Luật sư tập sự: Mở rộng cơ hội thực hành, nâng cao chất lượng hành nghề

Thực tế công tác quản lý người tập sự hành nghề luật sư trong thời gian qua đã bộc lộ nhiều bất cập. Tỷ lệ người tập sự đạt yêu cầu tại các kỳ kiểm tra kết quả tập sự hành nghề luật sư chưa cao (nhiều kỳ có tỷ lệ không đạt từ trên 50% đến 80%)

PV: Thưa Luật sư Huỳnh Phương Nam, là người có nhiều năm kinh nghiệm hoạt động và quản lý trong lĩnh vực luật sư, ông đánh giá như thế nào về những hạn chế của chế định “người tập sự hành nghề luật sư” tại Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012), cũng như yêu cầu đặt ra đối với việc sửa đổi các quy định này?

Luật sư Huỳnh Phương Nam: Theo quy định của pháp luật hiện hành, người tập sự hành nghề luật sư là người đã đáp ứng đủ các tiêu chuẩn về trình độ chuyên môn, qua đào tạo nghề luật sư và trải qua quá trình rèn luyện kỹ năng thực tiễn trong thời hạn luật định, sau đó tham gia kỳ kiểm tra kết quả tập sự để đủ điều kiện trở thành luật sư. Đây là giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hình thành năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và ý thức tuân thủ quy tắc đạo đức, ứng xử nghề nghiệp của mỗi luật sư.

Tuy nhiên, thực tế công tác quản lý người tập sự hành nghề luật sư trong thời gian qua đã bộc lộ nhiều bất cập. Tỷ lệ người tập sự đạt yêu cầu tại các kỳ kiểm tra kết quả tập sự hành nghề luật sư chưa cao (nhiều kỳ có tỷ lệ không đạt từ trên 50% đến 80%). Bên cạnh đó, thẩm quyền quản lý và xử lý kỷ luật đối với người tập sự lại được giao cho các chủ thể khác nhau, dẫn đến việc theo dõi, giám sát và xử lý vi phạm chưa được tập trung, thống nhất. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ việc người tập sự chưa phải là thành viên chính thức của Đoàn Luật sư nên chủ yếu chịu sự quản lý trực tiếp từ tổ chức hành nghề luật sư và luật sư hướng dẫn.

Mặt khác, theo Thông tư số 10/2021/TT-BTP ngày 10/12/2021 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp hướng dẫn về tập sự hành nghề luật sư, tổ chức hành nghề luật sư nhận tập sự có trách nhiệm quản lý, xem xét và xử lý vi phạm đối với người tập sự; trong khi Ban Chủ nhiệm Đoàn Luật sư, nơi đăng ký tập sự lại có thẩm quyền xem xét, quyết định kỷ luật. Với cơ chế này, nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa Đoàn Luật sư và tổ chức hành nghề luật sư sẽ rất khó bảo đảm việc theo dõi, đánh giá và xử lý vi phạm được kịp thời, thống nhất.

Một vấn đề khác là cơ hội tiếp cận hoạt động nghề nghiệp thực tế của người tập sự còn phụ thuộc đáng kể vào điều kiện của tổ chức hành nghề, sự phân công của luật sư hướng dẫn và phạm vi công việc thực tế tại nơi nhận tập sự. Bên cạnh đó, vai trò của Đoàn Luật sư trong việc tạo điều kiện cho người tập sự tham gia các hoạt động bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cũng như giám sát quá trình tập sự ở mỗi địa phương còn có sự khác biệt rõ rệt. Nhiều năm qua, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội thường xuyên tổ chức các chương trình bồi dưỡng miễn phí cho người tập sự nhằm đáp ứng yêu cầu của các kỳ kiểm tra kết quả tập sự do Liên đoàn Luật sư Việt Nam tổ chức, thu hút hàng trăm người tập sự tham gia, trong đó có nhiều người thuộc các Đoàn Luật sư tỉnh, thành phố khác.

Theo Luật sư Huỳnh Phương Nam, dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn thi hành cần xây dựng cơ chế quản lý người tập sự theo hướng thống nhất; xác định rõ mối quan hệ phối hợp và trách nhiệm của Đoàn Luật sư, tổ chức hành nghề luật sư và luật sư hướng dẫn

Từ thực tiễn đó, tôi cho rằng, dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn thi hành cần xây dựng cơ chế quản lý người tập sự theo hướng thống nhất; xác định rõ mối quan hệ phối hợp và trách nhiệm của Đoàn Luật sư, tổ chức hành nghề luật sư và luật sư hướng dẫn. Điều này nhằm bảo đảm người tập sự thực sự được tập sự, đồng thời có điều kiện tham gia các chương trình bồi dưỡng chuyên môn cũng như các hoạt động chung của Đoàn Luật sư, qua đó khắc phục những hạn chế trong công tác quản lý, giám sát và tổ chức tập sự, bảo đảm người tập sự được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp trước khi chính thức trở thành luật sư.

PV: Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) đề xuất thay thế khái niệm “người tập sự hành nghề luật sư” bằng “luật sư tập sự”, đồng thời quy định người đáp ứng tiêu chuẩn và điều kiện hành nghề luật sư được đăng ký tại một Đoàn Luật sư để tập sự. Theo ông, những đề xuất này có tác động như thế nào đến công tác quản lý luật sư tập sự và việc tạo điều kiện cho họ tham gia các hoạt động nghề nghiệp thực tế?

Luật sư Huỳnh Phương Nam: Sau gần 20 năm thực hiện Luật Luật sư, chế định “người tập sự hành nghề luật sư” đã bộc lộ những hạn chế nhất định, làm giảm cơ hội tiếp cận thực tiễn nghề nghiệp của người tập sự mà thực tế thường ví “nôm na” là “tập bơi nhưng không được xuống nước”. Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) lần này đã có bước chuyển biến quan trọng khi quy định danh xưng “luật sư tập sự”. Đây không phải là tên gọi hoàn toàn mới, vì trước đây Pháp lệnh Tổ chức luật sư năm 1987 đã quy định chế định luật sư tập sự với các quyền tương tự luật sư chính thức, trừ quyền ứng cử và bầu cử vào Ban Chủ nhiệm hay Ban Kiểm tra của Đoàn Luật sư. Luật Luật sư năm 2001 sau đó cũng duy trì chế định luật sư tập sự nhưng chỉ hạn chế một số quyền hành nghề so với luật sư chính thức.

Theo dự thảo Luật, phạm vi hoạt động nghề nghiệp của luật sư tập sự được mở rộng theo hướng cho phép tham gia các hoạt động nghề nghiệp quy định trong pháp luật về tố tụng; đại diện theo ủy quyền và tư vấn pháp lý cho khách hàng theo sự phân công, giám sát của luật sư hướng dẫn và khi được khách hàng đồng ý, ngoại trừ việc ký văn bản tư vấn pháp luật. Ngoài ra, luật sư tập sự được thực hiện các hoạt động nghề nghiệp khác phù hợp với quy định của pháp luật. Quy định này tạo cơ hội thiết thực để luật sư tập sự tiếp cận công việc thực tế, vận dụng kiến thức đã học và từng bước rèn luyện kỹ năng chuyên môn ngay trong quá trình chuẩn bị hành nghề.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật bổ sung quy định cụ thể về trách nhiệm của luật sư hướng dẫn đối với các hoạt động của luật sư tập sự. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để nâng cao trách nhiệm hướng dẫn, giám sát, bảo đảm luật sư tập sự thực hiện công việc đúng phạm vi được giao và tuân thủ pháp luật. Qua đó, quá trình tập sự không chỉ đáp ứng về thời gian hay thủ tục hành chính, mà chú trọng vào việc rèn luyện năng lực thực hành thực tế, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư.

Khi được đặt trong khuôn khổ quản lý chung của Đoàn Luật sư, luật sư tập sự sẽ có điều kiện gắn bó thường xuyên với các hoạt động bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ và tuân thủ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp do Đoàn tổ chức

Đặc biệt, dự thảo Luật quy định Đoàn Luật sư có nhiệm vụ, thẩm quyền giám sát, cấp Thẻ luật sư tập sự và xác nhận hoàn thành thời gian tập sự. Quy định này sẽ tạo sự gắn kết chặt chẽ giữa luật sư tập sự với Đoàn Luật sư; Thẻ luật sư tập sự giúp họ có danh xưng, tư cách và điều kiện pháp lý để tập sự hành nghề, nhưng đồng thời cũng đặt họ dưới sự giám sát trực tiếp của Đoàn Luật sư. Hơn nữa, khi được đặt trong khuôn khổ quản lý chung của Đoàn Luật sư, luật sư tập sự sẽ có điều kiện gắn bó thường xuyên với các hoạt động bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ và tuân thủ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp do Đoàn tổ chức.

PV: Việc dự thảo Luật mở rộng quyền thực hành nghề nghiệp cho luật sư tập sự liệu có ảnh hưởng gì tới quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng hay không, thưa ông?

Luật sư Huỳnh Phương Nam: Trong tập sự hành nghề luật sư, luôn có mối tương quan giữa nhu cầu rèn luyện, thực hành kỹ năng thực tế của người tập sự với yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng. Để giải quyết vấn đề này, dự thảo Luật đã quy định luật sư tập sự chỉ được thực hiện một số công việc theo sự phân công, giám sát của luật sư hướng dẫn và bắt buộc phải được sự đồng ý của khách hàng; đồng thời luật sư hướng dẫn phải chịu trách nhiệm pháp lý về toàn bộ hoạt động của luật sư tập sự.

Điều này khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của luật sư hướng dẫn: Một mặt tạo điều kiện cho luật sư tập sự trải nghiệm công việc thực tế của khách hàng khi được cho phép, mặt khác phải bảo đảm chất lượng công việc do luật sư tập sự thực hiện đáp ứng đầy đủ yêu cầu của khách hàng. Ở góc độ khác, quy định sự tham gia của luật sư tập sự phải có sự chấp thuận của khách hàng cũng nhằm bảo đảm tính minh bạch về chủ thể cung cấp dịch vụ pháp lý, tuyệt đối không làm ảnh hưởng đến quyền lựa chọn, quyền được bảo mật thông tin và các quyền hợp pháp khác của khách hàng.

Tóm lại, mở rộng cơ hội thực hành phải luôn đi đôi với kiểm soát chất lượng. Việc tạo điều kiện cho luật sư tập sự tiếp cận công việc thực tế đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ, đề cao trách nhiệm chuyên môn và tuân thủ nghiêm ngặt đạo đức nghề nghiệp, qua đó góp phần nâng cao chất lượng toàn diện của đội ngũ luật sư trong tương lai.

PV: Từ thực tiễn hoạt động của Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, ông có đề xuất hay giải pháp gì nhằm bảo đảm các quy định mới về luật sư tập sự được triển khai đồng bộ, hiệu quả khi dự thảo Luật được thông qua?

Luật sư Huỳnh Phương Nam: Trước hết, tôi cho rằng, cần ban hành các quy định chi tiết về mối quan hệ phối hợp chặt chẽ giữa Đoàn Luật sư với tổ chức hành nghề luật sư và luật sư hướng dẫn trong suốt quá trình tập sự; cần phân định minh bạch trách nhiệm xử lý vi phạm giữa Đoàn Luật sư và tổ chức hành nghề luật sư đối với luật sư tập sự có sai phạm. Bên cạnh đó, các Đoàn Luật sư cần xây dựng các chương trình bồi dưỡng riêng về nhận thức chính trị, chuyên môn nghiệp vụ và đạo đức ứng xử nghề nghiệp cho luật sư tập sự; đồng thời tạo điều kiện cho họ tham gia các hoạt động bồi dưỡng, sinh hoạt chuyên môn chung của Đoàn. Điều này giúp luật sư tập sự sớm tiếp cận các chuẩn mực nghề nghiệp và nhận thức đầy đủ về trách nhiệm của luật sư đối với khách hàng, xã hội và pháp luật.

Các tổ chức hành nghề luật sư cần chủ động xây dựng kế hoạch quản lý tập sự cụ thể, phân công luật sư hướng dẫn đủ năng lực, kinh nghiệm và tạo điều kiện thuận lợi để luật sư tập sự được tiếp cận các công việc phù hợp

Đối với các tổ chức hành nghề luật sư, cần chủ động xây dựng kế hoạch quản lý tập sự cụ thể, phân công luật sư hướng dẫn đủ năng lực, kinh nghiệm và tạo điều kiện thuận lợi để luật sư tập sự được tiếp cận các công việc phù hợp. Việc đánh giá kết quả tập sự cần dựa trên những kỹ năng thực tế đã hình thành, khả năng vận dụng kiến thức và ý thức tuân thủ chuẩn mực nghề nghiệp. Ngoài ra, cơ quan chủ trì soạn thảo cần nghiên cứu thiết lập và tăng cường kênh trao đổi, phối hợp giữa Đoàn Luật sư và tổ chức hành nghề luật sư để kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong quá trình tập sự.

Một yêu cầu quan trọng khác là bảo đảm nhận thức thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan nhà nước và các tổ chức có liên quan về vị trí pháp lý và phạm vi hoạt động của luật sư tập sự. Việc mở rộng cơ hội thực hành chỉ phát huy hiệu quả tối đa khi được triển khai trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng, có sự hợp tác và tạo điều kiện từ các chủ thể liên quan, đồng thời luôn đặt việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng lên hàng đầu.

Tôi tin tưởng và kỳ vọng việc hoàn thiện chế định luật sư tập sự sẽ góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư trong tương lai, tăng cường trách nhiệm quản lý và hướng dẫn, tạo sự liên thông chặt chẽ giữa quá trình đào tạo nghề với hoạt động hành nghề thực tế. Mục tiêu cuối cùng không chỉ dừng lại ở việc giúp người tập sự hoàn thành điều kiện để trở thành luật sư chính thức, mà quan trọng hơn là chuẩn bị cho họ một nền tảng chuyên môn vững vàng, kỹ năng thực hành tinh thông và đạo đức nghề nghiệp trong sáng, đáp ứng tốt nhiệm vụ bảo vệ công lý, góp phần bảo đảm công bằng xã hội.