chính sách tôn giáo.

Như vậy, điểm đáng chú ý của cơ chế mới không chỉ nằm ở việc cho phép Hà Nội thí điểm những chính sách khác với luật, mà còn ở việc Luật Thủ đô đồng thời thiết lập những giới hạn và nguyên tắc để kiểm soát việc thực hiện quyền thí điểm.

Thí điểm có thời hạn, có phạm vi

Một chính sách thí điểm chỉ có ý nghĩa khi kết quả có thể được kiểm chứng trong thực tế. Vì vậy, Luật Thủ đô năm 2026 không thiết kế cơ chế này theo hướng áp dụng không xác định thời hạn.

Theo quy định tại Điều 9 Luật Thủ đô năm 2026, thời gian thí điểm tối đa là 05 năm và có thể được gia hạn tối đa 05 năm.

Giới hạn về thời gian tạo cơ sở để cơ quan có thẩm quyền tổ chức thực hiện, theo dõi, đánh giá tác động và xác định hướng xử lý tiếp theo. Sau thời gian thí điểm, chính sách có thể được chấm dứt, điều chỉnh hoặc tiếp tục theo cơ chế mà pháp luật quy định.

Về phạm vi, Luật xác định các nhóm vấn đề có thể được áp dụng cơ chế thí điểm. Trong đó có các mô hình mới về tổ chức chính quyền địa phương cấp thành phố, mô hình quản trị và xây dựng Nhà nước hiện đại; các vấn đề về công vụ, công chức; các mô hình kinh tế mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục và đào tạo, văn hóa, y tế.

Cơ chế này cũng được áp dụng đối với nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp đô thị; các mô hình quản lý phát triển đô thị, nông thôn, không gian và phát triển bền vững; phương thức khai thác, huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phục vụ phát triển và quản trị Thủ đô.

Đáng chú ý, Luật còn cho phép nghiên cứu, thí điểm các giải pháp đối với những vấn đề có ảnh hưởng nghiêm trọng, trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của người dân hoặc sự phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Có thể thấy, phạm vi thí điểm được thiết kế khá rộng, nhưng tập trung vào những vấn đề gắn trực tiếp với yêu cầu quản trị, phát triển và giải quyết các vấn đề mới của Hà Nội.

Từ đề xuất chính sách đến yêu cầu kiểm soát rủi ro

Điểm đáng chú ý của cơ chế thí điểm là không chỉ trao quyền quyết định chính sách, mà đồng thời đặt ra yêu cầu về trách nhiệm trong quá trình thiết kế, tổ chức thực hiện và kiểm soát rủi ro.

Trên cơ sở chủ trương được cấp có thẩm quyền chấp thuận, Hội đồng nhân dân thành phố ban hành nghị quyết về thí điểm. Nghị quyết phải xác định mục tiêu, phạm vi, đối tượng, nội dung, thời gian, địa bàn thực hiện; kết quả, tác động dự kiến; quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các chủ thể có liên quan.

Đặc biệt, nghị quyết phải quy định về quản trị rủi ro; cơ chế kiểm tra, giám sát, đánh giá; điều kiện và trình tự, thủ tục điều chỉnh, gia hạn hoặc chấm dứt thí điểm.

Như vậy, việc đề xuất một chính sách thí điểm không chỉ dừng ở việc xác định “được làm gì”. Cơ quan có thẩm quyền còn phải làm rõ chính sách nhằm giải quyết vấn đề nào, áp dụng với đối tượng nào, trong phạm vi và thời gian ra sao, dự kiến tạo ra kết quả gì, đồng thời xác định cơ chế xử lý khi phát sinh rủi ro.

Cách tiếp cận này tạo cơ sở để quá trình thí điểm được theo dõi và đánh giá dựa trên những tiêu chí cụ thể, thay vì chỉ dựa vào nhận định chung về hiệu quả của chính sách.

Phân biệt thí điểm chính sách với ban hành quy định đặc thù

Luật Thủ đô năm 2026 quy định nhiều cơ chế đặc thù khác nhau. Vì vậy, cần phân biệt cơ chế thí điểm chính sách (Điều 9) với cơ chế ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung đặc thù (Điều 8).

Theo Điều 8, văn bản quy phạm pháp luật để thi hành Luật Thủ đô có thể có quy định khác với văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước ở Trung ương. Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố, trong phạm vi thẩm quyền, còn được ban hành quy định để điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền trong một số lĩnh vực; đơn giản hóa thủ tục hành chính và quy định các biện pháp đặc thù phù hợp với yêu cầu phát triển Thủ đô. Đối với việc ban hành các quy định này, khoản 3 Điều 8 yêu cầu phải đánh giá sự cần thiết, tính hợp lý; xác định mục tiêu, kết quả dự kiến, cơ chế theo dõi, giám sát và trách nhiệm giải trình; đánh giá tác động chính sách và tổ chức lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức, đối tượng chịu tác động trực tiếp.

Trong khi đó, cơ chế thí điểm tập trung vào việc thử nghiệm một cơ chế, chính sách mới trong phạm vi và thời gian xác định, đi kèm với cơ chế quản trị rủi ro, giám sát, đánh giá và xử lý kết quả sau thí điểm. Sự phân biệt này có ý nghĩa trong thực tiễn, bởi không phải mọi chính sách đặc thù được áp dụng tại Hà Nội đều là chính sách thí điểm.

Thử nghiệm có kiểm soát: Cơ chế chuyên biệt cho đổi mới sáng tạo

Bên cạnh cơ chế thí điểm chính sách, Luật Thủ đô năm 2026 còn thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Điều 19).

Theo đó, Hội đồng nhân dân thành phố quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự, thủ tục cho phép điều chỉnh, kết thúc hoặc hoàn thành việc thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới và các đối tượng khác.

Cơ chế này còn bao gồm các quy định về bảo vệ người tham gia thử nghiệm; quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các bên; chính sách ưu đãi, hỗ trợ; việc sử dụng dữ liệu nhà nước, cơ sở hạ tầng và tài sản công; mua sắm ưu đãi, đầu tư và hỗ trợ thị trường đối với các sản phẩm, giải pháp thử nghiệm thành công.

Theo quy định, Ủy ban nhân dân thành phố quyết định cho phép và quy định việc thử nghiệm đối với từng dự án theo tiêu chí, điều kiện đã được xác định. Trong phạm vi thử nghiệm có kiểm soát, đối với những dự án mà pháp luật đã có quy định nhưng chưa đủ cụ thể hoặc không còn phù hợp, Ủy ban nhân dân thành phố có thể quyết định tạm thời không áp dụng một số quy định pháp luật trong phạm vi thử nghiệm.

Nếu cơ chế thí điểm chính sách hướng tới các vấn đề phục vụ quản trị và phát triển Thủ đô với phạm vi tương đối rộng, thì cơ chế tại Điều 19 thiết lập một không gian chuyên biệt hơn cho việc thử nghiệm công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới.

Thí điểm phải đi cùng cơ chế dừng, đánh giá và hoàn thiện pháp luật

Một chính sách thí điểm không nhất thiết phải được tiếp tục trong mọi trường hợp. Giá trị của cơ chế này còn nằm ở khả năng phát hiện những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện để có phương án điều chỉnh phù hợp.

Việc Luật Thủ đô yêu cầu nghị quyết thí điểm phải quy định cơ chế kiểm tra, giám sát, đánh giá, điều chỉnh, gia hạn hoặc chấm dứt chính là cơ sở pháp lý cho quá trình này.

Thông qua việc tổ chức thực hiện trong một phạm vi và thời gian nhất định, cơ quan có thẩm quyền có điều kiện đánh giá tác động thực tế của chính sách, nhận diện những điểm chưa phù hợp, từ đó xem xét điều chỉnh chính sách hoặc kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật.

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cũng được đặt trong mối liên hệ với quá trình hoàn thiện pháp luật. Đối với quá trình thử nghiệm, Ủy ban nhân dân thành phố có trách nhiệm theo dõi, kiểm soát, báo cáo Hội đồng nhân dân và kiến nghị hoàn thiện pháp luật khi cần thiết.

Bảo vệ người thực thi nhưng gắn với điều kiện rõ ràng

Cùng với việc trao thêm không gian cho đổi mới chính sách, Luật Thủ đô năm 2026 cũng có quy định nhằm bảo vệ những người tham gia quá trình xây dựng và thực hiện các cơ chế đặc thù.

Khoản 2 Điều 34 Luật Thủ đô năm 2026 quy định người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị; cán bộ, công chức, viên chức và người tham gia vào quá trình xây dựng, ban hành, thực hiện Luật Thủ đô và các văn bản theo Điều 8, Điều 9 được loại trừ hoặc miễn trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không có động cơ vụ lợi, đã thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.

Quy định này cho thấy pháp luật không chỉ đặt ra yêu cầu đối với người ra quyết định mà còn tính đến những rủi ro có thể phát sinh khi triển khai chính sách mới. Tuy nhiên, việc loại trừ hoặc miễn trách nhiệm pháp lý không phải là cơ chế miễn trừ chung, bởi Luật đồng thời đặt ra các điều kiện về không vụ lợi và tuân thủ đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục.

Qua đó, trách nhiệm đổi mới và trách nhiệm kiểm soát rủi ro được đặt song song: người thực thi có không gian để triển khai chính sách mới, nhưng việc thực hiện vẫn phải nằm trong khuôn khổ và các điều kiện mà pháp luật quy định.

Nhìn tổng thể, cơ chế thí điểm chính sách mới theo Luật Thủ đô năm 2026 vừa mở thêm không gian để Hà Nội chủ động giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tiễn, vừa đặt ra các yêu cầu về phạm vi, thời hạn, đánh giá tác động, quản trị rủi ro và trách nhiệm trong quá trình thực hiện. Qua đó, việc thí điểm không chỉ nhằm kiểm nghiệm một chính sách cụ thể mà còn tạo thêm cơ sở thực tiễn để điều chỉnh, hoàn thiện chính sách và pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới.