Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026: Bổ sung nhiều quy định mới tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn thi hành

Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở số 16/2026/QH16. Luật gồm 05 chương, 35 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2027. Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 tiếp tục thể chế hóa chủ trương phát triển thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án, tăng cường chuyển đổi số, huy động nguồn lực xã hội, bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, tự quyết. Đồng thời, khắc phục những vướng mắc của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và kế thừa các quy định còn phù hợp, hiệu quả. Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 bổ sung hai nguyên tắc tổ chức, hoạt động hòa giải ở cơ sở; thiết lập hành lang pháp lý vững chắc về bảo mật thông tin; xác định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong bảo đảm nguồn lực cho công tác hòa giải ở cơ sở; mở rộng quyền lựa chọn hòa giải viên, đổi mới phương thức bầu hòa giải viên; tăng cường giá trị của hòa giải cơ sở gắn với quyền yêu cầu Tòa án ra quyết định công nhận kết quả hòa giải thành[1].

Linh hoạt hơn trong tổ chức, hoạt động hòa giải

Một trong những điểm mới của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 (Luật năm 2026) là bổ sung 02 nguyên tắc về tổ chức, hoạt động hòa giải ở cơ sở, qua đó tạo cơ sở để hoạt động hòa giải được tiến hành linh hoạt hơn, phù hợp với điều kiện thực tế và đặc điểm của từng vụ, việc.

Theo đó, khoản 6 Điều 4 Luật năm 2026 quy định, hoạt động hòa giải ở cơ sở được tiến hành linh hoạt, thuận lợi cho các bên, phù hợp với tình hình thực tế, đặc điểm của từng vụ, việc hòa giải. Quy định này thể hiện rõ yêu cầu không áp dụng một cách cứng nhắc phương thức hòa giải đối với mọi trường hợp mà cần căn cứ vào tính chất vụ việc, điều kiện của các bên và đặc điểm cụ thể tại địa bàn.

Cùng với đó, khoản 7 Điều 4 Luật bổ sung quy định: Tiếng nói, chữ viết dùng trong hòa giải là tiếng Việt; các bên có quyền sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình. Trường hợp các bên là người khuyết tật nghe, nói hoặc khuyết tật nhìn thì được hỗ trợ để sử dụng ngôn ngữ ký hiệu, chữ dành riêng cho người khuyết tật.

Như vậy, quy định mới không chỉ làm rõ hơn cách thức tổ chức hòa giải mà còn hướng tới bảo đảm để các bên có thể tham gia đầy đủ, bình đẳng và thuận lợi vào quá trình giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp.

Tạo hành lang pháp lý về bảo mật thông tin

Trong bối cảnh hoạt động hòa giải ngày càng được đổi mới và gắn với ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, vấn đề bảo mật thông tin được Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 đặt ra một cách rõ ràng hơn. Luật bổ sung một điều riêng quy định về bảo mật thông tin trong công tác hòa giải (Điều 5). Theo đó, hòa giải viên, các bên và những người có liên quan có trách nhiệm bảo mật thông tin mà mình biết được trong quá trình hòa giải.

Việc luật hóa yêu cầu bảo mật thông tin có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, đồng thời tạo dựng sự yên tâm, tin tưởng khi người dân lựa chọn hòa giải để giải quyết những mâu thuẫn, tranh chấp phát sinh trong đời sống. Đây cũng là yêu cầu phù hợp với quá trình chuyển đổi số, khi thông tin liên quan đến vụ việc hòa giải có thể được tiếp nhận, trao đổi và lưu trữ dưới nhiều hình thức khác nhau.

Xác định rõ hơn trách nhiệm của Nhà nước trong bảo đảm nguồn lực

Một điểm mới quan trọng của Luật năm 2026 là tại khoản 1 Điều 7 xác định rõ: “Nhà nước bảo đảm kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở từ nguồn ngân sách nhà nước”.

Quy định này nhằm tăng cường trách nhiệm của các cấp chính quyền trong việc bảo đảm nguồn lực cho công tác hòa giải, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở. Thực tiễn thời gian qua cho thấy, tại một số địa phương, công tác này chưa được quan tâm đúng mức, việc bố trí kinh phí còn hạn chế, ảnh hưởng nhất định đến điều kiện hoạt động của các tổ hòa giải và hòa giải viên.

Trong khi đó, hòa giải ở cơ sở là một trong những phương thức góp phần giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cộng đồng, hạn chế phát sinh các vụ việc phức tạp. Vì vậy, việc xác định rõ trách nhiệm của Nhà nước trong bảo đảm kinh phí có ý nghĩa thiết thực, tạo nền tảng để công tác này được quan tâm, đầu tư tương xứng hơn trong thời gian tới.

Mở rộng nguồn lựa chọn và đổi mới phương thức bầu hòa giải viên

Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn và tạo điều kiện thuận lợi cho địa phương trong việc xây dựng đội ngũ hòa giải viên, Luật năm 2026 có những thay đổi đáng chú ý về nguồn lựa chọn và phương thức bầu hòa giải viên.

Theo Điều 8 Luật năm 2026, hòa giải viên phải là người cư trú tại cơ sở, bao gồm cả người thường trú và người tạm trú, thay vì chỉ quy định là người “thường trú tại cơ sở” như Luật năm 2013. Cách quy định này mở rộng nguồn nhân lực có thể tham gia công tác hòa giải, phù hợp hơn với sự biến động về dân cư và điều kiện sinh sống tại các địa phương hiện nay.

Bên cạnh đó, tiêu chuẩn của hòa giải viên cũng được nâng lên. Người được lựa chọn phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và không thuộc các trường hợp đang trong thời hạn xử lý kỷ luật, thi hành quyết định xử lý kỷ luật; đang trong thời gian bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính; bị truy cứu trách nhiệm hình sự; đang chấp hành án hình sự hoặc chưa được xóa án tích.

Đáng chú ý, trước yêu cầu tổ chức lại đơn vị hành chính, mở rộng thôn, tổ dân phố và trong bối cảnh công nghệ số ngày càng được ứng dụng rộng rãi, Luật bổ sung hình thức bầu hòa giải viên thông qua biểu quyết trực tuyến. Việc bầu có thể được thực hiện tại từng cụm dân cư; địa phương được chủ động quyết định hình thức bầu và có thể kết hợp các hình thức bầu hòa giải viên.

Quy định này tạo thêm sự linh hoạt cho cơ sở, đồng thời mở ra khả năng ứng dụng công nghệ trong một khâu quan trọng của tổ chức hòa giải ở cơ sở.

Có cơ chế chỉ định hòa giải viên để kịp thời kiện toàn tổ hòa giải

Bên cạnh việc đổi mới phương thức bầu, Luật còn thiết lập cơ chế chỉ định hòa giải viên. Đây là quy định mới nhằm xử lý trường hợp việc bầu hòa giải viên không đủ số lượng, không đủ thành phần theo quy định hoặc không thể tổ chức bầu do sự kiện bất khả kháng. Theo đó, người được công nhận làm hòa giải viên theo phương thức chỉ định phải được đưa ra bầu trong thời hạn 03 năm kể từ ngày được công nhận (khoản 3 Điều 11).

Cách thiết kế này vừa bảo đảm tính kịp thời trong việc kiện toàn tổ hòa giải, vừa duy trì nguyên tắc dân chủ, khách quan, minh bạch và phát huy sự tín nhiệm của cộng đồng đối với hòa giải viên. Đây cũng là giải pháp nhằm khắc phục tình trạng thiếu hòa giải viên có thể ảnh hưởng đến việc duy trì hoạt động hòa giải tại cơ sở.

Huy động tốt hơn nguồn lực xã hội tham gia hỗ trợ hòa giải

Thực tiễn cho thấy, bên cạnh hòa giải viên, nhiều cá nhân có uy tín, có kiến thức và kinh nghiệm phù hợp có thể đóng góp tích cực vào quá trình hòa giải. Điều 19 Luật năm 2026 vì vậy quy định rõ hơn cơ chế huy động những người được mời tư vấn, hỗ trợ hòa giải viên hoặc trực tiếp tham gia quá trình hòa giải.

Các quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải nhằm động viên, khuyến khích và nâng cao trách nhiệm của nhóm đối tượng này đối với công tác hòa giải ở cơ sở.

Đáng chú ý, người được mời trực tiếp tham gia hòa giải có quyền được hưởng thù lao theo vụ, việc khi tiến hành hòa giải theo quy định của pháp luật; đồng thời được hỗ trợ, tạo điều kiện để khắc phục hậu quả nếu gặp tai nạn hoặc rủi ro ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng trong khi thực hiện hoạt động hòa giải (Điều 20).

Quy định mới góp phần tạo cơ chế rõ ràng hơn để huy động nguồn lực xã hội, qua đó hỗ trợ hòa giải viên xử lý tốt hơn những vụ việc đòi hỏi kiến thức, kinh nghiệm hoặc sự tham gia của những người có uy tín trong cộng đồng.

Bảo đảm mọi chủ thể đều có cơ hội tiếp cận hòa giải

Một nội dung đáng chú ý khác là Luật thiết lập cơ chế nhằm bảo đảm các chủ thể có quyền lựa chọn hòa giải ở cơ sở để giải quyết tranh chấp đều được đáp ứng về ngôn ngữ (Điều 22).

Theo đó, lần đầu tiên Luật quy định các bên là người dân tộc thiểu số có quyền sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình; các bên là người khuyết tật có quyền sử dụng ngôn ngữ ký hiệu, chữ dành riêng cho người khuyết tật. Trường hợp các bên và hòa giải viên không hiểu ngôn ngữ của nhau thì cần có người phiên dịch; các bên có quyền lựa chọn, đề xuất, đề nghị thay đổi người phiên dịch.

Quy định này vừa thể hiện sự cụ thể hóa trách nhiệm của Nhà nước đối với thiết chế hòa giải ở cơ sở, vừa góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân, tạo điều kiện để các bên thực sự tham gia vào quá trình hòa giải và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Tạo cơ sở pháp lý cho chuyển đổi số trong công tác hòa giải

Chuyển đổi số là một trong những nội dung mới được Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 đặt ra trực tiếp.

Lần đầu tiên, Luật tạo cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở. Đây không chỉ là bước đổi mới phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay mà còn trao quyền chủ động cho địa phương, hòa giải viên và người dân trong việc lựa chọn hình thức ứng dụng công nghệ phù hợp.

Theo đó, có thể xem xét ứng dụng công nghệ thông tin trong việc bầu hòa giải viên, tổ chức hòa giải trực tuyến, ghi sổ theo dõi hoạt động hòa giải và các hoạt động có liên quan (Điều 26).

Đồng thời, việc thúc đẩy chuyển đổi số được đặt song song với yêu cầu bảo mật thông tin. Điều này giúp bảo đảm quá trình hiện đại hóa hoạt động hòa giải không làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia.

Tăng giá trị của kết quả hòa giải thành

Một điểm mới có ý nghĩa trong việc nâng cao giá trị của hoạt động hòa giải là Luật năm 2026 ghi nhận quyền của các bên yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

Quy định này tạo thêm cơ chế để kết quả hòa giải thành được bảo đảm bằng một thiết chế pháp lý có thẩm quyền, qua đó góp phần tăng tính ràng buộc của thỏa thuận và củng cố niềm tin của người dân đối với hòa giải ở cơ sở (Điều 30).

Bên cạnh đó, việc ghi nhận quyền yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành cũng thể chế hóa chủ trương phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án, khuyến khích người dân lựa chọn những phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp ngay từ cơ sở.

Chuyển từ giải quyết mâu thuẫn sang chủ động phòng ngừa nguy cơ

Nếu như hoạt động hòa giải lâu nay chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ giải quyết những mâu thuẫn, tranh chấp đã phát sinh thì Luật năm 2026 thể hiện rõ hơn yêu cầu chủ động phòng ngừa nguy cơ phát sinh hậu quả. Lần đầu tiên, Luật quy định nghĩa vụ phối hợp của hòa giải viên và chính quyền cơ sở trong việc nhận diện, ngăn ngừa sớm những mâu thuẫn có nguy cơ dẫn đến bạo lực, hành vi vi phạm pháp luật, ảnh hưởng đến tính mạng, sức khỏe con người (Điều 13).

Đây là sự thay đổi đáng chú ý về tư duy trong công tác hòa giải ở cơ sở. Thay vì chỉ tập trung xử lý khi mâu thuẫn đã phát sinh, hoạt động hòa giải được đặt trong yêu cầu chủ động nhận diện, can thiệp và phòng ngừa từ sớm những nguy cơ có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Qua đó, vai trò của hòa giải viên và chính quyền cơ sở không chỉ dừng ở việc hỗ trợ các bên giải quyết tranh chấp mà còn góp phần giữ gìn an ninh, trật tự, phòng ngừa vi phạm pháp luật, bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người dân ngay từ cộng đồng.

Tạo nền tảng để hòa giải thực sự phát huy vai trò từ cơ sở

Có thể thấy, các quy định mới của Luật năm 2026 tập trung vào những vấn đề có tính nền tảng đối với hoạt động hòa giải, từ đội ngũ hòa giải viên, nguồn lực bảo đảm, phương thức tổ chức, cơ chế huy động sự tham gia của cộng đồng đến bảo mật thông tin, chuyển đổi số và giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành.

Điểm đáng chú ý là các nội dung này không được thiết kế tách rời mà có sự liên kết với nhau, cùng hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu quả của hòa giải ở cơ sở và tạo điều kiện để người dân tiếp cận, lựa chọn phương thức giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp phù hợp.

Với việc tiếp tục hoàn thiện thể chế về hòa giải ở cơ sở, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý để hoạt động hòa giải phát huy tốt hơn vai trò giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp từ sớm, từ cơ sở; củng cố đoàn kết cộng đồng, phòng ngừa vi phạm pháp luật và góp phần xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật ngay tại cơ sở.

[1]. DiLi (2026), Công bố 15 Luật được thông qua tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, https://danchuphapluat.vn/cong-bo-15-luat-duoc-thong-qua-tai-ky-hop-khong-thuong-le-lan-thu-nhat-quoc-hoi-khoa-xvi-10303.html, ngày đăng tải ngày 10/9/2026.

Ảnh: quochoi.vn