Bước đổi mới trong quản lý ngân sách đáp ứng yêu cầu chính quyền địa phương hai cấp

Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 gắn với tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, gồm 07 chương với 79 điều, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2026, thay thế Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 59/2020/QH14 và Luật số 56/2024/QH15) là cần thiết, phù hợp với việc sắp xếp, tổ chức bộ máy nhà nước chính quyền địa phương hai cấp, phân cấp, phân quyền trong giai đoạn mới, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Cụ thể:

Thứ nhất, khơi thông điểm nghẽn vốn đầu tư công, tạo đòn bẩy cho tăng trưởng.

Ngân sách nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm nguồn lực tài chính để Nhà nước thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đã có những quy định mang tính đột phá để tháo gỡ các vướng mắc trong đầu tư công. Với những quy định ngân sách địa phương được sử dụng vốn đầu tư phát triển để thực hiện các dự án đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách cấp trên trực tiếp trên địa bàn thể hiện sự linh hoạt giữa các cấp ngân sách, điểm d khoản 5 Điều 9 quy định: “Sử dụng vốn đầu tư phát triển của ngân sách địa phương cho các dự án đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng trên địa bàn thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách cấp trên trực tiếp; hỗ trợ địa phương khác đầu tư xây dựng dự án, công trình trọng điểm, liên kết vùng, liên kết quốc tế, có sức lan tỏa, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội và nhiệm vụ quan trọng khác phải bảo đảm trong khả năng cân đối ngân sách cấp mình và không làm ảnh hưởng đến việc thực hiện nhiệm vụ của ngân sách cấp mình”. Với quy định này giúp tận dụng nguồn lực địa phương cho các dự án có tính chất liên kết vùng, liên kết quốc gia và có sức lan tỏa lớn, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Để hiện thực hóa quy định nêu trên, Luật quy định Chính phủ là cơ quan có thẩm quyền quy định việc sử dụng vốn đầu tư phát triển của ngân sách địa phương liên quan tới các dự án đã nêu tại điểm d khoản 5 Điều 9 (khoản 18 Điều 25). Đặc biệt, Luật quy định việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi, trưng dụng đất; chuẩn bị giải phóng mặt bằng, giải phóng mặt bằng được bố trí từ hai nguồn chi đầu tư công và chi thường xuyên (Điều 40) thể hiện sự phối hợp nguồn vốn giúp đẩy nhanh tiến độ dự án, công trình. Việc lập dự toán ngân sách hàng năm phải gắn với kế hoạch đầu tư công trung hạn và khả năng cân đối các nguồn lực dự toán trong năm bước đầu gắn kết kế hoạch tài chính với đầu tư (Điều 45). Ngoài ra, kết thúc năm ngân sách, số tăng thu so với dự toán, dự toán chi còn lại của cấp ngân sách được sử dụng vào một trong những nội dung trọng yếu là “tăng chi đầu tư một số dự án quan trọng”.

Thứ hai, trao thực quyền gắn với ràng buộc trách nhiệm.

Với tinh thần cải cách hành chính và phòng, chống tiêu cực được thể hiện xuyên suốt qua các quy định về phân cấp quản lý và kiểm soát quyền lực nhà nước, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 quy định: “Ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu bảo đảm chủ động thực hiện những nhiệm vụ chi được giao. Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và khả năng quản lý của mỗi cấp trên địa bàn” (khoản 3 Điều 9). Với quy định tại Điều 31 nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân các cấp đã thể hiện được việc phân cấp mạnh mẽ cho địa phương trong việc quyết định các nhiệm vụ, thu chi ngân sách được cấp trên giao căn cứ vào tình hình thực tế tại địa phương. Khi đã phân cấp, phân quyền mạnh mẽ thì việc đề cao trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị là hết sức cần thiết nhằm bảo đảm việc sử dụng ngân sách hiệu quả, tiết kiệm và đúng chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách (Điều 63); trường hợp xảy ra sai phạm trong phạm vi quản lý thì người đứng đầu phải chịu trách nhiệm toàn diện (khoản 8 Điều 30, khoản 7 Điều 33). Để bảo đảm việc sử dụng ngân sách hiệu quả, đúng mục đích, Luật quy định chi tiết về việc công khai ngân sách nhà nước từ khâu dự toán đến quyết toán (Điều 15), việc công khai được thực hiện thông qua nhiều hình thức khác nhau như công bố tại kỳ họp, niêm yết, phát hành ấn phẩm… công khai trên cổng thông tin điện tử. Bên cạnh thủ tục công khai, minh bạch hóa, Luật quy định vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và cộng đồng (Điều 16). Việc Luật quy định cụ thể các hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực ngân sách nhà nước (Điều 18) nhằm phòng ngừa, ngăn chặn các hành vi tiêu cực “biểu hiện của sự tha hóa quyền lực” trước “cám dỗ” trong khi thực thi nhiệm vụ công được Nhà nước giao.

Thứ ba, kiến tạo không gian tài chính cho đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang diễn ra trên toàn cầu, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 dành sự ưu tiên đặc biệt cho các lĩnh vực công nghệ hiện đại: “Bảo đảm ưu tiên bố trí ngân sách cho chi đầu tư phát triển để thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong từng thời kỳ về phát triển kinh tế; phát triển giáo dục, đào tạo, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số…”(khoản 5 Điều 8). Trong nhiệm vụ chi thường xuyên của ngân sách trung ương và ngân sách địa phương đều có nhiệm vụ chi cho sự nghiệp khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (Điều 37, Điều 39). Đặc biệt, điểm đ khoản 2 Điều 12 quy định: “Đối với những khoản chi cho công việc thực hiện theo phương thức Nhà nước đặt hàng phải theo quy định của pháp luật về giá do cấp có thẩm quyền ban hành, trừ thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực hiện theo quy định của pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”. Việc cho phép khoản chi cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nếu chưa thực hiện được hoặc chưa chi hết được chuyển nguồn sang năm sau để thực hiện và hạch toán, quyết toán vào ngân sách năm sau thể hiện sự phát triển trong tư duy quản trị hiện đại, linh hoạt, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số của quốc gia bắt kịp với xu thế phát triển chung của toàn thế giới.

Thứ tư, đổi mới trong điều hành và quản lý ngân sách nhà nước.

Với phương châm chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị hiện đại” trong chủ trương, định hướng của Đảng, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đã áp dụng các phương thức quản trị hiện đại, linh hoạt, đáp ứng nhu cầu thực tế khi vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Việc lập dự toán (Điều 44) và điều hành ngân sách nhà nước hằng năm phải dựa trên kế hoạch tài chính 05 năm (Điều 17), kế hoạch đầu tư công trung hạn nguồn ngân sách nhà nước nhằm bảo đảm tính bền vững, ổn định. Tuy nhiên, trong trường hợp có biến động lớn về thu, chi hoặc mức vay, Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp có quyền lập dự toán điều chỉnh trình Quốc hội hoặc Hội đồng nhân dân quyết định để phù hợp với tình hình thực tế (Điều 54, Điều 55). Với phương châm khuyến khích các địa phương quản lý thu tốt, ngân sách trung ương và ngân sách cấp tỉnh có cơ chế trích một phần số tăng thu so với dự toán để thưởng cho các ngân sách cấp dưới (Điều 61). Ngoài ra, để thúc đẩy kinh tế tại những vùng đặc biệt, Luật cho phép áp dụng một số cơ chế, chính sách tài chính -ngân sách đặc thù đối với Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, một số tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt (Điều 76, Điều 77) để tạo động lực phát triển vùng kéo theo sự phát triển chung của quốc gia.

Với mục tiêu thực hiện thành công Chiến lược tài chính đến năm 2030, hướng tới một nền tài chính quốc gia minh bạch, công khai, hiện đại, an toàn và bền vững (Quyết định số 368/QĐ-TTg ngày 21/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Chiến lược tài chính đến năm 2030), sự ra đời của Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đáp ứng việc quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước phù hợp với tổ chức chính quyền địa phương hai cấp; thực thi quyền lực tài chính được pháp luật quy định rõ ràng, minh bạch, cụ thể. Mặc dù vậy, phân cấp, phân quyền tài chính - ngân sách sâu hơn, gắn với tự chủ và chịu trách nhiệm giải trình dẫn tới việc thực hiện pháp luật ngân sách nhà nước trở thành hoạt động có rủi ro pháp lý cao. Việc thực hiện quyền lực lực công dưới áp lực cân đối ngân sách trong bối cảnh đất nước hiện nay tồn tại nhiều sự rủi ro và giám sát mạnh mẽ sẽ trở thành gánh nặng không nhỏ đối với từng địa phương và người đứng đầu quản lý cơ quan.

(Ảnh: Internet)