Từ khóa: nghĩa vụ nêu lý do; quyết định hành chính; hạn chế quyền; Nhà nước pháp quyền; trách nhiệm giải trình.
Đặt vấn đề
Trong quản lý nhà nước, quyết định hành chính cá biệt hạn chế quyền là công cụ quyền lực đơn phương, trực tiếp làm thay đổi, chấm dứt quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức[1]. Sự can thiệp này có thể gây tác động bất lợi, ảnh hưởng sâu sắc đến quyền con người. Xây dựng Nhà nước pháp quyền đòi hỏi sự dịch chuyển tư duy quản trị từ nền hành chính mệnh lệnh áp đặt[2] sang Chính phủ kiến tạo, phục vụ[3]. Nền hành chính hiện đại đề cao sự minh bạch, lấy bảo vệ quyền con người làm trọng tâm[4], gắn với trách nhiệm giải trình để ngăn ngừa sự tùy tiện[5]. Do đó, sự can thiệp của Nhà nước vào quyền cá nhân bắt buộc phải được biện minh hợp lý[6]. “Nghĩa vụ nêu lý do” là công cụ thực hiện yêu cầu này. Việc giải thích rõ lý do ban hành quyết định phản ánh “văn hóa biện minh”[7], giúp giới hạn lạm quyền, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin và sự tôn trọng công dân[8]. Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy, pháp luật còn tồn tại khoảng trống về cơ chế thực thi nghĩa vụ này, làm cho việc ban hành quyết định hành chính mang tính hình thức, giảm hiệu quả quản lý.
Từ thực trạng trên, nghiên cứu phân tích những hạn chế pháp lý về trình tự, thể thức ban hành quyết định hành chính hạn chế quyền, qua đó, đề xuất giải pháp luật hóa “nghĩa vụ nêu lý do” nhằm bảo vệ thực chất quyền con người và hoàn thiện nền hành chính hiện đại.
1. Một số vấn đề cơ bản về nghĩa vụ nêu lý do trong quyết định hành chính hạn chế quyền con người
Để đánh giá thực trạng, nghĩa vụ nêu lý do cần làm rõ bản chất pháp lý, các thành tố cấu thành và ý nghĩa kiểm soát quyền lực nhà nước.
1.1. Bản chất pháp lý và cấu thành của nghĩa vụ nêu lý do
Về bản chất pháp lý, việc ban hành quyết định hành chính cá biệt hạn chế quyền là quá trình áp dụng các quy phạm pháp luật trừu tượng vào từng sự kiện thực tế khách quan[9]. Quá trình này đòi hỏi quyết định hành chính phải dựa trên cơ sở thực tế đầy đủ, trong đó, chủ thể ban hành phải xác định rõ các căn cứ để quyết định được ban hành hợp lý. Một quyết định hành chính hợp pháp và hợp lý cần thể hiện được sự biện minh, tính minh bạch và tính có thể hiểu được[10]. Việc đưa ra lời giải thích hợp lý là nền tảng xây dựng “văn hóa biện minh” trong hoạt động quản lý nhà nước[11].
Dưới góc độ quyền con người, nghĩa vụ này gắn liền với yêu cầu bảo vệ phẩm giá cá nhân - đòi hỏi con người luôn được đối xử tôn trọng như mục đích tự thân[12]. Việc giải thích minh bạch lý do ban hành quyết định hành chính là biểu hiện tôn trọng cá nhân như một chủ thể có lý trí và tự chủ. Vì mục đích của việc bảo vệ quyền con người hướng tới tôn trọng phẩm giá[13], công dân có quyền được biết rõ lý do quyền của mình bị hạn chế[14]. Thông qua trách nhiệm giải trình, Nhà nước công nhận người dân là chủ thể có đủ năng lực nhận thức để đánh giá tính đúng đắn của quyết định[15], có quyền đòi hỏi sự công bằng về thủ tục và được biện minh hợp pháp[16]. Điều này cung cấp biện pháp bảo vệ quan trọng nhằm hạn chế sự can thiệp thiếu cơ sở. Buộc cơ quan nhà nước nêu lý do là phương thức đúng đắn về thủ tục nhằm kiểm soát việc sử dụng quyền lực nhà nước[17]. Vì quyền lực luôn cần được giới hạn hợp lý[18], nghĩa vụ này buộc cơ quan nhà nước phải cân nhắc kỹ lưỡng, bảo đảm tính tương xứng, tạo ranh giới minh bạch trong khuôn khổ Nhà nước pháp quyền[19].
Để thiết lập công cụ đánh giá, sự chuyển dịch sang nền văn hóa biện minh đòi hỏi mọi hành động giới hạn quyền con người đều phải được lý giải bằng các căn cứ chính đáng. Theo đó, cấu trúc của nghĩa vụ này trong một quyết định hành chính cá biệt gồm ba thành tố cốt lõi:
Thứ nhất, sự kiện thực tế và hành vi khách quan. Mọi quyết định giới hạn quyền phải xuất phát từ những “cơ sở thực tế” xác thực[20], gồm các quan hệ xã hội, sự kiện hoặc hành vi khách quan đã diễn ra[21]. Chẳng hạn, trong xử phạt vi phạm hành chính, biên bản vi phạm đóng vai trò là văn bản ghi nhận trung thực về thời gian, địa điểm, hành vi khách quan[22]. Nếu quyết định dựa trên thông tin thiếu chính xác hoặc tách rời thực tiễn khách quan, tính hợp pháp của văn bản sẽ không được bảo đảm.
Thứ hai, viện dẫn cơ sở pháp lý. Tính hợp pháp của quyết định bắt buộc phải dựa trên quy phạm pháp luật đang có hiệu lực. Việc viện dẫn không chỉ chứng minh thẩm quyền ban hành mà còn bảo đảm áp dụng đúng pháp luật vào trường hợp cụ thể. Trong Nhà nước pháp quyền, cơ quan nhà nước chỉ được thực hiện những gì pháp luật quy định[23], do đó, chỉ rõ căn cứ pháp luật là thành tố thiết yếu để thiết lập ranh giới thẩm quyền cho việc hạn chế quyền.
Thứ ba, lập luận giải thích logic. Đây là thành tố phản ánh cốt lõi của công lý thủ tục. Việc liệt kê sự kiện và viện dẫn luật là chưa đủ, cơ quan nhà nước phải có lập luận logic kết nối biện pháp được chọn với mục đích quản lý[24]. Vận dụng học thuyết tương xứng là công cụ phương pháp luận để đánh giá lập luận này[25]. Sự biện minh cần thỏa mãn các tiêu chí: biện pháp áp dụng có mục đích chính đáng, sự phù hợp, tính cần thiết (ít xâm phạm quyền nhất) và bảo đảm cân bằng giữa lợi ích công với quyền cá nhân[26]. Đối với quyết định gây bất lợi, người ban hành có nghĩa vụ giải trình sự hợp lý và thông báo lý do cho đối tượng chịu tác động. Một quyết định bị coi là bất hợp lý nếu không có mối liên hệ logic nào giữa tình tiết vụ việc, biện pháp áp dụng và kết quả đạt được[27].
1.2. Trách nhiệm giải trình và ý nghĩa kiểm soát quyền lực
Trong quản lý nhà nước, trách nhiệm giải trình cần phân định rõ ở hai nội dung: (i) giải trình trong quá trình xây dựng quyết định hành chính (thông qua thủ tục đối thoại, tiếp nhận ý kiến); (ii) giải trình nội tại trong bản thân quyết định hành chính đã ban hành. Nếu nội dung thứ nhất thuộc về quy trình thủ tục tiền ban hành, thì nội dung thứ hai là cấu thành của nghĩa vụ nêu lý do. Việc thực thi nghiêm túc cấp độ giải trình nội tại này có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát quyền lực nhà nước, thể hiện qua hai khía cạnh cơ bản sau:
Thứ nhất, đối với công dân. Nghĩa vụ nêu lý do đóng vai trò là công cụ kiểm soát quyền lực thông qua việc kiến tạo sự minh bạch trong hoạt động quản lý nhà nước[28]. Khi quyết định hành chính hạn chế quyền được ban hành, việc giải thích rõ lý do là tiền đề để người dân hiểu bối cảnh thực tế và căn cứ pháp lý dẫn đến hệ quả bất lợi cho họ. Sự minh bạch này giảm thiểu tính áp đặt đơn phương, cung cấp cơ sở để người dân tự nguyện chấp hành hoặc thực hiện quyền khiếu kiện.
Dưới góc độ trách nhiệm giải trình, việc nêu lý do giúp người dân chuyển từ vị thế thụ động sang chủ thể có năng lực kiểm chứng tính chính đáng của quyền lực công[29]. Nếu quyết định thiếu lý do, quyền khiếu kiện của công dân khó được thực hiện trọn vẹn do thiếu thông tin về lập luận của cơ quan nhà nước để đưa ra lý lẽ phản biện phù hợp.
Thứ hai, đối với Tòa án. Từ góc độ kiểm soát tư pháp, nghĩa vụ nêu lý do là điều kiện quan trọng để Tòa án thực hiện hiệu quả chức năng tài phán hành chính. Trong giải quyết vụ án hành chính, những lý do, cơ sở thực tế được giải trình trong quyết định hành chính là chứng cứ gốc để Tòa án đánh giá vụ việc. Trọng tâm của tài phán hành chính là xem xét cơ quan quản lý có vượt quá thẩm quyền, vi phạm nguyên tắc công bằng hay đánh giá sai sự thật khách quan hay không[30]. Tòa án không thể tự thay thế cơ quan nhà nước để đưa ra quyết định mới, mà chỉ có thể dựa vào các lý do được viện dẫn để đánh giá tính hợp pháp, tính minh bạch và tính có thể hiểu được[31] của quyết định. Nếu quyết định không trình bày rõ lý do hoặc lý do mang tính hình thức, Tòa án sẽ gặp khó khăn khi kiểm tra tính hợp lý, từ đó, làm giảm hiệu quả cơ chế kiểm soát tư pháp đối với quyền hành pháp. Do đó, nghĩa vụ nêu lý do vừa là trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước, vừa là điều kiện thiết yếu để duy trì hiệu lực của quyền tài phán hành chính.
2. Khoảng trống pháp luật và thực tiễn thi hành nghĩa vụ nêu lý do tại Việt Nam
Trên thực tế, việc thực thi nghĩa vụ nêu lý do bộc lộ một số hạn chế do rào cản từ các khoảng trống pháp lý và tư duy mệnh lệnh.
2.1. Khoảng trống pháp luật về ban hành quyết định hành chính
Pháp luật về ban hành quyết định hành chính hạn chế quyền bộc lộ 03 khoảng trống cơ bản, tạo rào cản trong việc bảo vệ quyền của người dân. Cụ thể:
Thứ nhất, chưa có luật chung về ban hành quyết định hành chính. Trên thế giới, nghĩa vụ nêu lý do thường là nguyên tắc cốt lõi trong các đạo luật chung về thủ tục hành chính. Tuy nhiên, cần nhận diện thủ tục hành chính và quyết định hành chính có phạm vi điều chỉnh khác biệt, nhiều quyết định hành chính cá biệt hạn chế quyền không đơn thuần là sản phẩm của một thủ tục hành chính thông thường. Hiện, hệ thống pháp luật Việt Nam chưa có đạo luật áp dụng chung quy định riêng về nguyên tắc và trình tự ban hành quyết định hành chính[32]. Việc thiếu đạo luật nền tảng dẫn đến chưa thiết lập được nguyên tắc bắt buộc xuyên suốt yêu cầu mọi cơ quan nhà nước phải giải trình lý do khi ban hành quyết định cá biệt. Hệ quả, các quy định về thẩm quyền tùy nghi thường không đi kèm yêu cầu giải trình bắt buộc, tiềm ẩn nguy cơ áp đặt ý chí chủ quan, thiếu sự biện minh cần thiết[33].
Thứ hai, các quy định pháp luật về ban hành quyết định hành chính được quy định tản mác trong pháp luật chuyên ngành. Do thiếu nguyên tắc nền tảng chung, quy trình ban hành quyết định hành chính hiện được quy định trong nhiều văn bản pháp luật chuyên ngành. Việc thiết kế thủ tục còn thiên về bảo đảm sự thuận tiện, nhanh chóng cho hoạt động quản lý. Chẳng hạn, theo khoản 1 Điều 61 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung các năm 2020, 2025), quyền giải trình (tiền đề của việc nêu lý do) chỉ áp dụng giới hạn với các vi phạm có mức phạt tiền lớn hoặc bị tước quyền sử dụng giấy phép, đình chỉ hoạt động có thời hạn[34]. Tương tự, trong lĩnh vực đất đai, mặc dù thủ tục thu hồi có bước đối thoại, song pháp luật chưa bắt buộc quyết định cuối cùng phải trực tiếp giải trình hay phản hồi các ý kiến chưa đồng thuận của người dân[35]. Sự phân tán này làm cho nghĩa vụ nêu lý do đôi lúc chưa được chú trọng đúng mức nhằm ưu tiên tính linh hoạt trong công tác quản lý.
Thứ ba, khoảng trống về thể thức văn bản trong hệ thống biểu mẫu. Một hạn chế dễ nhận diện là sự cứng nhắc trong kỹ thuật trình bày quyết định hành chính cá biệt. Hiện, các quyết định hành chính hạn chế quyền phần lớn được ban hành theo biểu mẫu kèm theo nghị định, thông tư[36]. Về lý luận, cấu trúc 03 thành tố của nghĩa vụ nêu lý do thực hiện chức năng kép: vừa bảo đảm tính pháp chế, vừa bảo vệ công bằng thủ tục. Tuy nhiên, đối chiếu với khung chuẩn mực này, nhiều biểu mẫu hiện hành chỉ có khoảng trống để điền sự kiện và điều luật, thiếu phần lập luận giải thích tính cần thiết và tương xứng. Chẳng hạn, với Mẫu quyết định xử phạt vi phạm hành chính, còn thiếu một mục độc lập để thể hiện tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ hay phân tích định lượng lý do lựa chọn mức phạt[37]. Về cấu trúc, phần “căn cứ pháp lý” thuần túy liệt kê văn bản luật và biên bản, ngay sau đó phần “mệnh lệnh” đi thẳng vào kết quả áp dụng. Việc viện dẫn biên bản chỉ ghi nhận sự kiện khách quan, chưa phản ánh tư duy pháp lý kết nối biện pháp với mục đích quản lý. Việc thiếu mục “cơ sở thực tế và lý do ban hành” làm cho việc ban hành quyết định hành chính thành thao tác điền biểu mẫu cơ học. Do đó, luật hóa và thiết kế lại biểu mẫu nhằm buộc người ra quyết định ghi rõ lập luận logic là yêu cầu cấp thiết để hiện thực hóa nguyên tắc công lý thủ tục tại Việt Nam[38].
2.2. Thực tiễn thi hành và hệ quả pháp lý
Xuất phát từ những khoảng trống pháp lý, thực tiễn ban hành quyết định hành chính hạn chế quyền còn mang tính hình thức. Tư duy quản lý theo hướng mệnh lệnh còn tồn tại, làm cho cơ quan có thẩm quyền có xu hướng xem quyết định hành chính thuần túy là sự áp đặt ý chí đơn phương[39]. Cách tiếp cận này đặt người dân vào vị thế thụ động tiếp nhận mệnh lệnh, thay vì được thuyết phục bằng lập luận minh bạch. Hệ quả, quá trình áp dụng pháp luật dễ bị rập khuôn thành thao tác điền biểu mẫu, thiếu sự biện minh thấu đáo. Qua thực tiễn xét xử, những thiếu sót này bộc lộ ở hai phương diện chủ yếu:
Thứ nhất, thiếu phần giải thích lý do hoặc cơ sở thực tế khách quan. Thực tiễn cho thấy, nhiều trường hợp cơ quan nhà nước ban hành quyết định gây bất lợi nhưng không cung cấp đủ bằng chứng hoặc lý giải về sự kiện. Điển hình, trong vụ án tại tỉnh Cà Mau (Bản án phúc thẩm số 347/2019/HC-PT), quyết định thu hồi đất với lý do “sử dụng đất không đúng mục đích” bị Tòa án tuyên hủy do cơ quan quản lý không cung cấp được chứng cứ chứng minh hành vi vi phạm[40]. Tương tự, tại tỉnh Quảng Trị (Bản án số 02/2017/HC-ST), quyết định thu hồi đất có sự sai lệch lớn về diện tích thực tế (vượt 288m²) nhưng không giải trình lý do trong văn bản, dẫn đến việc bị Tòa án tuyên hủy do thiếu căn cứ khách quan[41].
Thứ hai, trình bày lý do mang tính hình thức, rập khuôn. Nhiều quyết định tuân thủ “đúng quy trình” về hình thức nhưng thiếu lập luận logic kết nối sự kiện và quy phạm pháp luật. Trong xử phạt vi phạm hành chính, việc sử dụng biểu mẫu có sẵn đôi khi cản trở nghĩa vụ giải trình. Chẳng hạn, với mẫu quyết định xử phạt không lập biên bản, việc không có mục phân tích lý do tăng nặng/giảm nhẹ dễ dẫn đến việc áp dụng mức phạt một cách cơ học[42]. Sự rập khuôn này cũng phổ biến trong lĩnh vực đất đai[43], khi nhiều quyết định thu hồi đất chỉ viện dẫn căn cứ pháp lý theo mẫu định sẵn[44]. Vụ án tại thành phố Hạ Long (nay là phường Hạ Long), tỉnh Quảng Ninh (Bản án số 04/2018/HC-ST) là minh chứng điển hình: quyết định “không bồi thường” bị Tòa án tuyên hủy do chỉ viện dẫn luật rập khuôn mà thiếu lập luận thực tế về quá trình sử dụng đất của công dân[45]. Bên cạnh đó, việc né tránh tính cá biệt hóa còn được ghi nhận qua Án lệ số 10/2016/AL, khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quyết định bồi thường “tổng thể”, thiếu phần giải thích cụ thể cho quyền lợi trực tiếp của từng hộ dân[46], gây khó khăn trong xác định tính chất pháp lý của văn bản[47]. Ngoài ra, quyền được giải trình của nghĩa vụ nêu lý do chưa được bảo đảm, như vụ án tại tỉnh Cà Mau, quyết định xử phạt bị tuyên hủy vì ban hành trước khi hết thời hạn 05 ngày để công dân thực hiện quyền giải trình[48].
Những khoảng trống trên không chỉ làm giảm tính thuyết phục của hoạt động quản lý nhà nước, mà còn kéo theo các hệ quả pháp lý. Mặc dù khiếu kiện hành chính có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, nhưng việc thiếu thông tin giải trình minh bạch trong quyết định hành chính là yếu tố trực tiếp tác động đến mức độ đồng thuận của người dân đối với nền hành chính công[49]. Dưới góc độ tư pháp, số liệu thống kê cho thấy tỷ lệ án hành chính bị Tòa án tuyên hủy hoặc sửa do lỗi chủ quan của cơ quan ban hành luôn ở mức cao, như giai đoạn 2016 - 2020, tỷ lệ này dao động từ 3,26% đến 4,43%[50]. Việc thiếu cơ sở thực tế và lập luận biện minh tạo rào cản lớn cho Tòa án khi đánh giá tính hợp pháp, buộc cơ quan tài phán phải tuyên hủy quyết định.
3. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về nghĩa vụ nêu lý do trong ban hành quyết định hành chính hạn chế quyền con người
Từ những khoảng trống pháp lý và vướng mắc thực tiễn như đã phân tích, nghiên cứu đề xuất triển khai đồng bộ các giải pháp sau:
3.1. Xây dựng luật chung về ban hành quyết định hành chính
Để giải quyết những khoảng trống pháp lý đã được nhận diện trong thực tiễn, cần nghiên cứu, xây dựng luật chung quy định chuyên biệt về nguyên tắc, trình tự ban hành quyết định hành chính cá biệt. Văn bản này sẽ tạo khung pháp luật thống nhất, góp phần khắc phục tình trạng tản mạn, thiếu đồng bộ trong các lĩnh vực quản lý chuyên ngành hiện nay.
Đặc biệt, việc thiết lập đạo luật nền tảng này là điều kiện tiên quyết và là cơ sở pháp lý vững chắc để tiến tới luật hóa “nghĩa vụ nêu lý do” thành nguyên tắc pháp lý xuyên suốt, mang tính bắt buộc. Theo đó, đạo luật cần quy định rõ: mọi quyết định hành chính cá biệt gây bất lợi, đặc biệt, các quyết định có tính chất hạn chế quyền, bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ nêu rõ lý do ban hành. Việc xác lập khuôn khổ pháp lý đồng bộ này không chỉ giúp các cơ quan quản lý nhà nước có cơ sở thực thi thống nhất, từ bỏ việc áp đặt mệnh lệnh đơn phương, mà còn kiến tạo hành lang pháp lý minh bạch để ngăn chặn các quyết định tùy tiện, bảo vệ thực chất và hiệu quả quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
3.2. Luật hóa nguyên tắc và chuẩn hóa thể thức quyết định hành chính
Trên cơ sở định hướng xây dựng đạo luật chung (hoặc trong quá trình rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành), việc chuẩn hóa thể thức và cụ thể hóa các “cấu thành” của nghĩa vụ nêu lý do vào hệ thống biểu mẫu quyết định hành chính là yêu cầu cấp thiết. Về kỹ thuật lập pháp, cần nghiên cứu sửa đổi các biểu mẫu hiện hành bằng cách bổ sung hạng mục độc lập với nội dung “cơ sở thực tế và lý do ban hành” (đặt xen giữa phần “căn cứ pháp lý” và phần “mệnh lệnh”). Bước cải tiến kỹ thuật này góp phần hạn chế tình trạng rập khuôn, khuyến khích người ra quyết định chuyển từ thao tác điền thông tin cơ học sang tư duy logic, kết nối chặt chẽ quy phạm pháp luật với sự kiện khách quan.
Đặc biệt, để đáp ứng yêu cầu “văn hóa biện minh” và phản ánh đầy đủ cấu thành của nghĩa vụ nêu lý do, nội dung của phần giải trình cần thiết kế để tuân thủ các tiêu chuẩn lập luận pháp lý, cụ thể: (i) về cơ sở thực tế: cần chỉ rõ các sự kiện, hành vi vi phạm và chứng cứ khách quan làm căn cứ áp dụng biện pháp hạn chế quyền, bảo đảm quyết định được ban hành đúng với với thực tiễn; (ii) về lập luận biện minh: phần giải trình phải phản ánh được nguyên tắc tương xứng. Cụ thể, cơ quan ban hành cần giải thích rõ tại sao lại lựa chọn biện pháp này, thay vì một biện pháp khác ít gây bất lợi hơn cho công dân nhưng vẫn đạt được mục tiêu quản lý công[51]. Nói cách khác, cốt lõi của yêu cầu này là vận dụng tiêu chí cần thiết: cơ quan nhà nước cần giải trình minh bạch lý do bắt buộc lựa chọn biện pháp hạn chế quyền này để đạt mục tiêu quản lý, mà không thể áp dụng biện pháp thay thế khác ít gây bất lợi hơn[52]; (iii) về tính liên kết của trách nhiệm giải trình: nội dung giải trình trong quyết định (trách nhiệm giải trình nội tại) cần ghi nhận và phản hồi trực tiếp kết quả của các phiên đối thoại, văn bản giải trình của người dân trong quá trình xây dựng quyết định. Việc lập luận rõ căn cứ chấp nhận hay bác bỏ các ý kiến là thước đo bảo đảm quyền được lắng nghe, thực thi công lý thủ tục và thể hiện sự tôn trọng đối với chủ thể chịu sự tác động.
3.3. Hoàn thiện cơ chế kiểm soát tư pháp đối với quyết định thiếu lý do
Để văn hóa biện minh thực sự đi vào đời sống, cần củng cố và phát huy tối đa hiệu quả của cơ chế kiểm soát tư pháp. Cụ thể:
Thứ nhất, xác định việc thiếu lý do là vi phạm thủ tục nghiêm trọng. Để nghĩa vụ nêu lý do được thực thi hiệu quả trên thực tế, cần thiết lập cơ chế kiểm soát tư pháp vững chắc thông qua việc xem xét sửa đổi Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi, bổ sung các năm 2019, 2025) hoặc ban hành nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Theo đó, pháp luật cần quy định rõ: quyết định hành chính hạn chế quyền mà “không nêu lý do”, “nêu lý do mâu thuẫn” hoặc “lý do không thỏa đáng” (thiếu mối liên hệ logic giữa sự kiện thực tế và quy phạm pháp luật) cần được xem là cấu thành vi phạm nghiêm trọng về thủ tục[53]. Khi đó, việc thiếu lập luận không còn là sai sót hình thức đơn thuần, mà trở thành hành vi vi phạm trực tiếp tính hợp pháp của quyết định. Việc xác lập cơ sở pháp lý này là điều kiện tiên quyết để bảo vệ trọn vẹn quyền tiếp cận công lý của công dân.
Thứ hai, bảo đảm thẩm quyền tuyên hủy quyết định của Tòa án. Khi việc thiếu lý do được xác định là vi phạm thủ tục nghiêm trọng, Tòa án cần được tạo điều kiện pháp lý để thực thi trọn vẹn quyền tài phán đối với lỗi này. Theo đó, nếu quyết định hành chính hạn chế quyền không đáp ứng tiêu chuẩn giải trình, Tòa án có quyền xem xét tuyên hủy quyết định do vi phạm thủ tục mà chưa cần đánh giá nội dung thực tế hay tính đúng sai của sự việc[54]. Bởi lẽ, lý do biện minh là chứng cứ gốc, khi cơ quan hành chính không cung cấp được lý do thỏa đáng, Tòa án không có nghĩa vụ phải làm thay vai trò lập luận của cơ quan quản lý. Sự phân định này bảo đảm rành mạch chức năng, nhiệm vụ giữa cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp, đề cao tính độc lập của hoạt động xét xử.
Thứ ba, hướng tới mục tiêu chế tài nhằm thúc đẩy văn hóa biện minh. Mục tiêu cốt lõi của việc thiết lập chế tài tư pháp đối với các vấn đề liên quan đến nghĩa vụ nêu lý do không chỉ giải quyết một khiếu kiện đơn lẻ, mà cao hơn là nhằm thúc đẩy những chuyển biến tích cực trong toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước[55]. Khả năng quyết định bị cơ quan tư pháp tuyên hủy sẽ tạo động lực trực tiếp để bộ máy nhà nước từng bước chuyển hóa tư duy, từ quản lý theo mệnh lệnh đơn phương sang thực hành “văn hóa biện minh”. Khi đó, mọi sự can thiệp hạn chế quyền tự do của cá nhân, tổ chức đều được lập luận chặt chẽ, giải thích minh bạch và đáp ứng đúng các chuẩn mực của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Kết luận
Nghĩa vụ nêu lý do trong quyết định hành chính cá biệt hạn chế quyền không chỉ là yêu cầu nội tại của công lý, mà còn là thước đo của nền hành chính phục vụ, minh bạch và đề cao văn hóa biện minh. Từ nhận diện các thành tố cốt lõi của nghĩa vụ này (cơ sở thực tế, cơ sở pháp lý và lập luận giải thích logic), nghiên cứu chỉ ra những khoảng trống pháp luật và thực tiễn thi hành tại Việt Nam hiện nay. Nổi bật là thiếu đạo luật chung về ban hành quyết định hành chính, cũng như thiếu không gian lập luận của hệ thống biểu mẫu hiện hành.
Để giải quyết những hạn chế trên, việc nghiên cứu xây dựng đạo luật chung về ban hành quyết định hành chính, cụ thể hóa các cấu thành của nghĩa vụ nêu lý do vào hệ thống biểu mẫu chuẩn, đồng thời, hoàn thiện cơ chế kiểm soát tư pháp là những giải pháp cấp thiết và đồng bộ. Đây không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật nhằm giải quyết khoảng trống pháp lý, mà còn tạo động lực để bộ máy nhà nước từng bước chuyển hóa tư duy từ quản lý mệnh lệnh sang thực hành trách nhiệm giải trình. Qua đó, pháp luật trở thành công cụ bảo vệ thực chất quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đáp ứng các chuẩn mực của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
ThS. Nguyễn Trường Sơn
Trường Đại học Thủ Dầu Một
Ảnh: Internet
[1]. Nguyễn Quỳnh Liên (2020), Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr.30.
[2]. Lê Thị Thúy Hương, Vũ Công Giao (2023), Tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người trong xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 39, No. 2, tr.63.
[3]. Trần Quốc Việt (2020), Hoàn thiện trách nhiệm bảo đảm quyền công dân - hàm ý chính sách cho Chính phủ kiến tạo ở Việt Nam hiện nay, VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 36, No. 3, tr.14.
[4]. Hoàng Hùng Hải (2022), Bảo đảm, thúc đẩy quyền con người theo tinh thần Đại hội lần thứ XIII của Đảng, Tạp chí Pháp luật về quyền con người, Số 2(23)/2022, tr.5.
[5]. Lê Thị Thúy Hương, Vũ Công Giao (2023), tlđd, tr.61.
[6]. Ralf Poscher (2021), Proportionality and the Bindingness of Fundamental Rights,Proportionality in Crime Control and Criminal Justice, E. Billis / N. Knust / J.P. Rui (eds.), Hart Publishing, p.10.
[7]. Elizabeth Hicks (2023), Proportionality and Protracted Emergencies: Australia’s COVID-19 Restrictions on Repatriation Rights Compared, 45(1)Sydney Law Review 77, p.6.
[8]. Nguyễn Thị Thùy Dung (2023), Quyền con người và các quy định tùy nghi trong pháp luật hiện hành về biện pháp ngăn chặn hành chính, Tạp chí Công Thương, Số 21/2023, tr.25.
[9]. Paul Daly (2017), The Court and Administrative Law: Models of Rights Protection, University of Cambridge Faculty of Law - Legal Studies Research Paper Series, No.19/2017, p.70.
[10]. Paul Daly (2017), tlđd, p.78.
[11]. Janet L. Hiebert (2013), The Human Rights Act: Ambiguity about Parliamentary Sovereignty, German Law Journal, 14(12), p.2269.
[12]. Raphael Cohen-Almagor (2020), Taking Profound Offence Seriously: Freedom of Speech v. Human Dignity, Journal of Hate Studies, Vol.16, No.1, p.4.
[13]. Nguyễn Linh Giang (Chủ biên) (2022), Cơ sở lý luận và thực tiễn về hạn chế quyền con người ở Việt Nam hiện nay, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.50.
[14]. Nguyễn Đăng Dung, Bùi Tiến Đạt (2011), Cải cách chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp theo nguyên tắc tôn trọng quyền con người, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 8 (193)/ Tháng 4/2011, tr.5.
[15]. Trương Hồng Quang (2020), Trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính nhà nước trong xây dựng luật, pháp lệnh, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 7(407) - Kỳ 1, tháng 4 - 2020, tr.31.
[16]. Megan Pfiffer (2025), Administrative Law as a Source of Rights,The Modern Law Review, Vol. 88, Issue 2, p.388.
[17]. Bùi Tiến Đạt (2015), Học thuyết trình tự công bằng và việc bảo vệ quyền con người: Kinh nghiệm quốc tế và Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 11(291)-Kỳ 1, tháng 06-2015, tr.64.
[18]. Trần Nho Thìn (2017), Hạn chế, kiểm soát quyền lực nhà nước bằng Tòa án, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế: Các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trên thế giới và ở Việt Nam, Thừa Thiên Huế, tr.355.
[19]. Bùi Tiến Đạt (Chủ biên) (2021), Nguyên tắc trình tự pháp luật công bằng, hợp lý và vai trò bảo vệ quyền con người, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.185.
[20]. Nguyễn Quỳnh Liên (2020), tlđd, tr.105.
[21]. Nguyễn Thị Thùy Dung (2020), Biện pháp ngăn chặn hành chính theo pháp luật Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Học viện Khoa học xã hội, tr.49.
[22]. Cao Vũ Minh (2023), Biên bản vi phạm hành chính và những nội dung pháp lý cần hoàn thiện, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 01 (417)/2023, tr.16.
[23]. Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Đăng Duy (2014), Nhà nước pháp quyền là tinh thần pháp luật hay là đúng quy trình?, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 07(263) - Kỳ 1, tháng 04 - 2014, tr.13.
[24]. Dương Hồng Thị Phi Phi (2022), Tính hợp pháp và tính hợp lý đối với văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tr.10, 13.
[25]. Lê Quỳnh Mai (2023), Pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội), tr.21.
[26]. Nguyễn Minh Tuấn (2019), Tác động của các nhân tố trong nước đến việc thực hiện nguyên tắc pháp quyền, https://tcdcpl.moj.gov.vn/qt/tintuc/Pages/thi-hanh-phap-luat.aspx?ItemID=552, truy cập ngày 12/3/2026.
[27]. Dương Hồng Thị Phi Phi (2022), tlđd, tr.12 - 13, 131.
[28]. Ayad Muteea A. A. Alahbabi (2024), The Emergence of the Administrative Judiciary: An Applied Study Comparing the Similarities and Differences Between Qatar and Britainm, Journal of Law and Sustainable Development, Vol.12, No.4, p.6.
[29]. Nguyễn Thị Thùy Dung (2020), tlđd, tr.49.
[30]. Ayad Muteea A. A. Alahbabi (2024), tlđd, pp.6 - 7.
[31]. Paul Daly (2017), tlđd, p.78.
[32]. Bùi Tiến Đạt (Chủ biên) (2021), sđd, tr.344.
[33]. Nguyễn Thu Trang (2025), Kiểm soát tư pháp đối với quyết định hành chính ở Việt Nam: gợi mở từ học thuyết Chevron, VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol.41, No.1, tr.51.
[34]. Nguyễn Thị Thảo (2024), Quyền được giải trình trong xử phạt vi phạm hành chính ở Việt Nam, Tạp chí Luật học, Số đặc biệt, tr.55.
[35]. Doãn Hồng Nhung, Phạm Xuân Sơn, Trần Văn Dũng, Vũ Quý Lâm (2021), Tiếp cận bảo đảm quyền con người trong cưỡng chế, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất, Tạp chí Công Thương, Số 17/2021, tr.15 - 16.
[36]. Nguyễn Quỳnh Liên (2020), tlđd, tr.104.
[37]. Cao Vũ Minh (2024), Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hành chính, Tạp chí Khoa học pháp lý Việt Nam, Số 01 (173)/2024, tr.12.
[38]. Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Đăng Duy (2014), tlđd, tr.11.
[39]. Võ Khánh Minh (2023), Mối quan hệ giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và công dân, Tạp chí Khoa học kiểm sát, Số 07-2023, tr.63.
[40]. Lê Quỳnh Mai (2023), tlđd, tr.159.
[41]. Lê Việt Sơn (2021), Thi hành án hành chính ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Phụ lục 9.
[42]. Cao Vũ Minh (2024), tlđd, tr.8.
[43]. Công ty Luật FDVN (2021), Hủy Quyết định thu hồi đất và Quyết định bồi thường, hỗ trợ ban hành kèm theo do vi phạm trình tự, thủ tục thu hồi đất (Trích nhận định của Tòa án), https://fdvn.vn/vi/nghien-cuu-luat-moi-ngay-huy-quyet-dinh-thu-hoi-dat-va-quyet-dinh-boi-thuong-ho-tro-ban-hanh-kem-theo-vi-vi-pham-trinh-tu-thu-tuc-thu-hoi-dat/, truy cập ngày 12/3/2026.
[44]. Tạp chí Kiểm sát (2023), Những vấn đề rút ra từ thực tiễn kiểm sát giải quyết vụ án hành chính liên quan đến đất đai, https://kiemsat.vn/nhung-van-de-rut-ra-tu-thuc-tien-kiem-sat-giai-quyet-vu-an-hanh-chinh-lien-quan-den-dat-dai-62594.html, truy cập ngày 12/3/2026.
[45]. Lê Việt Sơn (2021), tlđd, Phụ lục 9.
[46]. Trần Trí Dũng (2019), Bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr.101 - 102.
[47]. Ngọ Duy Thi, Hoàng Đình Dương (2021), Bình luận Án lệ số 10/2016/AL về quyết định hành chính và đối tượng khởi kiện vụ án hành chính, Tạp chí Nghề luật, Số 6/2021, tr.49.
[48]. Báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh (2018), Pháp lý vụ xử phạt ‘siêu tốc’ người chặt cây xà cừ, https://plo.vn/phap-ly-vu-xu-phat-sieu-toc-nguoi-chat-cay-xa-cu-post596330.html, truy cập ngày 12/3/2026.
[49]. Bùi Thị Hải (2016), Quyền tiếp cận thông tin trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Học viện Khoa học xã hội, tr.43.
[50]. Lê Quỳnh Mai (2023), tlđd, tr.158.
[51]. Bùi Tiến Đạt (2015), Hiến pháp hóa nguyên tắc giới hạn quyền con người: Cần nhưng chưa đủ, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 06(286) - Kỳ 2, tháng 03 - 2015, tr.9.
[52]. Luka Anđelković (2017), The Elements of Proportionality as a Principle of Human Rights Limitations, Law and Politics, Vol. 15, No 3, p.237.
[53]. Volodymyr Horbalinskiy, Oleksandr Leshchenko, Olha Mashchenko, Yevhen Leheza, & Kamil Prymakov (2023), Ways to protect the rights of individuals in administrative proceedings: legal regulation and international experience, Cuestiones Políticas, Vol.41, No.77, p.330.
[54]. Võ Trí Hảo (2015), Xây dựng nhà nước pháp quyền, phát huy dân chủ trực tiếp cho nhân dân, nâng cao phản biện xã hội theo quy định của Hiến pháp năm 2013, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 19(299) - Kỳ 1, tháng 10/2015, tr.6.
[55]. Ayad Muteea A. A. Alahbabi (2024), tlđd, p.8.a
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ayad Muteea A. A. Alahbabi (2024), The Emergence of the Administrative Judiciary: An Applied Study Comparing the Similarities and Differences Between Qatar and Britain, Journal of Law and Sustainable Development, Vol.12, No.4.
2. Đặng Lê, Hoa Thi (2018), Pháp lý vụ xử phạt ‘siêu tốc’ người chặt cây xà cừ, https://plo.vn/phap-ly-vu-xu-phat-sieu-toc-nguoi-chat-cay-xa-cu-post596330.html, truy cập ngày 12/3/2026.
3. Bùi Thị Hải (2016), Quyền tiếp cận thông tin trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Học viện Khoa học xã hội.
4. Bùi Tiến Đạt (2015), Hiến pháp hóa nguyên tắc giới hạn quyền con người: Cần nhưng chưa đủ, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 06 (286) - Kỳ 2, tháng 03/2015.
5. Bùi Tiến Đạt (2015), Học thuyết trình tự công bằng và việc bảo vệ quyền con người: Kinh nghiệm quốc tế và Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 11(291) - Kỳ 1, tháng 06/2015.
6. Bùi Tiến Đạt (Chủ biên) (2021), Nguyên tắc trình tự pháp luật công bằng, hợp lý và vai trò bảo vệ quyền con người, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
7. Cao Vũ Minh (2023), Biên bản vi phạm hành chính và những nội dung pháp lý cần hoàn thiện, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 01 (417)/2023.
8. Cao Vũ Minh (2024), Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hành chính, Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, Số 01 (173)/2024.
9. Công ty Luật FDVN (2021), Hủy Quyết định thu hồi đất và Quyết định bồi thường, hỗ trợ ban hành kèm theo do vi phạm trình tự, thủ tục thu hồi đất (Trích nhận định của Tòa án), https://fdvn.vn/vi/nghien-cuu-luat-moi-ngay-huy-quyet-dinh-thu-hoi-dat-va-quyet-dinh-boi-thuong-ho-tro-ban-hanh-kem-theo-vi-vi-pham-trinh-tu-thu-tuc-thu-hoi-dat/, truy cập ngày 12/3/2026.
10. Doãn Hồng Nhung, Phạm Xuân Sơn, Trần Văn Dũng, Vũ Quý Lâm (2021), Tiếp cận bảo đảm quyền con người trong cưỡng chế, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất, Tạp chí Công Thương, Số 17/2021.
11. Dương Hồng Thị Phi Phi (2022), Tính hợp pháp và tính hợp lý đối với văn bản quy phạm pháp luật của Bộ trưởng, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh.
12. Elizabeth Hicks (2023), Proportionality and Protracted Emergencies: Australia’s COVID-19 Restrictions on Repatriation Rights Compared, Sydney Law Review, 45(1).
13. Hoàng Hùng Hải (2022), Bảo đảm, thúc đẩy quyền con người theo tinh thần Đại hội lần thứ XIII của Đảng, Tạp chí Pháp luật về quyền con người, Số 2(23)/2022.
14. Janet L. Hiebert (2013), The Human Rights Act: Ambiguity about Parliamentary Sovereignty, German Law Journal, 14(12).
15. Lê Quỳnh Mai (2023), Pháp luật về giới hạn quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội).
16. Lê Thị Thúy Hương, Vũ Công Giao (2023), Tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người trong xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol.39, No.2.
17. Lê Việt Sơn (2021), Thi hành án hành chính ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh.
18. Luka Anđelković (2017), The Elements of Proportionality as a Principle of Human Rights Limitations, Law and Politics, Vol.15, No 3.
19. Megan Pfiffer (2025), Administrative Law as a Source of Rights, The Modern Law Review, Vol.88, Issue 2.
20. Ngọ Duy Thi, Hoàng Đình Dương (2021), Bình luận Án lệ số 10/2016/AL về quyết định hành chính và đối tượng khởi kiện vụ án hành chính, Tạp chí Nghề luật, Số 6/2021.
21. Nguyễn Đăng Dung, Bùi Tiến Đạt (2011), Cải cách chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp theo nguyên tắc tôn trọng quyền con người, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 8 (193)/ Tháng 4/2011.
22. Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Đăng Duy (2014), Nhà nước pháp quyền là tinh thần pháp luật hay là đúng quy trình?, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 07(263) - Kỳ 1, tháng 04/2014.
23. Nguyễn Linh Giang (Chủ biên) (2022), Cơ sở lý luận và thực tiễn về hạn chế quyền con người ở Việt Nam hiện nay, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
24. Nguyễn Minh Tuấn (2019), Tác động của các nhân tố trong nước đến việc thực hiện nguyên tắc pháp quyền, https://tcdcpl.moj.gov.vn/qt/tintuc/Pages/thi-hanh-phap-luat.aspx?ItemID=552, truy cập ngày 12/3/2026.
25. Nguyễn Quỳnh Liên (2020), Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội.
26. Nguyễn Thị Thảo (2024), Quyền được giải trình trong xử phạt vi phạm hành chính ở Việt Nam, Tạp chí Luật học, Số đặc biệt.
27. Nguyễn Thị Thùy Dung (2020), Biện pháp ngăn chặn hành chính theo pháp luật Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Học viện Khoa học xã hội.
28. Nguyễn Thị Thùy Dung (2023), Quyền con người và các quy định tùy nghi trong pháp luật hiện hành về biện pháp ngăn chặn hành chính, Tạp chí Công Thương, Số 21/2023.
29. Nguyễn Thu Trang (2025), Kiểm soát tư pháp đối với quyết định hành chính ở Việt Nam: gợi mở từ học thuyết Chevron, VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol.41, No.1.
30. Paul Daly (2017), The Court and Administrative Law: Models of Rights Protection, University of Cambridge Faculty of Law – Legal Studies Research Paper Series, No. 19/2017.
31. Ralf Poscher (2021), Proportionality and the Bindingness of Fundamental Rights, Proportionality in Crime Control and Criminal Justice, E. Billis, N. Knust, J.P. Rui (eds.), Hart Publishing.
32. Raphael Cohen-Almagor (2020), Taking Profound Offence Seriously: Freedom of Speech v. Human Dignity, Journal of Hate Studies, Vol. 16, No. 1.
33. Lê Minh Chánh (2023), Những vấn đề rút ra từ thực tiễn kiểm sát giải quyết vụ án hành chính liên quan đến đất đai, https://kiemsat.vn/nhung-van-de-rut-ra-tu-thuc-tien-kiem-sat-giai-quyet-vu-an-hanh-chinh-lien-quan-den-dat-dai-62594.html, truy cập ngày 12/3/2026.
34. Trần Nho Thìn (2017), Hạn chế, kiểm soát quyền lực nhà nước bằng Tòa án, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế: Các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trên thế giới và ở Việt Nam, Thừa Thiên Huế.
35. Trần Quốc Việt (2020), Hoàn thiện trách nhiệm bảo đảm quyền công dân - hàm ý chính sách cho Chính phủ kiến tạo ở Việt Nam hiện nay, VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol.36, No.3.
36. Trần Trí Dũng (2019), Bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội.
37. Trương Hồng Quang (2020), Trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính nhà nước trong xây dựng luật, pháp lệnh, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 7(407) - Kỳ 1, tháng 4/2020.
38. Võ Khánh Minh (2023), Mối quan hệ giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và công dân, Tạp chí Khoa học kiểm sát, Số 07/2023.
39. Võ Trí Hảo (2015), Xây dựng nhà nước pháp quyền, phát huy dân chủ trực tiếp cho nhân dân, nâng cao phản biện xã hội theo quy định của Hiến pháp năm 2013, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 19(299)-Kỳ 1, tháng 10/2015.
40. Volodymyr Horbalinskiy, Oleksandr Leshchenko, Olha Mashchenko, Yevhen Leheza, Kamil Prymakov (2023), Ways to protect the rights of individuals in administrative proceedings: legal regulation and international experience, Cuestiones Políticas, Vol.41, No.77.
(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính”, xuất bản năm 2026)