Ứng dụng công nghệ số trong ban hành quyết định hành chính

Từ khóa: Quyết định hành chính; chuyển đổi số; công nghệ số; thủ tục hành chính; nhà nước pháp quyền.

Đặt vấn đề

Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết số 57-NQ/TW) với quan điểm chỉ đạo: “phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu… đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới”. Trong bối cảnh đó, sự phát triển của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số đang thay đổi phương thức vận hành nền hành chính nhà nước, việc ban hành quyết định hành chính ngày càng gắn với xử lý dữ liệu và hệ thống điện tử.

Sự chuyển đổi này không thay đổi bản chất, nhưng thay đổi cách hình thành và hình thức thể hiện quyền lực hành chính. Trong môi trường số, dữ liệu không chỉ là yếu tố hỗ trợ mà trở thành cơ sở trực tiếp tạo nên nội dung của quyết định hành chính. Quy trình ban hành quyết định hành chính dần chuyển từ mô hình xử lý hồ sơ trên giấy sang quá trình xử lý dữ liệu liên thông trên nền tảng số, đặt ra yêu cầu mới về tính hợp pháp, minh bạch và khả năng kiểm soát trình tự, thủ tục ban hành.

Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành chủ yếu điều chỉnh vấn đề liên quan đến hạ tầng công nghệ và dữ liệu, trong khi quy trình pháp lý của ban hành quyết định hành chính trong môi trường số chưa được thiết kế thống nhất dẫn đến khoảng cách giữa yêu cầu chuyển đổi số và thực thi quyền lực hành chính. Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân tích làm rõ các tiêu chí đặt ra đối với pháp luật về ban hành quyết định hành chính trong môi trường số, đồng thời, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật hiện hành và đề xuất định hướng hoàn thiện trong thời gian tới.

1. Tiêu chí đánh giá ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong ban hành quyết định hành chính

Trong bối cảnh chuyển đổi số, hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính không chỉ đặt ra yêu cầu về kỹ thuật, mà cần xem xét trên cơ sở các tiêu chí cụ thể về tổ chức và thực thi quyền lực hành chính. Trên cơ sở pháp luật hiện hành và hoạt động quản lý nhà nước, có thể xác định một số tiêu chí đánh giá đối với pháp luật ban hành quyết định hành chính trong môi trường số như sau:

Thứ nhất, bảo đảm giá trị pháp lý. Việc ban hành quyết định hành chính trong môi trường số cần xác lập rõ giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu, chữ ký số và các hình thức thể hiện thông tin dưới dạng điện tử. Đây là điều kiện quan trọng nhằm bảo đảm quyết định hành chính được ban hành dưới dạng điện tử có giá trị pháp lý tương đương với quyết định ban hành bằng văn bản giấy, đồng thời, tạo cơ sở để các quyết định này có thể lưu trữ, kiểm tra, đối chiếu và sử dụng trong các cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực hành chính theo quy định của pháp luật.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình ban hành và quản lý. Quy trình soạn thảo, ký, ban hành, tống đạt và lưu trữ quyết định hành chính cần thiết kế thống nhất trong môi trường số. Tiêu chí này gồm việc xác định rõ trình tự, thủ tục, thời điểm có hiệu lực, cơ chế quản lý hồ sơ điện tử nhằm bảo đảm tính hợp pháp và khả năng truy xuất của quyết định.

Thứ ba, bảo đảm cơ chế quản trị dữ liệu và phân định trách nhiệm. Khi quyết định hành chính dựa trên dữ liệu liên thông từ nhiều hệ thống khác nhau, pháp luật cần xác lập cơ chế rõ ràng về nguồn dữ liệu, điều kiện sử dụng, trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào quá trình cung cấp, xử lý và khai thác dữ liệu. Đây là yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến tính chính xác và tính hợp pháp của quyết định.

Thứ tư, bảo đảm khả năng nhận diện và kiểm soát quyết định hành chính. Việc xác định rõ địa vị pháp lý của quyết định hành chính số là điều kiện để thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính trong môi trường số, gồm khả năng kiểm tra, giám sát và sử dụng dữ liệu như chứng cứ trong quá trình khiếu nại, tố tụng hành chính. Yêu cầu này không chỉ bảo đảm tuân thủ trình tự, thủ tục, mà còn gắn với khả năng kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền của tổ chức, cá nhân. Cách tiếp cận này phù hợp với quan điểm pháp quyền không chỉ là vấn đề hình thức, mà còn gồm các yêu cầu về nội dung liên quan đến việc kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền[1].

2. Thực trạng ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong ban hành quyết định hành chính

2.1. Thực trạng quy định pháp luật

Dưới khía cạnh pháp lý, có thể xem xét các quy định hiện hành tương ứng với từng tiêu chí trên, qua đó, làm rõ mức độ đáp ứng của hệ thống pháp luật đối với yêu cầu ban hành quyết định hành chính trong môi trường số.

2.1.1. Giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử

Luật Giao dịch điện tử năm 2023 là đạo luật nền tảng thừa nhận giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử và các giao dịch thực hiện trong môi trường số. Điều 8 Luật Giao dịch điện tử năm 2023 quy định “thông tin trong thông điệp dữ liệu không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì thông tin đó được thể hiện dưới dạng thông điệp dữ liệu”. Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định dữ liệu điện tử có giá trị pháp lý tương đương với dữ liệu được thể hiện dưới dạng văn bản giấy. Bên cạnh đó, Điều 9 Luật Giao dịch điện tử năm 2023 cũng quy định thông điệp dữ liệu được coi là đáp ứng yêu cầu pháp lý nếu thông tin trong thông điệp dữ liệu có thể truy cập và sử dụng để tham chiếu khi cần thiết.

Trong môi trường số, chữ ký điện tử đóng vai trò là công cụ xác thực và định danh chủ thể ban hành quyết định. Điều 23 Luật Giao dịch điện tử năm 2023 quy định: “Chữ ký điện tử không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì được thể hiện dưới dạng chữ ký điện tử; chữ ký điện tử chuyên dùng bảo đảm an toàn hoặc chữ ký số có giá trị pháp lý tương đương chữ ký của cá nhân đó trong văn bản giấy”. Quy định này tạo cơ sở pháp lý để xác nhận tính hợp pháp của việc ký và ban hành văn bản điện tử.

Từ các quy định trên cho thấy, Luật Giao dịch điện tử năm 2023 thiết lập nền tảng pháp lý quan trọng và thừa nhận giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử, gồm nội dung của quyết định hành chính điện tử, chữ ký số gắn liền với quyết định đó, với điều kiện đáp ứng các yêu cầu về khả năng truy cập, xác thực và bảo đảm an toàn thông tin. Tuy nhiên, các quy định này mới xác lập nguyên tắc chung về giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử, chưa trực tiếp thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất về trình tự, thủ tục ban hành quyết định hành chính trong môi trường số, dẫn đến khoảng trống giữa nền tảng pháp lý của giao dịch điện tử và yêu cầu chuẩn hóa quy trình ban hành quyết định hành chính điện tử trong hoạt động quản lý nhà nước.

2.1.2. Quy trình ban hành và quản lý văn bản hành chính trong môi trường số

Nghị định số 30/2020/NĐ-CP ngày 05/3/2020 của Chính phủ về công tác văn thư (Nghị định số 30/2020/NĐ-CP) là văn bản quan trọng nhất điều chỉnh trực tiếp quy trình soạn thảo, ký, ban hành, quản lý văn bản hành chính (gồm cả văn bản điện tử). Khoản 1 Điều 5 Nghị định số 30/2020/NĐ-CP quy định: “Văn bản điện tử được ký số bởi người có thẩm quyền và ký số của cơ quan, tổ chức theo quy định của pháp luật có giá trị pháp lý như bản gốc văn bản giấy”. Đây là căn cứ pháp lý trực tiếp thừa nhận quyết định hành chính điện tử có giá trị pháp lý tương đương quyết định hành chính bằng giấy, nếu đáp ứng điều kiện về ký số và thể thức.

Về tính hợp pháp của quyết định hành chính điện tử, Nghị định số 30/2020/NĐ-CP quy định đối với văn bản điện tử, người có thẩm quyền thực hiện ký số và chữ ký số trên văn bản điện tử phải đáp ứng đầy đủ các quy định của pháp luật. Quy định này khẳng định tính hợp pháp của quyết định hành chính điện tử, vì chữ ký số chính là hành vi thể hiện ý chí của quyền lực công trong môi trường điện tử.

Về xác định thời điểm giao nhận văn bản điện tử, Nghị định số 30/2020/NĐ-CP quy định rõ tại các Điều 21, Điều 22 và Điều 23; theo đó, văn bản điện tử được gửi và nhận qua hệ thống; việc gửi, nhận văn bản điện tử phải bảo đảm an toàn, xác thực. Quy định này rất có ý nghĩa trong xác định hiệu lực và thời hạn khiếu nại của quyết định hành chính điện tử.

Về bảo đảm khả năng kiểm soát, giám sát đối với quyết định hành chính điện tử, Điều 29, Điều 30 Nghị định số 30/2020/NĐ-CP quy định văn bản điện tử phải được quản lý trên hệ thống; theo đó, cá nhân được giao nhiệm vụ giải quyết công việc và lập hồ sơ thực hiện nộp lưu hồ sơ điện tử vào lưu trữ cơ quan trên hệ thống; lưu trữ cơ quan có trách nhiệm kiểm tra, nhận hồ sơ theo danh mục; liên kết chính xác dữ liệu đặc tả với hồ sơ; tiếp nhận và đưa hồ sơ về chế độ quản lý hồ sơ lưu trữ điện tử trên hệ thống; tuân thủ quy định về bảo quản an toàn thiết bị lưu khóa bí mật và khóa bí mật. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhằm truy xuất, bảo đảm toàn vẹn dữ liệu nếu xảy ra tình huống cơ quan tư pháp kiểm tra tính hợp pháp của quyết định hành chính điện tử.

Những quy định trên cho thấy, pháp luật Việt Nam thừa nhận giá trị pháp lý của văn bản điện tử trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước. Tuy nhiên, phạm vi điều chỉnh của các quy định này vẫn giới hạn trong phạm vi kỹ thuật văn thư, chưa thể hiện bản chất của quyết định hành chính với tư cách là hành vi áp dụng quyền lực công đối với cơ quan, tổ chức. Đồng thời, các văn bản trên chưa có quy định về hiệu lực, trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực, giám sát tư pháp… trong môi trường số, vì vậy, chưa bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân chịu tác động của quyết định hành chính.

2.1.3. Cơ chế quản trị dữ liệu và phân định trách nhiệm

Luật Căn cước năm 2023 quy định việc cấp tài khoản định danh điện tử cho công dân và sử dụng trong giao dịch điện tử với cơ quan nhà nước; cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh điện tử là nền tảng xác thực chủ thể trong môi trường số. Với quy định này, vấn đề đặt ra, nếu quyết định hành chính được gửi qua tài khoản định danh điện tử, thì việc cơ quan hành chính nhà nước gửi văn bản vào tài khoản đó có được coi là đã tống đạt hợp lệ hay không.

Luật Dữ liệu năm 2024 quy định về nguyên tắc quản lý, khai thác, chia sẻ dữ liệu; cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành; trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong quản trị dữ liệu… Với quy định này, vấn đề đặt ra, khi quyết định hành chính ngày càng dựa trên các dữ liệu liên thông (như thuế, đất đai, bảo hiểm, cư trú…) nếu dữ liệu đầu vào sai, thì quyết định sẽ sai. Vậy, vấn đề không chỉ bảo đảm chữ ký số hợp lệ, mà dữ liệu đầu vào phải chính xác để làm căn cứ ban hành quyết định.

Qua phân tích các quy định trên, có thể thấy, trong ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, pháp luật Việt Nam từng bước hình thành nền tảng pháp lý cơ bản gồm các quy định về định danh điện tử, quản trị dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm an toàn hệ thống thông tin. Tuy nhiên, các quy định này chủ yếu tập trung điều chỉnh hạ tầng công nghệ và cơ chế quản lý dữ liệu, trong khi chưa thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất đối với thủ tục ban hành quyết định hành chính trong môi trường số. Khoảng trống này cho thấy những hạn chế nhất định trong việc đáp ứng yêu cầu về quản trị dữ liệu và phân định trách nhiệm giữa các chủ thể tham gia vào quá trình ban hành quyết định hành chính dựa trên hệ thống dữ liệu liên thông. Do đó, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ tiếp tục ban hành các quy định về công nghệ, mà cần xây dựng khuôn khổ thủ tục pháp lý bảo đảm việc ứng dụng công nghệ số trong ban hành quyết định hành chính được thực hiện trong khuôn khổ Nhà nước pháp quyền, đồng thời, duy trì hiệu quả cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính.

2.1.4. Khả năng nhận diện và kiểm soát quyết định hành chính trong môi trường số

Trong môi trường số, xác định kết quả xử lý hành chính có phải là quyết định hành chính theo nghĩa pháp lý hay không có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa thiết lập các tiêu chí thống nhất để nhận diện quyết định hành chính trong các quy trình điện tử, đặc biệt, trong việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Các quy định hiện nay chủ yếu tập trung vào trình tự, thủ tục và hình thức xử lý hồ sơ trên hệ thống điện tử, trong khi chưa làm rõ địa vị pháp lý của kết quả giải quyết thủ tục hành chính tạo lập dưới dạng điện tử. Điều này dẫn đến tình huống cùng một kết quả xử lý có thể được hiểu và đánh giá khác nhau về phương diện pháp lý, gây khó khăn trong xác định hiệu lực pháp lý của quyết định, cũng như trong bảo đảm quyền khiếu nại, khởi kiện và thiết lập cơ chế kiểm soát đối với hoạt động ban hành quyết định hành chính trong môi trường số.

2.2. Thực tiễn thi hành quy định pháp luật

Trong thực tiễn triển khai thi hành, các tiêu chí nêu trên cho thấy khoảng cách đáng kể giữa yêu cầu đặt ra và thực trạng triển khai.

2.2.1. Một số kết quả đạt được

Thứ nhất, tỷ lệ thủ tục hành chính được cung cấp trực tuyến ngày càng tăng. Theo Báo cáo Kết quả chuyển đổi số quốc gia, tính đến tháng 01/2025, tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến toàn trình trên tổng số thủ tục hành chính của Việt Nam đạt 49,5%; tỷ lệ hồ sơ trực tuyến toàn trình trên tổng hồ sơ giải quyết thủ tục hành chính đạt 49,75%. Tính đến ngày 03/02/2025, Cổng dịch vụ công quốc gia có hơn 8,8 triệu hồ sơ đồng bộ trạng thái; 1,5 triệu hồ sơ trực tuyến; 963 nghìn giao dịch thanh toán. Tổng cộng, Cổng dịch vụ công quốc gia đã cung cấp 4.413 dịch vụ công trực tuyến, xử lý 405 triệu hồ sơ; 69,1 triệu hồ sơ trực tuyến; 27,1 triệu giao dịch thanh toán và tiếp nhận hơn 597 nghìn cuộc gọi. Về Trục liên thông văn bản quốc gia, đến ngày 03/02/2025 có 768.254 văn bản điện tử (gửi: 216.115, nhận: 552.139); tổng cộng khoảng 48 triệu văn bản gửi, nhận qua Trục; có trên 5.100 nhiệm vụ Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao các bộ, ngành, địa phương tiếp tục được quản lý, theo dõi, giám sát hiệu quả trên môi trường số[2].

Các số liệu thực tiễn trên cho thấy, quy trình số hóa và cung cấp dịch vụ công trực tuyến đã mở rộng nhanh, với tỉ lệ thủ tục hành chính trực tuyến cao và lượng tài khoản dịch vụ công được sử dụng rộng rãi.

Thứ hai, ký số và số hóa văn bản nội bộ tăng mạnh, với hàng chục nghìn lượt ký số được thực hiện và hệ thống an toàn thông tin thường xuyên ghi nhận, xử lý cảnh báo tấn công mạng; các nỗ lực nâng cao an toàn hệ thống và giảm sự cố tấn công mạng đã mang lại kết quả tích cực, như giảm số lượng sự cố và tăng cường năng lực phòng thủ mạng trong quá trình triển khai dịch vụ công trực tuyến. Tháng 01/2024 đã ghi nhận 212 cuộc tấn công mạng vào các hệ thống thông tin tại Việt Nam; 510.137 địa chỉ IP Việt Nam nằm trong mạng botnet. Đến tháng 01/2025, Việt Nam có tổng số 8.941 hệ thống thông tin, trong đó 91% hệ thống đã được phân loại và bảo vệ theo cấp độ, tăng 38% so với tháng 01/2024[3].

Thứ ba, triển khai nền tảng định danh điện tử như VNeID (ứng dụng xác thực điện tử quốc gia của Bộ Công an) tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia dịch vụ công điện tử và giao dịch chính phủ - công dân. Đến tháng 3/2025, Việt Nam đã cấp 87 triệu căn cước công dân gắn chip; 55,25 triệu tài khoản VNeID kích hoạt; 14,2 triệu giấy phép lái xe tích hợp trên VneID; nhiều dịch vụ mới được bổ sung như đăng ký xe nhập khẩu, cập nhật đơn vị hành chính, tra cứu thông tin dân cư trên ứng dụng VneID; 87,08% người trưởng thành có tài khoản thanh toán (vượt mục tiêu 80%); VNeID được sử dụng làm tài khoản đăng nhập trên các cổng dịch vụ công; 13 triệu chữ ký số đã cấp, đạt 25% dân số trưởng thành[4].

2.2.2. Khó khăn, vướng mắc, bất cập

Bên cạnh những kết quả đặt được, còn tồn tại một số bất cập, hạn chế đối với yêu cầu chuẩn hóa thủ tục ban hành quyết định hành chính điện tử. Cụ thể:

Thứ nhất, định danh điện tử VNeID và chia sẻ dữ liệu đã tạo nền tảng cho nhiều thủ tục hành chính số, nhưng còn thiếu thống nhất chuẩn hóa và trách nhiệm pháp lý đối với dữ liệu khi ban hành quyết định. Mặc dù, định danh điện tử và các tài khoản trực tuyến được triển khai, nhưng việc coi tài khoản định danh điện tử là địa chỉ pháp lý để tống đạt quyết định hành chính chưa phổ biến trên thực tế. Nhiều cơ quan vẫn dựa vào quyết định in giấy để giao nhận, lưu trữ và chứng minh đã tống đạt hợp lệ.

Thứ hai, mặc dù có nhiều cơ sở dữ liệu quốc gia, nhưng giữa các hệ thống chưa được chuẩn hóa thống nhất, ảnh hưởng đến độ chính xác và nhất quán khi quyết định hành chính dựa trên dữ liệu được truy xuất tự động. Bên cạnh đó, Luật Dữ liệu năm 2024 đặt ra nguyên tắc quản trị và rủi ro dữ liệu, nhưng trong thực tiễn ban hành quyết định hành chính, cơ chế phân định trách nhiệm khi quyết định sai do dữ liệu đầu vào sai chưa rõ ràng, dẫn tới tình trạng phân tán trách nhiệm giữa các cơ quan cung cấp dữ liệu.

Thứ ba, quyền riêng tư và an toàn thông tin được luật hóa, nhưng thực tiễn vận hành trong thủ tục ban hành quyết định hành chính số còn khoảng cách so với khuôn khổ chuẩn hóa mà pháp luật yêu cầu. Nhiều cơ quan đang tích cực triển khai số hóa thủ tục hành chính nhưng chưa tích hợp đầy đủ đánh giá tác động quyền riêng tư trong quy trình ban hành quyết định. Quy trình ghi nhận và giải trình lý do xử lý dữ liệu cá nhân khi ban hành quyết định vẫn mang tính nội bộ và không đồng nhất giữa các cơ quan.

Thứ tư, những năm gần đây, việc triển khai dịch vụ công trực tuyến, đặc biệt là dịch vụ công trực tuyến toàn trình đạt được nhiều kết quả tích cực, góp phần đơn giản hóa quy trình và nâng cao hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính. Trong thực tiễn triển khai, quy trình giải quyết thủ tục hành chính được số hóa ở nhiều khâu, từ tiếp nhận hồ sơ, xử lý đến trả kết quả. Tuy nhiên, kết quả pháp lý cuối cùng của quá trình này lại chưa được nhận diện và chuẩn hóa đầy đủ trong khuôn khổ pháp luật hiện hành. Không ít trường hợp kết quả giải quyết được thể hiện dưới dạng thông báo hoặc dữ liệu điện tử mà chưa xác định rõ là một quyết định hành chính theo nghĩa pháp lý, dẫn đến khó khăn trong việc bảo đảm giá trị pháp lý; cũng như trong kiểm tra, giám sát và giải quyết khiếu nại, khởi kiện. Khoảng trống này cho thấy, việc ứng dụng khoa học công nghệ trong hoạt động quản lý hành chính chưa được gắn kết đầy đủ với khuôn khổ pháp lý điều chỉnh việc ban hành quyết định hành chính. Điều này cho thấy, tiêu chí về xác định địa vị pháp lý và khả năng kiểm soát của quyết định hành chính trong môi trường số chưa được bảo đảm đầy đủ trong thực tiễn.

3. Đề xuất, kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Từ những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn áp dụng và khoảng trống pháp lý hiện hành về ban hành quyết định hành chính điện tử được phân tích trên, để bảo đảm tính thống nhất, chặt chẽ và khả thi trong hoạt động quản lý nhà nước trên môi trường số, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật sau:

Thứ nhất, chuẩn hóa quy trình ban hành quyết định hành chính trong môi trường điện tử. Để khắc phục khoảng trống khi pháp luật hiện hành chưa quy định trực tiếp và thống nhất về quy trình ban hành quyết định hành chính điện tử, cần thiết phải chuẩn hóa quy trình ban hành quyết định hành chính trong môi trường điện tử; theo đó, cần quy định rõ khái niệm quyết định hành chính điện tử (tức xác định phạm vi áp dụng quyết định hành chính điện tử); xác lập các bước bắt buộc trong quy trình số (từ tạo lập, xác thực, ký số đến tống đạt và lưu trữ); xác định rõ thời điểm có hiệu lực của quyết định khi được tống đạt qua môi trường điện tử; đồng thời, làm rõ giá trị pháp lý của việc tống đạt điện tử, không phụ thuộc vào việc có in ra giấy hay không. Bên cạnh đó, cần quy định minh bạch các điều kiện được coi là đã giao nhận hợp lệ trên môi trường số, nhằm bảo đảm tính chắc chắn về pháp lý trong quá trình thực thi và kiểm soát quyết định hành chính.

Thứ hai, xác định phạm vi áp dụng phù hợp đối với quyết định hành chính số. Để giải quyết vấn đề chưa xác định rõ tiêu chí lựa chọn và phạm vi áp dụng đối với các loại quyết định hành chính trong môi trường số, cần xác định rõ phạm vi áp dụng của quyết định hành chính trong môi trường số (thông qua việc xác định các tiêu chí của khái niệm quyết định hành chính số). Không phải tất cả quyết định hành chính đều cần hoặc phù hợp để thực hiện hoàn toàn dưới dạng số. Nghiên cứu cho rằng, việc lựa chọn quyết định hành chính nào nên được ban hành dưới dạng số cần dựa trên một số tiêu chí cơ bản như: mức độ tiêu chuẩn hóa của nội dung quyết định; khả năng số hóa đầy đủ dữ liệu đầu vào và mức độ tác động đến quyền, lợi ích của tổ chức, cá nhân. Trên cơ sở đó, các quyết định hành chính có tính chất lặp lại, điều kiện rõ ràng, ít phụ thuộc vào đánh giá chủ quan có thể được ưu tiên triển khai dưới dạng điện tử. Cách tiếp cận này cho phép triển khai chuyển đổi số có trọng tâm, đồng thời, bảo đảm sự thận trọng cần thiết đối với những quyết định hành chính có tác động lớn đến quyền và lợi ích của cá nhân, tổ chức.

Thứ ba, xác định cơ chế chịu trách nhiệm trong quy trình ban hành quyết định hành chính trên môi trường số. Để khắc phục tình trạng trách nhiệm dữ liệu còn phân tán trong quá trình ban hành quyết định hành chính, cần quy định rõ cơ chế chịu trách nhiệm trong trường hợp sử dụng hệ thống tự động hoặc khai thác dữ liệu liên thông. Theo đó, cần xác lập nguyên tắc cơ quan ban hành quyết định hành chính chịu trách nhiệm cuối cùng về tính hợp pháp của quyết định, kể cả khi sử dụng dữ liệu từ cơ quan khác; đồng thời, phải có bước kiểm chứng dữ liệu trước khi ra quyết định, có cơ chế hiệu chỉnh khi phát hiện sai sót dữ liệu sau khi ban hành.

Thứ tư, bảo đảm giá trị chứng cứ của dữ liệu số. Nhằm khắc phục khoảng trống về việc xác định giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử trong hoạt động tố tụng hành chính, cần quy định nghĩa vụ lưu trữ nhật ký hệ thống (log) liên quan đến quá trình ban hành quyết định; nghĩa vụ lưu trữ dấu thời gian điện tử; nghĩa vụ bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu trong suốt thời hạn lưu trữ; quy định về khả năng cung cấp bản sao điện tử có xác thực phục vụ tố tụng.

Thứ năm, bảo đảm an toàn pháp lý cho người thực thi. Để xử lý việc chưa có cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý cho người thực thi trong môi trường số, cần quy định cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý cho người thực thi. Theo đó, phải làm rõ cơ chế trách nhiệm khi hệ thống lỗi, xác định rõ trách nhiệm của cơ quan về hệ thống kỹ thuật, phân định giữa lỗi hệ thống và lỗi cá nhân; bên cạnh đó, quy định cơ chế miễn trừ trách nhiệm khi cán bộ đã tuân thủ đúng quy trình số.

Kết luận

Nghiên cứu cho thấy, pháp luật Việt Nam đã tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng cho quá trình số hóa hoạt động quản lý nhà nước thông qua các đạo luật về giao dịch điện tử, dữ liệu, định danh điện tử, an toàn thông tin mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân… Tuy nhiên, hiện, các quy định pháp luật chủ yếu điều chỉnh các công cụ và hạ tầng công nghệ, trong khi quy trình, thủ tục ban hành quyết định hành chính trong môi trường số chưa được thiết kế đồng bộ và chuyên biệt. Điều này dẫn đến hạn chế, bất cập như chưa nhận diện đầy đủ quyết định hành chính trong các quy trình dịch vụ công trực tuyến, thiếu các tiêu chí chuẩn mực về quyết định hành chính điện tử, cơ chế trách nhiệm dữ liệu còn phân tán, chuẩn chứng cứ số chưa được xác lập đầy đủ; cũng như chưa có cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý cho người thực thi trong tình huống phát sinh lỗi từ hệ thống kỹ thuật. Trong bối cảnh Việt Nam đang nghiên cứu hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về thủ tục ban hành quyết định hành chính, việc hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này cần hướng tới chuẩn hóa quy trình, thiết lập các điều kiện bảo đảm giá trị chứng cứ của dữ liệu số và cơ chế xác định trách nhiệm rõ ràng đối với chủ thể thực thi, qua đó, bảo đảm việc thực thi quyền lực hành chính trong môi trường số vẫn nằm trong khuôn khổ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

TS. Nguyễn Thị Thu Vân

Viện Pháp luật Kinh tế - Trường Đại học Tài chính Ngân hàng Hà Nội

Ảnh: Internet

[1]. Paul Craig (2007), Formal and Substantive Conceptions of the Rule of Law: An Analytical Framework, tr. 5 – 10, https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:65c45b84-c083-4a5c-9321-9d2529df5182/files/ rfb494922z, truy cập ngày 29/3/2026.

[2]. Mạnh Tuyền (2025), Kết quả chuyển đổi số quốc gia tháng 01/2025, http://caicachhanhchinh.gov.vn/tin-tuc/ket-qua-chuyen-doi-so-quoc-gia-thang-012025, truy cập ngày 17/3/2026.

[3]. Mạnh Tuyền, tlđd.

[4]. Mạnh Tuyền, tlđd.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Mạnh Tuyền (2025), Kết quả chuyển đổi số quốc gia tháng 01/2025, http://caicachhanhchinh.gov.vn/tin-tuc/ket-quachuyen-doi-so-quoc-gia-thang-012025, truy cập ngày 17/3/2026.

2. Paul Craig (2007), Formal and Substantive Conceptions of the Rule of Law: An Analytical Framework, tr. 5 – 10, https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:65c45b84-c083-4a5c-9321-9d2529df5182/files/rfb494922z, truy cập ngày 29/5/2026.

(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính”, xuất bản năm 2026)