Cần thiết hoàn thiện pháp luật về luật sư nhằm đáp ứng yêu cầu trong kỷ nguyên mới

Sau khi Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) được ban hành, thể chế pháp luật về tổ chức và hoạt động của luật sư tiếp tục được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý cho luật sư và tổ chức hành nghề luật sư phát triển cả về số lượng và chất lượng, trong đó có đội ngũ luật sư phục vụ hội nhập quốc tế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Số lượng tổ chức hành nghề luật sư cơ bản tăng đều hằng năm, tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân, tổ chức trong việc tiếp cận với dịch vụ của luật sư. Một số tổ chức hành nghề luật sư bước đầu phát huy được thế mạnh, xây dựng được thương hiệu của mình, tạo được sự tín nhiệm trên thị trường dịch vụ pháp lý trong khu vực và quốc tế.

Cùng với đó, việc chuyển giao nhiều nhiệm vụ thuộc phạm vi quản lý nhà nước cho tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư đã tạo hành lang pháp lý thông thoáng để tổ chức xã hội - nghề nghiệp có thể phát huy tối đa tính tự quản, tự chịu trách nhiệm của mình. Cơ quan quản lý nhà nước tập trung xây dựng và hoạch định chính sách phát triển nghề luật sư, hoàn thiện thể chế, đào tạo nghề luật sư, kiểm tra, thanh tra và tranh thủ mọi nguồn lực nhằm hỗ trợ phát triển nghề luật sư.

Tuy nhiên, trước xu thế đất nước, các cấp, các ngành thực hiện mạnh mẽ việc tinh gọn bộ máy, phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, đẩy mạnh thực hiện thủ tục hành chính trên môi trường điện tử đang được thực hiện, một số quy định của Luật Luật sư hiện hành bộc lộ những hạn chế cần được khắc phục. Cụ thể: Các quy định hiện nay chủ yếu được quy định trên phương thức hành nghề truyền thống, dịch vụ pháp lý được thực hiện bằng hình thức trực tiếp, trong khi thực tế đã xuất hiện hình thức tư vấn pháp lý trực tuyến, làm việc từ xa, ứng dụng công cụ trí tuệ nhân tạo vào hoạt động hành nghề luật sư, ký kết hợp đồng điện tử và lưu trữ hồ sơ điện tử. Tuy nhiên, pháp luật chưa có quy định về giá trị pháp lý của các giao dịch này, cũng như chưa có quy định về ứng dụng công cụ công nghệ thông tin, bảo mật thông tin trong hoạt động hành nghề, số hóa dữ liệu, hồ sơ trên môi trường điện tử. Bên cạnh đó, hầu hết các thủ tục hành chính của Luật Luật sư hiện nay đều được thực hiện theo quy trình trực tiếp, chưa quy định cơ chế liên thông, phối hợp, gắn kết trách nhiệm và chia sẻ thông tin, dữ liệu giữa các ngành có liên quan cũng như các thủ tục hành chính chưa có biểu mẫu điện tử tương tác…

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Luật sư nhằm khắc phục những bất cập, hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động hành nghề và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước là yêu cầu cần thiết. Quá trình xây dựng dự án Luật được đặt trong định hướng đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền và thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Tăng tính linh hoạt trong tổ chức thực hiện và giảm tải quy định hành chính ở cấp luật

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật là đề xuất điều chỉnh hệ thống thủ tục hành chính theo hướng tinh gọn, đồng thời phân định rõ thẩm quyền giải quyết giữa cơ quan trung ương và địa phương.

Theo Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) và các văn bản hướng dẫn thi hành, hiện có 34 thủ tục hành chính. Trên cơ sở đó, dự thảo Luật cơ bản được kế thừa 27 thủ tục hành chính, bãi bỏ 07 thủ tục hành chính, đồng thời, bổ sung 02 thủ tục hành chính là chia, tách công ty luật và chia, tách công ty luật nước ngoài nhằm bảo đảm phù hợp với thực tế hoạt động, tạo điều kiện phát triển kinh tế tư nhân; thống nhất với tổ chức hoạt động như pháp luật về doanh nghiệp.

Cùng với việc điều chỉnh số lượng, dự thảo Luật dự kiến quy định về thẩm quyền, đối tượng thực hiện của 15/29 thủ tục hành chính trong lĩnh vực luật sư, sửa đổi tên của các thủ tục hành chính để phù hợp nội dung, gồm nhóm thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của Bộ Tư pháp và nhóm thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của Sở Tư pháp.

Đáng chú ý, dự thảo Luật không quy định đầy đủ các thành phần của thủ tục hành chính (gồm hồ sơ, trình tự, thời hạn, kết quả giải quyết) mà chỉ quy định về tên thủ tục hành chính và thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết trình tự thực hiện, cách thức thực hiện, thành phần, số lượng hồ sơ, mẫu đơn, mẫu tờ khai, thời hạn giải quyết. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm phù hợp chủ trương của Đảng và Nhà nước và phù hợp với Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đồng thời tăng tính linh hoạt trong tổ chức thực hiện và giảm tải quy định hành chính ở cấp luật.

Phân quyền thẩm quyền, nâng cao hiệu quả giải quyết công việc

Dự thảo Luật quy định theo hướng phân quyền thẩm quyền xem xét, quyết định phê duyệt Đề án tổ chức Đại hội, phê chuẩn kết quả Đại hội Đoàn Luật sư, từ Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố sang Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố. Theo đánh giá của Bộ Tư pháp, việc điều chỉnh này phù hợp với chủ trương, tinh thần “một việc chỉ do một tổ chức chủ trì và chịu trách nhiệm chính” tại Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành trung ương khóa XII về một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; góp phần giúp quy trình này được giải quyết nhanh chóng, không phải chờ đợi phiên họp tập thể Ủy ban nhân dân.

Đối với thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết ở trung ương, dự thảo Luật quy định thẩm quyền của Bộ Tư pháp và giao Chính phủ quy định chi tiết. Theo phương án dự kiến tại nghị định quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Luật sư, các thủ tục này sẽ được phân cấp cho Cục Bổ trợ tư pháp, Bộ Tư pháp giải quyết. Việc nghiên cứu phân cấp theo hướng này phù hợp với chủ trương phân cấp, phân quyền, bảo đảm thủ tục hành chính được thực hiện nhanh chóng, giảm đầu mối trung gian giải quyết.

Ứng dụng, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động hành nghề luật sư

Dự thảo Luật đã bước đầu lồng ghép các yếu tố khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động hành nghề luật sư và quản lý nhà nước về luật sư, hành nghề luật sư.

Theo đó, dự thảo Luật đưa ra khái niệm về cơ sở dữ liệu luật sư là tập hợp dữ liệu điện tử về luật sư, tổ chức hành nghề luật sư, tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư để truy cập, khai thác, chia sẻ, quản lý, cập nhật thông qua phương tiện điện tử và có giá trị pháp lý trong các giao dịch, hoạt động tố tụng.

Đáng chú ý, dự thảo Luật khuyến khích áp dụng công nghệ hiện đại trong tổ chức và hoạt động của luật sư, cụ thể: Quy định về hợp đồng ký kết thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu theo quy định của pháp luật về giao dịch điện tử có giá trị như hợp đồng bằng văn bản nhưng phải bảo đảm đầy đủ các nội dung của hợp đồng dịch vụ pháp lý theo quy định; thực hiện hoạt động đầu tư, ký hợp đồng hợp tác kinh doanh và hình thức khác để đầu tư cơ sở vật chất, ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho hoạt động của tổ chức hành nghề luật sư. Đối với tổ chức xã hội - nghề nghiệp luật sư, dự thảo Luật quy định Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Đoàn Luật sư có giải pháp hỗ trợ thành viên của mình ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong tổ chức và hoạt động của luật sư.

Trong quản lý nhà nước, dự thảo Luật quy định rõ Nhà nước có chính sách xây dựng, quản lý, chia sẻ cơ sở dữ liệu luật sư với cơ sở dữ liệu khác; khuyến khích ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong tổ chức và hoạt động luật sư.

Các quy định về ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong dự thảo Luật cơ bản phù hợp với định hướng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Kế hoạch số 02-KH/BCĐTW ngày 19/6/2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Có thể thấy, dự thảo Luật đề xuất nhiều định hướng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý về tổ chức và hoạt động hành nghề luật sư, đáp ứng yêu cầu đổi mới trong giai đoạn hiện nay. Từ việc rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính, điều chỉnh thẩm quyền giải quyết công việc đến việc ghi nhận các phương thức giao dịch điện tử và thúc đẩy xây dựng cơ sở dữ liệu luật sư, các đề xuất đều hướng tới nâng cao hiệu quả quản lý, tạo thuận lợi cho hoạt động hành nghề và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý.

Để những định hướng này đi vào thực tiễn, các quy định của Luật cần được cụ thể hóa bằng hệ thống văn bản hướng dẫn đồng bộ, rõ ràng và khả thi. Cùng với đó, việc chuẩn hóa quy trình giải quyết thủ tục hành chính, nâng cao năng lực thực thi của cơ quan quản lý, bảo đảm an toàn dữ liệu và tăng cường hỗ trợ chuyển đổi số cho tổ chức hành nghề luật sư sẽ là những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của quá trình thi hành Luật.

Tài liệu tham khảo: Bản đánh giá thủ tục hành chính, việc phân quyền, phân cấp, việc ứng dụng, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bảo đảm bình đẳng giới, việc thực hiện chính sách dân tộc trong dự án Luật Luật sư (sửa đổi).