Từ khóa: văn bản hành chính; biện pháp đặc biệt; tình trạng khẩn cấp; quốc phòng, an ninh; đại dịch; pháp quyền; kiểm soát quyền lực.

Đặt vấn đề

Nghiên cứu cho thấy, hiện, ban hành văn bản hành chính trong trường hợp đặc biệt chưa được pháp luật điều chỉnh. Tuy nhiên, có thể hiểu, đó là văn bản được ban hành để áp dụng một số biện pháp đặc biệt, đặc thù trong tình trạng bất thường (về quốc phòng, an ninh, phòng, chống dịch bệnh, thiên tai, thảm họa…) và trong một số tình huống cấp thiết khác. Việc ban hành văn bản hành chính trong trường hợp đặc biệt nhằm thực thi các biện pháp đặc biệt, đặc thù để kịp thời ngăn chặn hoặc hạn chế, giảm thiểu những thiệt hại có thể gây ra cho Nhà nước, xã hội, quyền và lợi ích của công dân, tổ chức hoặc để nhanh 112 chóng khắc phục những hậu quả đã xảy ra (do chiến tranh, xung đột, thiên tai, dịch bệnh…); loại văn bản này cần được ban hành nhanh, có hiệu lực thi hành ngay, khác với trình tự, thủ tục thông thường.

Trên cơ sở đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về việc ban hành văn bản hành chính trong tình trạng khẩn cấp, nghiên cứu làm rõ một số hạn chế, bất cập, từ đó, kiến nghị hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật trong trường hợp đặc biệt. Đây là yêu cầu cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý, quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, bảo đảm tuân thủ các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

1. Quy định pháp luật về biện pháp đặc biệt và trình tự, thủ tục ban hành văn bản hành chính áp dụng biện pháp đặc biệt

Việc ban hành văn bản hành chính trong các tình huống đặc biệt được thể hiện qua quy định pháp luật trong một số lĩnh vực cụ thể.

1.1. Quy định pháp luật về tình trạng khẩn cấp

Trước ngày 01/7/2026, Pháp lệnh Tình trạng khẩn cấp năm 2000 là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất, tạo cơ sở cho việc áp dụng các nhóm biện pháp đặc biệt nhằm ứng phó với thảm họa lớn, dịch bệnh nguy hiểm và an ninh quốc gia. Tuy nhiên, quá trình thi hành Pháp lệnh bộc lộ một số bất cập, tồn tại trong quy trình ban hành văn bản hành chính như chưa quy định các nguyên tắc hiến định nhằm kiểm soát quyền lực, chưa xác định các hình thức văn bản pháp lý phù hợp và chưa thiết lập các thủ tục đặc thù khi áp dụng các biện pháp làm hạn chế trực tiếp quyền con người, quyền công dân.

Nhằm khắc phục những hạn chế nêu trên, Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2025 (thay thế Pháp lệnh Tình trạng khẩn cấp năm 2000) đã thiết lập hành lang pháp lý đồng bộ, bảo đảm các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền.

Thứ nhất, Luật đã luật hóa các nguyên tắc áp dụng biện pháp khẩn cấp, đòi hỏi mọi quyết định làm hạn chế quyền con người, quyền công dân phải đáp ứng tiêu chí về tính cần thiết, tính tương xứng, tính minh bạch và có căn cứ rõ ràng.

Thứ hai, hệ thống văn bản áp dụng biện pháp khẩn cấp được phân định thẩm quyền minh bạch: từ nghị quyết ban bố, bãi bỏ của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, lệnh công bố, bãi bỏ của Chủ tịch nước cho đến quyết định áp dụng biện pháp cụ thể của Thủ tướng Chính phủ và chính quyền địa phương.

Thứ ba, Luật quy định rõ về cơ chế thủ tục ngoại lệ trong tình trạng khẩn cấp, gồm: cơ chế quyết định thời hạn tiến hành các hoạt động tố tụng khác với quy định thông thường; loại trừ thời gian áp dụng biện pháp khẩn cấp khỏi thời hạn, thời hiệu xử lý vi phạm hành chính; trao thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, tạm giữ hành chính cho các chủ thể đặc thù như Đội trưởng Đội tuần tra đặc biệt.

Tuy nhiên, phạm vi điều chỉnh của Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2025 mang tính đặc thù và chỉ giới hạn ở mức độ nghiêm trọng cao nhất của trạng thái xã hội bất thường. Trên thực tế, thực tiễn quản lý nhà nước còn phát sinh các tình huống mang tính cấp bách, đột xuất (tiền khẩn cấp), chưa đủ điều kiện để ban bố tình trạng khẩn cấp. Trong bối cảnh này, các cơ quan hành chính nhà nước buộc phải ban hành các quyết định hành chính áp dụng biện pháp đặc biệt nhằm can thiệp, xử lý nhanh chóng. Sự đan xen của các không gian pháp lý này phản ánh thực trạng hệ thống pháp luật hiện chưa có một đạo luật chung, thống nhất quy định về trình tự, thủ tục ban hành quyết định hành chính trong các tình huống đặc biệt. Đây là rào cản lớn đối với việc bảo đảm tính hợp pháp, tính hợp lý cũng như năng lực kiểm soát quyền lực nhà nước trong quá trình thực thi các biện pháp hành chính ngoại lệ.

1.2. Trong lĩnh vực quốc phòng

Luật Quốc phòng năm 2018, sửa đổi, bổ sung năm 2023 (Luật Quốc phòng năm 2018) quy định 04 trường hợp đặc biệt về quốc phòng, gồm: tình trạng chiến tranh; tình trạng khẩn cấp về quốc phòng; thiết quân luật; giới nghiêm. Luật Quốc phòng năm 2018 không quy định và cũng không giao cho cơ quan có thẩm quyền quy định về các biện pháp được áp dụng trong tình trạng chiến tranh[1]. Đồng thời, Luật không trực tiếp quy định các biện pháp được phép áp dụng trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, nhưng khoản 3 Điều 18 quy định: “Giao Chính phủ quy định việc thi hành quyết định ban bố, công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấp về quốc phòng”. Như vậy, Chính phủ có thẩm quyền ban hành các biện pháp đặc biệt áp dụng trong tình trạng khẩn cấp. Tuy nhiên, đến nay, Chính phủ chưa quy định về các biện pháp này. Đặc biệt, những biện pháp hạn chế hoặc đình chỉ thực hiện một số quyền con người, quyền công dân trong tình trạng khẩn cấp thì Chính phủ không có thẩm quyền ban hành[2].

Việc ban bố tình trạng chiến tranh và tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là những tình huống rất đặc biệt, có phạm vi tác động rộng, có nhiều hoạt động cơ bản, thường xuyên của bộ máy nhà nước, xã hội và của công dân, tổ chức sẽ bị tác động bởi nhiều biện pháp đặc biệt được áp dụng bằng các quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền từ trung ương đến địa phương thông qua ban hành văn bản quy phạm pháp luật hoặc văn bản hành chính. Chính vì vậy, cần phải có quy định pháp luật phù hợp về các biện pháp đặc biệt được áp dụng trong tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, cũng như các quy định về yêu cầu khi áp dụng. Đồng thời, pháp luật cần phải quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục áp dụng, trong đó có việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật hoặc văn bản hành chính để áp dụng các biện pháp vào từng trường hợp cụ thể.

Điều 20 Luật Quốc phòng năm 2018 quy định: “Căn cứ vào quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh hoặc quyết định ban bố tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng có quyền ra mệnh lệnh đặc biệt để bảo đảm cho nhiệm vụ chiến đấu tại khu vực có chiến sự”; “Người đứng đầu chính quyền địa phương, cơ quan, tổ chức nơi có chiến sự phải chấp hành mệnh lệnh đặc biệt của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng”. Tuy nhiên, những biện pháp nào có thể được áp dụng bằng “mệnh lệnh đặc biệt” và việc sử dụng văn bản hành chính để chuyển tải “mệnh lệnh đặc biệt” chưa được pháp luật quy định về trình tự, thủ tục.

Khác với 02 tình trạng quốc phòng đặc biệt trên, trong tình huống thiết quân luật và giới nghiêm, Luật Quốc phòng năm 2018 đã quy định về các biện pháp đặc biệt được áp dụng trong thời gian thi hành và thẩm quyền quyết định áp dụng. Khoản 6 Điều 21 Luật Quốc phòng năm 2018 quy định 05 biện pháp đặc biệt được áp dụng trong thời gian thi hành lệnh thiết quân luật[3] để giới hạn và kiểm soát quyền hạn, trách nhiệm của người có thẩm quyền trong việc ban hành quyết định áp dụng. Tuy nhiên, khoản 5 Điều 21 Luật Quốc phòng năm 2018 quy định: “Người chỉ huy đơn vị quân đội được giao quản lý địa phương thiết quân luật có quyền ra lệnh áp dụng các biện pháp đặc biệt quy định tại khoản 6 Điều này và các biện pháp cần thiết khác để thực hiện lệnh thiết quân luật và chịu trách nhiệm về việc áp dụng các biện pháp đó”. Trong quy định này, nguyên tắc pháp quyền chưa được tuân thủ nghiêm, vì ngoài các biện pháp theo quy định, có thể áp dụng “các biện pháp cần thiết khác”. Điều này tiềm ẩn rủi ro, nguy cơ lạm dụng quyền lực, xâm phạm quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức.

Liên quan đến ban hành văn bản hành chính trong tình trạng thiết quân luật, có 02 vấn đề quan trọng chưa được Luật Quốc phòng năm 2018 quy định hoặc giao cơ quan có thẩm quyền quy định: (i) những yêu cầu khi áp dụng các biện pháp đặc biệt này; (ii) các hình thức văn bản pháp luật phù hợp được ban hành để quyết định áp dụng các biện pháp đặc biệt. Như vậy, không phải tất cả các biện pháp này đều được ban hành bằng văn bản hành chính mà còn bằng các văn bản khác. Mặt khác, ban hành văn bản trong tình trạng đặc biệt phải theo trình tự, thủ tục riêng, tuy nhiên, Luật chưa quy định về vấn đề này và cũng không quy định giao cơ quan có thẩm quyền quy định.

Khoản 5 Điều 22 Luật Quốc phòng năm 2018 quy định 05 biện pháp đặc biệt được áp dụng trong thời gian giới nghiêm[4]. Đồng thời, Luật cũng quy định “Chính phủ quy định trình tự ban bố lệnh giới nghiêm; trách nhiệm, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, đơn vị, địa phương liên quan thi hành lệnh giới nghiêm”.

Luật Quốc phòng năm 2018 phân định rõ thẩm quyền ban hành lệnh giới nghiêm giữa Thủ tướng Chính phủ với Ủy ban nhân dân các cấp, nhưng chưa quy định 03 vấn đề quan trọng liên quan đến quyết định áp dụng các biện pháp đặc biệt trên: (i) các yêu cầu có tính pháp quyền phải tuân thủ khi áp dụng các biện pháp; (ii) các hình thức văn bản pháp luật phù hợp với tính chất của biện pháp, theo đó, những loại văn bản hành chính và văn bản quy phạm pháp luật nào được phép sử dụng để quyết định áp dụng các biện pháp; (iii) trình tự, thủ tục ban hành văn bản áp dụng các biện pháp.

Như vậy, bất cập, hạn chế của Luật Quốc phòng năm 2018 là quy định 04 loại tình trạng đặc biệt về quốc phòng nhưng chưa xác lập đầy đủ cơ chế kiểm soát quyền lực trong quyết định áp dụng và thực thi các biện pháp đặc biệt. Điều này cho thấy, việc ban hành văn bản hành chính để quyết định áp dụng và thực thi các biện pháp đặc biệt trong các tình trạng đặc biệt về quốc phòng chưa đầy đủ, đồng bộ với các quy định pháp luật để thực hiện kiểm soát chặt chẽ trước và sau khi ban hành văn bản, đáp ứng các yêu cầu của Nhà nước pháp quyền.

1.3. Trong lĩnh vực bảo vệ an ninh quốc gia

Luật An ninh mạng năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) quy định tương đối đầy đủ, cụ thể, chặt chẽ các hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng. Điều 5 Luật An ninh mạng năm 2025 quy định cụ thể 14 loại biện pháp bảo vệ an ninh mạng. Các biện pháp này là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền ban hành các văn bản hành chính áp dụng, thực thi quản lý trong những trường hợp cụ thể. Luật giao Chính phủ quy định chi tiết nội dung, trình tự, thủ tục, thẩm quyền áp dụng biện pháp bảo vệ an ninh mạng, trừ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và biện pháp khác theo quy định của pháp luật về an ninh quốc gia, pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Liên quan đến ban hành văn bản hành chính, Luật An ninh mạng năm 2025 chưa quy định về hình thức văn bản (văn bản quy phạm pháp luật hay văn bản hành chính) phù hợp với tính chất, đối tượng tác động của mỗi biện pháp. Có nhiều biện pháp bảo vệ an ninh mạng, nhưng để bảo đảm nguyên tắc pháp quyền thì không phải biện pháp nào cũng được ban hành bằng văn bản hành chính.

1.4. Việc ban hành văn bản hành chính của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ để áp dụng một số biện pháp cấp bách trong phòng, chống đại dịch Covid-19

Trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19, Thủ tướng Chính phủ đã sử dụng các loại văn bản hành chính để chỉ đạo thực hiện các biện pháp phòng, chống đại dịch Covid-19. Biện pháp đầu tiên và quan trọng, chủ yếu nhất được Thủ tướng Chính phủ ban hành là chỉ thị. Tuy nhiên, số lượng văn bản được ban hành nhiều nhất là các văn bản hành chính của Văn phòng Chính phủ để thông báo ý kiến của Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành, chính quyền địa phương kịp thời triển khai các biện pháp phòng, chống dịch; đánh giá kết quả, động viên, khích lệ nỗ lực, cố gắng trong công tác phòng, chống dịch; xác định trọng tâm, ưu tiên, đưa ra phương châm hành động trong phòng, chống dịch; giao trách nhiệm cho các bộ, ngành liên quan chuẩn bị, trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ các đề án liên quan… Do tính cấp bách, khẩn cấp, đột xuất của tình hình, một số biện pháp được chỉ đạo thực hiện ngay bằng công điện của Thủ tướng Chính phủ hoặc thông báo của Văn phòng Chính phủ, sau đó, nội dung chỉ đạo trong các văn bản này được đưa vào chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ.

Phạm vi điều chỉnh của từng loại văn bản trong công tác phòng, chống đại dịch Covid-19 mang tính tương đối, rất linh hoạt. Thực tế cho thấy, nghị quyết của Chính phủ được sử dụng để ban hành các chủ trương lớn về phòng, chống dịch, như phương châm, quan điểm, mục tiêu phòng, chống dịch; quyết định các gói hỗ trợ kinh tế; bảo đảm nguồn lực cho công tác phòng, chống dịch. Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ được sử dụng để ban hành các biện pháp phòng, chống dịch, xác định trách nhiệm của các bộ, ngành, chính quyền địa phương. Trong khi công văn của Thủ tướng Chính phủ, văn bản của Văn phòng Chính phủ thông báo kết luận của Thủ tướng Chính phủ được dùng để truyền đạt chỉ đạo tức thời, đột xuất, khẩn cấp của Thủ tướng Chính phủ về thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch, có thể đề cập tính cấp bách, tính quyết liệt của một số biện pháp phòng, chống dịch nhằm kiểm soát tình hình dịch; chỉ đạo nâng cấp hoặc nới lỏng một số biện pháp cho phù hợp.

Thực tế cho thấy, việc sử dụng văn bản hành chính của Thủ tướng Chính phủ để ban hành các biện pháp phòng, chống đại dịch Covid-19; sử dụng văn bản hành chính của Văn phòng Chính phủ để truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ thực hiện các biện pháp này là phù hợp, có hiệu lực ngay và rộng khắp, đáp ứng được các yêu cầu phòng, chống dịch. Các hình thức văn bản hành chính này cho phép thực hiện rất nhanh, kịp thời, đồng bộ nhiều biện pháp phòng, chống dịch; đồng thời, chỉ đạo triển khai áp dụng được ngay tức thời, rộng khắp, thống nhất, thông suốt từ trung ương đến địa phương, cơ sở, phù hợp với diễn biến của tình hình dịch bệnh tại từng thời điểm nhất định. Đặc biệt, đã có nhiều biện pháp phòng, chống dịch được ban hành, tổ chức thực hiện có hiệu quả trong hệ thống chính trị và toàn xã hội thông qua các hình thức văn bản hành chính của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ.

2. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về ban hành văn bản hành chính trong trường hợp đặc biệt

Từ thực trạng quy định pháp luật như đã phân tích, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về ban hành văn bản hành chính trong trường hợp đặc biệt như sau:

Thứ nhất, đổi mới tư duy, nhận thức về các trường hợp đặc biệt trong quản lý, quản trị quốc gia hiện đại. Trên cơ sở đó, xây dựng các tiêu chí linh hoạt, phù hợp trong hoàn thiện chính sách và các quy định của pháp luật về tình trạng đặc biệt trên các lĩnh vực quản lý.

Trên thực tế, hiện quy định pháp luật về các trường hợp đặc biệt còn hẹp, có phần cứng nhắc, chủ yếu quy định về trường hợp khẩn cấp trên một số ít lĩnh vực. Về cơ bản, những quy định này chỉ phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội trước đây. Trong bối cảnh hiện nay, nhất là trong điều kiện khoa học - công nghệ bùng nổ, biến động bất thường của tự nhiên cũng như các mặt đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, cả trong nước và quốc tế, diễn ra rất nhanh, khó dự báo, luôn tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại lớn, trên quy mô rộng. Điều này dẫn đến công tác quản lý, quản trị quốc gia, đã và đang ngày càng phải đối mặt với đa dạng các trường hợp đặc biệt ở các cấp độ, hình thức khác nhau, xảy ra trên các lĩnh vực, đòi hỏi phải có những biện pháp đặc biệt, cách thức phù hợp để chủ động phòng ngừa, xử lý linh hoạt, kịp thời, ngăn chặn, giảm thiểu tối đa thiệt hại, bảo vệ vững chắc lợi ích quốc gia dân tộc, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức.

Vì vậy, không nên quan niệm đơn giản trường hợp đặc biệt là có thảm họa xảy ra hoặc nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản, tính mạng hoặc đe dọa nghiêm trọng đến ổn định xã hội. Tiêu chí về các trường hợp đặc biệt phải rộng hơn, đa dạng và linh hoạt hơn. Chẳng hạn, để khuyến khích, tạo điều kiện mời gọi các chuyên gia giỏi, nhà khoa học có uy tín là người nước ngoài vào làm việc, Việt Nam đã có chính sách miễn thị thực cho đối tượng này. Trường hợp này có thể được coi là trường hợp đặc biệt, theo đó, có một số biện pháp đặc biệt được quy định, với trình tự, thủ tục áp dụng khác với trình tự, thủ tục thông thường nhằm thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.

Thứ hai, khẩn trương nghiên cứu, xây dựng, ban hành Luật Ban hành quyết định hành chính. Trong đó, xác định đầy đủ, đồng bộ các chuẩn mực pháp lý chung trong xây dựng, ban hành và thực hiện quyết định hành chính trong các trường hợp đặc biệt.

Trong khi chưa ban hành Luật Ban hành quyết định hành chính, cần khẩn trương rà soát, đánh giá, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các quy định pháp luật, nhất là quy định của các luật chuyên ngành có quy định về tình trạng khẩn cấp, tình trạng tiền khẩn cấp hoặc cấp thiết, kể cả một số luật chưa quy định về tình trạng này nhưng nhận thấy cần thiết phải bổ sung như Luật An ninh mạng năm 2025, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010 sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2022… Tập trung quy định về các biện pháp đặc biệt phù hợp từng cấp độ của tình trạng đặc biệt[5], phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực; các nguyên tắc áp dụng; các hình thức văn bản pháp luật, trong đó có văn bản hành chính, được ban hành để áp dụng và tổ chức thực thi các biện pháp; thẩm quyền và trình tự, thủ tục đặc biệt trong xây dựng, ban hành văn bản hành chính; việc giám sát, kiểm tra, xử lý văn bản.

Thứ ba, rà soát, tổng kết, hoàn thiện quy định về cơ chế thực thi các biện pháp được áp dụng trong trường hợp đặc biệt, phù hợp với tính chất, phạm vi tác động của từng loại biện pháp. Ngoài yêu cầu chung cần sửa đổi, bổ sung như bổ sung, hoàn thiện các quy định về phân công rõ thẩm quyền, trách nhiệm; đẩy mạnh phân quyền, phân cấp phù hợp cho địa phương…, cần hoàn thiện quy định về các biện pháp đặc biệt, nguyên tắc, trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp này. Biện pháp đặc biệt trong tình trạng đặc biệt thì trình tự, thủ tục áp dụng cũng phải đặc biệt (nhanh, linh hoạt, kịp thời…). Tuy nhiên, phải đáp ứng các chuẩn mực tối thiểu của nguyên tắc pháp quyền, bảo đảm, tôn trọng quyền con người, quyền công dân. Một trong những yêu cầu có tính nguyên tắc là pháp luật cần quy định cụ thể, rõ ràng biện pháp đặc biệt nào bắt buộc phải bằng văn bản quy phạm pháp luật của chủ thể có thẩm quyền áp dụng; biện pháp nào có thể linh hoạt sử dụng các hình thức văn bản hành chính để quyết định áp dụng cụ thể.

Bên cạnh đó, tổ chức triển khai tốt việc thi hành Luật Tình trạng khẩn cấp năm 2025, nhất là xây dựng, ban hành đầy đủ, kịp thời các văn bản quy định chi tiết và biện pháp thi hành.

Thứ tư, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 30/2020/NĐ-CP ngày 05/3/2020 của Chính phủ về công tác văn thư, khắc phục những điểm không hợp lý trong định nghĩa và phân loại các văn bản hành chính. Trên cơ sở đó, quy định cơ chế quản lý về công tác văn thư đối với từng loại văn bản cho phù hợp. Đồng thời, nghiên cứu xây dựng, ban hành Luật Văn thư. Trên cơ sở phân biệt sự khác nhau giữa văn bản hành chính với giấy tờ hành chính, Luật Văn thư cần tập trung quy định về ban hành, quản lý giấy tờ hành chính và quản lý văn thư đối với các văn bản hành chính, văn bản quy phạm pháp luật.

Thứ năm, nghiên cứu, tham khảo, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới về tiêu chí xác định tình trạng đặc biệt trong quản trị quốc gia hiện đại; xây dựng, hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về xây dựng, ban hành văn bản hành chính trong trường hợp đặc biệt, bảo đảm tuân thủ đầy đủ, nghiêm túc các nguyên tắc dân chủ, pháp quyền hiện đại.

Kết luận

Hiện, pháp luật hiện hành đã bước đầu hình thành cơ sở điều chỉnh đối với một số trường hợp đặc biệt và việc áp dụng các biện pháp đặc biệt. Tuy nhiên, các quy định còn phân tán, thiếu thống nhất, chưa đồng bộ và chưa bảo đảm đầy đủ yêu cầu của nguyên tắc pháp quyền, nhất là nguyên tắc áp dụng, thẩm quyền quyết định, hình thức và trình tự, thủ tục ban hành văn bản hành chính để thực thi biện pháp đặc biệt. Đây là những hạn chế, bất cập cần sớm khắc phục để đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Thực tiễn cho thấy, việc sử dụng văn bản hành chính có thể phát huy tính kịp thời, hiệu quả cao trong điều kiện cấp bách, khẩn cấp, bảo đảm thông suốt và khả năng tổ chức triển khai thực hiện nhanh, thống nhất trên phạm vi rộng, nhưng luôn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và các lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Để đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi phải chuẩn hóa, hoàn thiện cơ chế pháp lý đối với việc ban hành văn bản hành chính trong các trường hợp đặc biệt, để vừa bảo đảm tính thống nhất, kịp thời, hiệu lực, hiệu quả, vừa bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

TS. Nguyễn Phước Thọ

Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính phủ

Ảnh: Internet

[1]. Nghiên cứu cho thấy, việc này được thực hiện theo quy định của Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) (Hiến pháp năm 2013). Theo đó, Hội đồng Quốc phòng và An ninh có thẩm quyền và trách nhiệm: “động viên mọi lực lượng và khả năng của đất nước để bảo vệ Tổ quốc; thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn đặc biệt do Quốc hội giao trong trường hợp có chiến tranh” (khoản 2 Điều 89).

[2]. Theo khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013, Chính phủ không được phép ban hành loại biện pháp này.

[3]. Gồm: (i) cấm hoặc hạn chế người, phương tiện đi lại; đình chỉ hoặc hạn chế hoạt động tại các nơi công cộng; (ii) cấm biểu tình, đình công, bãi thị, bãi khóa, tụ tập đông người; (iii) bắt giữ hoặc cưỡng chế cá nhân, tổ chức có hoạt động xâm hại đến quốc phòng, an ninh phải rời khỏi hoặc cấm đi khỏi nơi cư trú hoặc một khu vực nhất định; (iv) huy động người, phương tiện của cơ quan, tổ chức, cá nhân; (v) quản lý đặc biệt đối với các loại vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ; kiểm soát chặt chẽ cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, phương tiện thông tin, hoạt động báo chí, xuất bản, cơ sở in, sao chụp, việc thu thập, sử dụng thông tin.

[4]. Gồm: (i) cấm tụ tập đông người; (ii) cấm người, phương tiện đi lại, hoạt động trong những giờ nhất định, tại những khu vực nhất định; (iii) đình chỉ hoặc hạn chế hoạt động tại một số nơi công cộng trong những thời điểm nhất định; (iv) đặt trạm canh gác và kiểm soát địa bàn, kiểm tra vật phẩm, hành lý, phương tiện, giấy tờ của người đi lại qua trạm canh gác và kiểm soát; (v) kịp thời bắt giữ và xử lý người, phương tiện vi phạm lệnh giới nghiêm và vi phạm quy định khác của pháp luật.

[5]. Theo quy định của Luật Quốc phòng năm 2018, tình trạng đặc biệt về quốc phòng có 03 cấp độ: (i) tình trạng khẩn cấp; (ii) tình trạng thiết quân luật; (iii) tình trạng chiến tranh. Mỗi cấp độ đòi hỏi phải có những biện pháp đặc biệt riêng được pháp luật quy định cụ thể, gắn liền với đó là thẩm quyền, trình tự, thủ tục áp dụng.

(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính”, xuất bản năm 2026)