Tóm tắt: Kiểm soát hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước là yêu cầu của mọi nền hành chính các quốc gia trên thế giới, nhằm bảo đảm tính hợp pháp trong hoạt động công vụ, phòng ngừa và hạn chế tình trạng lạm quyền, đồng thời, bảo đảm tôn trọng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức. Ở Việt Nam, các cơ chế kiểm soát hoạt động hành chính đã từng bước được hình thành và hoàn thiện, tuy nhiên, hiệu quả thực thi trên thực tế còn hạn chế. Nghiên cứu phân tích, đánh giá việc kiểm soát quá trình ban hành và thi hành quyết định hành chính cá biệt - một hình thức phổ biến và có tác động trực tiếp trong quản lý hành chính. Trên cơ sở làm rõ yêu cầu của hoạt động kiểm soát, nghiên cứu phân tích, đánh giá các cơ chế kiểm soát hiện hành, chỉ ra những hạn chế về phương diện pháp luật và thực tiễn thi hành. Từ đó, nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính, góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, liêm chính, hiệu quả trong bối cảnh phát triển mới.
Từ khoá: quyết định hành chính; ban hành quyết định hành chính; thi hành quyết định hành chính; kiểm tra, giám sát, kiểm soát
Đặt vấn đề
Ban hành và thi hành quyết định hành chính là phương thức chủ yếu trong hoạt động quản lý nhà nước. Quyết định hành chính không chỉ là kết quả của hoạt động quản lý, mà còn là “điểm chạm” trực tiếp giữa Nhà nước với người dân và doanh nghiệp, qua đó, phản ánh rõ chất lượng quản trị công, mức độ tuân thủ pháp quyền và tính liêm chính của bộ máy hành chính. Chính vì vậy, hoạt động này cần đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ và hiệu quả.
Pháp luật Việt Nam đã hình thành hệ thống các công cụ kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính, gồm kiểm soát nội bộ trong hệ thống cơ quan hành chính và kiểm soát từ bên ngoài thông qua các thiết chế như thanh tra, kiểm tra, giám sát. Tuy nhiên, trên thực tế, hiệu quả vận hành của các cơ chế này tồn tại một số hạn chế, thể hiện một số quyết định hành chính chưa bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý; việc tổ chức thi hành còn thiếu nghiêm túc, chưa kịp thời và đồng bộ.
Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi các cơ chế kiểm soát là yêu cầu cấp thiết, nhằm bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình trong hoạt động hành chính, đồng thời, góp phần phòng ngừa, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực liên quan đến việc ban hành và thi hành quyết định hành chính cá biệt.
1. Quyết định hành chính cá biệt và yêu cầu kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính cá biệt
Theo nghĩa rộng, quyết định hành chính được hiểu là các quyết định do cơ quan, người có thẩm quyền trong bộ máy hành chính nhà nước ban hành trên cơ sở quy định pháp luật và để thi hành pháp luật hành chính. Nhóm quyết định này gồm nhiều loại khác nhau, như quyết định quy phạm, quyết định cá biệt và quyết định nội bộ hành chính. Cách tiếp cận này tương đối phổ biến trong khoa học luật hành chính, coi quyết định hành chính là hình thức pháp lý đặc trưng của hoạt động chấp hành - điều hành của cơ quan hành chính nhà nước[1]. Tuy nhiên, trong số các loại quyết định hành chính trên, quyết định hành chính cá biệt (hay còn gọi là quyết định áp dụng pháp luật) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tiềm ẩn nhiều rủi ro, đòi hỏi cần kiểm soát chặt chẽ quá trình ban hành và thi hành.
1.1. Khái quát về quyết định hành chính và quyết định hành chính cá biệt
Quyết định hành chính cá biệt là quyết định áp dụng pháp luật đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể, trong những tình huống quản lý xác định, làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ pháp lý cụ thể của cá nhân, tổ chức. Khoản 1 Điều 3 Luật Tố tụng hành chính năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Tố tụng hành chính năm 2015) quy định: “Quyết định hành chính là văn bản do cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức được giao thực hiện quản lý hành chính nhà nước ban hành hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó ban hành quyết định về vấn đề cụ thể trong hoạt động quản lý hành chính được áp dụng một lần đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể”. Chính tính “cá biệt”, “cụ thể” và “áp dụng một lần” làm cho loại quyết định này có tác động trực tiếp, sâu sắc và tức thời đến quyền, lợi ích của người dân, doanh nghiệp, đồng thời, là phương tiện thể hiện tập trung quyền lực hành chính trong thực tiễn quản lý nhà nước.
Trong khoa học pháp lý so sánh, đặc biệt, tại các quốc gia Châu Âu, văn bản hành chính được chia thành hai loại cơ bản là văn bản quy phạm và văn bản cá biệt. Trong đó, văn bản quy phạm mang tính chất chung, trừu tượng, nhằm tạo ra hoặc thay đổi các tình huống pháp lý một cách chung nhất, khách quan và không xác định. Nói cách khác, văn bản quy phạm liên quan đến một số lượng tình huống không xác định và có thể được tạo ra kể từ khi văn bản đó có hiệu lực thi hành trong một khoảng thời gian xác định hoặc không xác định. Ngược lại, văn bản cá biệt mang tính cá thể hóa cao, gắn với những tình huống cụ thể và chấm dứt hiệu lực sau khi được thi hành[2].
Trong thực tiễn quản lý nhà nước, nhiều lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đều gắn với việc ban hành và tổ chức thực hiện các quyết định hành chính cá biệt, như: quản lý, sử dụng vốn và tài sản nhà nước; đầu tư công, đấu thầu; giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; các quyết định trong lĩnh vực thuế, hải quan, kho bạc; các quyết định cấp phép, cấp chứng chỉ, chấp thuận chủ trương, phê duyệt dự án trong các lĩnh vực xây dựng, môi trường, tài nguyên, kinh doanh có điều kiện. Đây là những quyết định mang tính phân bổ nguồn lực, tạo lập hoặc hạn chế cơ hội kinh tế, do đó, có giá trị vật chất lớn và dễ bị chi phối bởi lợi ích cá nhân hoặc lợi ích nhóm nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả.
1.2. Yêu cầu kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính cá biệt
Thứ nhất, để phòng, chống tham nhũng. Nhiều nghiên cứu quốc tế về quản trị công và phòng, chống tham nhũng chỉ ra, tham nhũng trong khu vực công thường phát sinh ở những “điểm quyết định” (decision points), nơi công chức có quyền tùy nghi (discretion) trong thực thi công vụ. Theo G. Vedel et P. Delvolvé, quyền tự quyết trong hoạt động hành chính xuất hiện khi cơ quan hành chính có quyền lựa chọn giải pháp mà không bị ràng buộc hoàn toàn bởi một phương án duy nhất do pháp luật định trước[3]. Theo G. Braibant, quyền tùy nghi hành chính là quyền tự suy xét, tự quyết định của cơ quan hành chính, cho phép chủ thể có thẩm quyền quyết định hành động hoặc không hành động và nếu hành động thì có quyền lựa chọn giữa nhiều giải pháp khác nhau[4]. Theo Robert Klitgaard, tham nhũng có xu hướng xuất hiện khi hội tụ ba yếu tố: độc quyền, quyền tùy nghi và thiếu trách nhiệm giải trình[5]. Vì thế, nếu quyết định hành chính cá biệt, mà không được kiểm soát chặt chẽ, chính là nơi hội tụ đầy đủ các yếu tố trên. Cơ quan hành chính hoặc cá nhân có thẩm quyền thường nắm độc quyền trong việc ra quyết định; pháp luật hành chính khó tránh khỏi việc trao cho người thực thi mức độ quyền tùy nghi nhất định; trong khi cơ chế kiểm tra, giám sát, trách nhiệm giải trình chưa đầy đủ hoặc chưa được thực thi nghiêm minh.
Chính vì vậy, yêu cầu kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính không chỉ xuất phát từ đòi hỏi bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động quản lý nhà nước, mà còn là yêu cầu tất yếu của công cuộc phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Kiểm soát cần được hiểu theo nghĩa rộng, gồm kiểm soát quyền lực hành chính, kiểm soát quy trình ra quyết định và kiểm soát việc tổ chức thực hiện quyết định. Mục tiêu của kiểm soát không chỉ nhằm phát hiện và xử lý các quyết định trái pháp luật đã ban hành, mà quan trọng hơn là để phòng ngừa từ sớm, từ xa, hạn chế tối đa khả năng phát sinh các quyết định bị chi phối bởi động cơ vụ lợi cá nhân hoặc nhóm lợi ích.
Thứ hai, để bảo đảm tính hợp pháp. Về phương diện pháp lý, việc kiểm soát quyết định hành chính trước hết nhằm bảo đảm tính hợp pháp, thể hiện việc tuân thủ đúng thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục và nội dung theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền gắn với mô hình quản trị kiến tạo phát triển và phục vụ, kiểm soát quyết định hành chính không thể chỉ dừng ở yêu cầu hợp pháp thuần túy. Một quyết định hành chính, dù không trái luật, nhưng nếu thiếu hợp lý, kém hiệu quả, gây cản trở hoạt động của xã hội, có thể làm phát sinh chi phí tuân thủ cao hay tạo điều kiện cho tiêu cực. Do đó, kiểm soát quyết định hành chính còn phải hướng tới tính hợp lý, tính hiệu quả và tính phục vụ. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng hiện đại của pháp luật hành chính, trong đó, pháp luật không chỉ là công cụ kiểm soát quyền lực, mà còn là công cụ thúc đẩy phát triển, bảo đảm lợi ích công và lợi ích chính đáng của các chủ thể trong xã hội.
Đặc biệt, quyết định hành chính cá biệt không kết thúc ở thời điểm ban hành, mà tiếp tục trong quá trình tổ chức thực hiện. Thực tiễn cho thấy, nhiều hành vi tham nhũng, tiêu cực không chỉ phát sinh ở khâu ra quyết định, mà còn xuất hiện trong quá trình tổ chức thi hành, như kéo dài thời gian, gây khó khăn trong quá trình giải quyết; giải thích, áp dụng quyết định theo hướng có lợi cho một số đối tượng; không thực hiện, thực hiện không đầy đủ, không đúng nội dung quyết định…. Do đó, yêu cầu kiểm soát phải được đặt ra xuyên suốt từ khâu ban hành đến khâu tổ chức thực hiện, coi đây là quá trình thống nhất, liên thông, nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của quyết định hành chính và phòng ngừa các biểu hiện lạm quyền, trục lợi.
Kiểm soát ngay từ khâu ban hành giúp bảo đảm quyết định hành chính được xây dựng trên cơ sở thông tin đầy đủ, khách quan; được xem xét, thẩm định cẩn trọng; hạn chế tối đa yếu tố chủ quan, cảm tính hoặc tác động không minh bạch từ bên ngoài. Kiểm soát quá trình tổ chức thực hiện cho phép phát hiện sớm các dấu hiệu sai lệch, lạm dụng hoặc không tuân thủ quyết định, từ đó, có biện pháp chấn chỉnh kịp thời, giảm thiểu hậu quả tiêu cực. Cách tiếp cận này phù hợp với quan điểm phòng, chống tham nhũng hiện đại, nhấn mạnh vai trò của phòng ngừa, phát hiện sớm và xử lý kịp thời, thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả sau khi vi phạm đã xảy ra.
Xét về bản chất, kiểm soát quyết định hành chính là kiểm soát việc thực thi quyền lực của các chủ thể cụ thể đang nắm giữ thẩm quyền hành chính. Đây là nội dung cốt lõi của yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hành chính, gắn liền với nguyên tắc pháp quyền, trách nhiệm giải trình và minh bạch trong quản lý công.
Như vậy, quyết định hành chính cá biệt, vừa là công cụ thiết yếu của quản lý nhà nước, vừa là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Việc đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ từ khâu ban hành đến khâu tổ chức thi hành quyết định hành chính là đòi hỏi tất yếu nhằm bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý và hiệu quả của hoạt động hành chính trong bối cảnh hiện nay.
2. Pháp luật hiện hành về kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính
Trước hết, có thể tiếp cận khái niệm kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính theo nghĩa rộng, gồm toàn bộ hoạt động xem xét, theo dõi, đánh giá, các biện pháp thực hiện nhằm ngăn ngừa, phát hiện, xử lý kịp thời các quyết định hành chính trái pháp luật hoặc không hợp lý. Mục tiêu nhằm bảo đảm tính hợp pháp của quyết định hành chính, nâng cao chất lượng, hiệu quả quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu phục vụ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức[6].
Trong thực tiễn, hệ thống pháp luật Việt Nam đã hình thành nhiều cơ chế kiểm soát khác nhau đối với việc ban hành và thi hành quyết định hành chính, với sự tham gia của nhiều chủ thể và được thực hiện thông qua các phương thức đa dạng. Tuy nhiên, hiện, việc phân loại cơ chế kiểm soát chủ yếu mang tính tương đối, tùy thuộc vào tiêu chí tiếp cận.
Theo cách tiếp cận phổ biến, cơ chế kiểm soát có thể được phân thành hai nhóm: (i) cơ chế kiểm soát trước khi ban hành, thông qua việc bảo đảm các yêu cầu về trình tự, thủ tục và tính công bằng trong quá trình ra quyết định; (ii) cơ chế kiểm soát sau khi ban hành, thông qua hoạt động giám sát, kiểm tra, thanh tra và xét xử của Toà án đối với quyết định hành chính[7]. Cách phân chia này có ưu điểm làm nổi bật vai trò của từng giai đoạn trong “vòng đời” của quyết định hành chính, đặc biệt, nhấn mạnh vai trò của cơ chế tài phán hành chính. Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động kiểm soát diễn ra xuyên suốt quá trình ban hành và thi hành quyết định hành chính. Vì vậy, việc tiếp cận theo hướng phân biệt giữa cơ chế kiểm soát nội bộ và cơ chế kiểm soát từ bên ngoài sẽ phản ánh đầy đủ và rõ nét hơn bản chất của hoạt động kiểm soát quyền lực hành chính.
2.1. Cơ chế kiểm soát nội bộ
Kiểm soát nội bộ giữ vai trò nền tảng trong việc bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý của quyết định hành chính, bởi đây là cơ chế “phòng ngừa từ gốc” đối với các quyết định có thể phát sinh sai phạm. Về mặt nguyên tắc, quyết định hành chính phải được ban hành trên cơ sở pháp luật, trong phạm vi thẩm quyền và nhằm thực hiện chức năng quản lý nhà nước.
Hiện, pháp luật Việt Nam chưa có đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện quy trình ban hành quyết định hành chính cá biệt, mà được quy định tản mát trong các luật chuyên ngành. Các quy định này từng bước hình thành những yêu cầu mang tính chuẩn mực đối với hoạt động ban hành quyết định hành chính. Các yêu cầu này xác định rõ căn cứ pháp lý của quyết định, bảo đảm tính phù hợp giữa nội dung quyết định với mục tiêu quản lý, cũng như trách nhiệm của người có thẩm quyền trong việc ban hành quyết định. Trong nhiều lĩnh vực như đất đai, đầu tư, xây dựng, môi trường, pháp luật còn quy định các thủ tục lấy ý kiến, thẩm tra, thẩm định trước khi ban hành quyết định hành chính cá biệt, qua đó, tạo cơ chế kiểm soát bước đầu đối với quyền quyết định của cơ quan hành chính và người có thẩm quyền.
Hoạt động thẩm định, dù chưa được thiết kế thống nhất đối với mọi quyết định hành chính cá biệt, nhưng có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát tính hợp pháp và hợp lý của quyết định. Thẩm định giúp phát hiện sớm những điểm chưa phù hợp về căn cứ pháp lý, thẩm quyền, nội dung hoặc hình thức của quyết định, từ đó, hạn chế nguy cơ ban hành quyết định trái pháp luật hoặc kém hiệu quả.
Ở khâu tổ chức thực hiện, kiểm soát nội bộ tiếp tục được triển khai thông qua hoạt động kiểm tra và thanh tra. Thực tiễn cho thấy, không ít trường hợp quyết định hành chính trên văn bản là hợp pháp, nhưng quá trình tổ chức thực hiện lại phát sinh hành vi tiêu cực, như cố tình kéo dài thời gian thực hiện, đặt thêm điều kiện trái quy định hoặc giải thích và áp dụng quyết định theo hướng có lợi cho một số đối tượng nhất định. Để kiểm soát tình trạng này, pháp luật Việt Nam trao cho cơ quan quản lý nhà nước trách nhiệm kiểm tra việc thực hiện quyết định hành chính trong phạm vi quản lý của mình. Hoạt động kiểm tra, với tư cách là hình thức kiểm soát nội bộ, nhằm đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật, kịp thời phát hiện sai phạm và yêu cầu khắc phục, chấn chỉnh. Trong khi đó, thanh tra với chức năng xem xét, đánh giá toàn diện việc thực hiện chính sách, pháp luật, có thể phát hiện và kiến nghị xử lý các quyết định hành chính trái pháp luật hoặc có dấu hiệu lạm dụng quyền lực.
Về ưu điểm, kiểm soát nội bộ không chỉ xem xét tính hợp pháp, mà còn xem xét tính hợp lý và tính khả thi của quyết định hành chính thông qua các hoạt động kiểm tra, thanh tra, giám sát, theo dõi thi hành pháp luật. Ưu thế nổi bật của kiểm soát nội bộ là khả năng “tự sửa chữa” của cơ quan hành chính, cho phép chủ thể ban hành chủ động rà soát, điều chỉnh hoặc hủy bỏ các quyết định không còn phù hợp, với thời gian xử lý thường nhanh hơn so với cơ chế kiểm soát tư pháp. Tuy nhiên, hạn chế là nguy cơ thiếu khách quan do chủ thể kiểm soát đồng thời cũng là chủ thể ban hành và tổ chức thực hiện quyết định[8]. Vì vậy, hiệu quả của cơ chế này trong nhiều trường hợp chưa đạt được như kỳ vọng[9], đòi hỏi phải có sự bổ trợ từ các cơ chế kiểm soát bên ngoài nhằm bảo đảm tính độc lập và minh bạch trong kiểm soát quyền lực hành chính.
2.2. Cơ chế kiểm soát từ bên ngoài
Cùng với cơ chế kiểm soát nội bộ, kiểm soát từ bên ngoài thông qua sự tham gia của người dân, doanh nghiệp và xã hội giữ vai trò ngày càng quan trọng trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền và quản trị hiện đại. Pháp luật Việt Nam thiết lập nhiều cơ chế pháp lý để người dân, doanh nghiệp có thể tham gia kiểm soát quyết định hành chính, qua đó, phản ánh kịp thời những bất cập, sai sót trong quá trình ban hành và thi hành quyết định.
Trước hết, Luật Khiếu nại năm 2011, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Khiếu nại năm 2011) quy định cá nhân, tổ chức có quyền khiếu nại quyết định hành chính khi có căn cứ cho rằng quyết định đó trái pháp luật hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Khiếu nại hành chính không chỉ là phương thức bảo vệ quyền cá nhân, mà còn là kênh kiểm soát hiệu quả đối với hoạt động hành chính nhà nước. Thông qua việc giải quyết khiếu nại, cơ quan hành chính có thẩm quyền có thể xem xét tính hợp pháp, hợp lý của quyết định hành chính để kịp thời sửa đổi, hủy bỏ quyết định trái pháp luật và xử lý trách nhiệm của các chủ thể có liên quan.
Ở mức độ cao hơn, Luật Tố tụng hành chính năm 2015, thiết lập cơ chế kiểm soát tư pháp đối với quyết định hành chính thông qua hoạt động xét xử của Tòa án. Việc cho phép cá nhân, tổ chức khởi kiện quyết định hành chính ra Tòa án thể hiện rõ nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước bằng quyền lực tư pháp. Trong tố tụng hành chính, Tòa án có thẩm quyền xem xét toàn diện tính hợp pháp của quyết định hành chính, gồm thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục và nội dung quyết định. Đây là cơ chế kiểm soát mang tính độc lập, khách quan, có ý nghĩa đặc biệt trong bảo đảm quyền con người, quyền công dân và phòng ngừa lạm quyền. Đồng thời, kiểm soát tư pháp còn góp phần định hướng hành vi của cơ quan hành chính theo chuẩn mực pháp luật, với mục tiêu không chỉ bảo vệ quyền cá nhân, mà còn bảo đảm sự tuân thủ pháp luật trong hoạt động công vụ[10].
Bên cạnh đó, Luật Tố cáo năm 2018, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Tố cáo năm 2018) tạo cơ sở pháp lý để phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức trong quá trình ban hành và thi hành quyết định hành chính. Tố cáo giúp phát hiện những hành vi tham nhũng, tiêu cực chưa bộc lộ rõ qua văn bản quyết định nhưng phát sinh trong quá trình tổ chức thực hiện.
Ngoài ra, pháp luật về tiếp công dân góp phần kiểm soát quyết định hành chính. Luật Tiếp công dân năm 2013, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Tiếp công dân năm 2013) quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong tiếp nhận, lắng nghe phản ánh, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo của công dân. Thông qua hoạt động tiếp công dân, những vướng mắc, bất cập trong ban hành và thi hành quyết định hành chính có thể được phát hiện sớm, góp phần giảm thiểu nguy cơ tích tụ mâu thuẫn xã hội và hạn chế các hành vi tiêu cực phát sinh.
Ngoài các cơ chế pháp lý chính thức, vai trò của xã hội, đặc biệt, báo chí và mạng xã hội, ngày càng trở nên nổi bật như một cơ chế kiểm soát “phi chính thức” nhưng có hiệu quả cao đối với quyết định hành chính. Người dân và doanh nghiệp, với tư cách là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của quyết định hành chính, thường là những chủ thể đầu tiên nhận diện được sự bất hợp lý hoặc dấu hiệu tiêu cực trong quá trình ban hành và thực hiện quyết định. Thông qua báo chí và mạng xã hội, các thông tin này có thể được lan tỏa nhanh chóng, tạo áp lực dư luận buộc cơ quan nhà nước phải xem xét, rà soát lại quyết định và hành vi thực thi, qua đó, góp phần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính và người có thẩm quyền.
3. Thực tiễn ban hành và thi hành quyết định hành chính và những hạn chế, bất cập
Thực tiễn ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính trong những năm gần đây cho thấy, bên cạnh những chuyển biến tích cực trong cải cách hành chính và hoàn thiện thể chế, còn tồn tại nhiều hạn chế liên quan đến chất lượng, tính hợp pháp và hiệu lực thực tế của quyết định hành chính. Theo báo cáo của các cơ quan quản lý, mỗi năm phát hiện số lượng đáng kể quyết định hành chính có dấu hiệu trái pháp luật, trong đó, nhiều quyết định hành chính cá biệt phải kiến nghị sửa đổi, hủy bỏ. Điều này phản ánh những hạn chế của cơ chế tự kiểm soát nội bộ và trách nhiệm của chủ thể có thẩm quyền.
3.1. Quyết định hành chính trái pháp luật bị khiếu nại, khiếu kiện
Chỉ báo phản ánh rõ nét chất lượng quyết định hành chính là số lượng khiếu nại, khiếu kiện hành chính phát sinh. Thực tiễn cho thấy, mỗi năm có hàng chục nghìn vụ việc khiếu nại liên quan trực tiếp đến quyết định hành chính và hành vi hành chính, trong đó, nhiều trường hợp xuất phát từ việc quyết định hành chính ban hành không bảo đảm căn cứ pháp lý hoặc không được tổ chức thi hành nghiêm túc. Thực tế này dẫn đến tình trạng người dân buộc phải tiếp tục khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, làm gia tăng áp lực lên hệ thống giải quyết tranh chấp hành chính. Số lượng các vụ việc khiếu kiện hành chính cho thấy rõ điều này. Từ ngày 01/10/2023 đến ngày 30/9/2024, hệ thống Tòa án thụ lý 13.009 vụ án hành chính, đã giải quyết, xét xử 10.006 vụ, đạt tỷ lệ 76,92%[11]. Từ ngày 01/10/2024 đến ngày 30/9/2025, hệ thống Tòa án thụ lý 12.901 vụ án hành chính, đã giải quyết, xét xử 10.577 vụ, đạt tỷ lệ 82%[12].
Đáng chú ý, nhiều vụ việc khiếu nại, khiếu kiện không chỉ bắt nguồn từ nội dung quyết định ban đầu, mà còn từ cách thức tổ chức thi hành quyết định hành chính của cơ quan có thẩm quyền. Điều này cho thấy, còn khoảng cách đáng kể giữa quyết định trên văn bản và hiệu lực thực tế trong đời sống xã hội. Tình trạng chậm thi hành, né tránh trách nhiệm hoặc thực hiện không đầy đủ nội dung quyết định đã làm gia tăng khiếu nại kéo dài, thậm chí, chuyển hóa thành khiếu kiện hành chính. Đây là điểm nghẽn mang tính hệ thống, bởi trong nhiều trường hợp, quyết định hành chính dù đã được rà soát, kết luận là chưa phù hợp hoặc có yêu cầu khắc phục, nhưng việc thực hiện thiếu cơ chế cưỡng chế đủ mạnh, thiếu trách nhiệm giải trình rõ ràng của người ban hành và người tổ chức thi hành.
Từ góc độ quản lý nhà nước, hiện, việc phát hiện quyết định hành chính trái pháp luật chủ yếu thông qua các kênh “phản ứng” như khiếu nại, tố cáo, thanh tra, kiểm tra hoặc tố tụng hành chính, thay vì được kiểm soát hiệu quả ngay từ khâu thẩm định, kiểm soát nội bộ trước khi ban hành. Đồng thời, việc thiếu hệ thống thống kê, công bố minh bạch và thống nhất về số lượng quyết định hành chính trái pháp luật làm cho việc đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật trong hoạt động hành chính mang tính định tính, chưa tạo được áp lực cải thiện thực chất đối với các cơ quan hành chính. Bên cạnh đó, tình trạng quyết định hành chính không được thi hành nghiêm túc, thiếu cơ chế cưỡng chế hiệu quả và chưa gắn chặt với trách nhiệm giải trình của cá nhân có thẩm quyền cho thấy, hạn chế không chỉ ở chất lượng pháp lý của quyết định, mà còn ở kỷ luật, kỷ cương hành chính và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức trong tổ chức thực hiện.
3.2. Quyết định hành chính trái pháp luật bị phát hiện thông qua xử lý các vụ việc, vụ án tham nhũng, kinh tế
Một hạn chế nghiêm trọng trong kiểm soát quyết định hành chính là việc nhiều quyết định trái pháp luật hoặc thi hành không đúng, không đầy đủ đã và đang gây ra những thiệt hại đáng kể đối với tài chính, tài sản công, nhất là trong các lĩnh vực quản lý, sử dụng vốn đầu tư công, tài sản nhà nước, đất đai và tài nguyên. Ở bình diện lý luận, các quyết định trái pháp luật còn được xem là nguyên nhân của những hành vi nguy hiểm cho xã hội, đặc biệt, trong lĩnh vực kinh tế và quản lý tài sản[13]. Thực tiễn thanh tra, kiểm toán và điều tra, truy tố, xét xử các vụ án kinh tế lớn trong thời gian qua cho thấy, nhiều sai phạm nghiêm trọng không bắt nguồn từ hành vi chiếm đoạt trực tiếp, mà từ chính quyết định hành chính cá biệt được ban hành trái pháp luật, không hợp lý hoặc thiếu căn cứ thực tiễn, qua đó, tạo “vỏ bọc pháp lý” cho các hành vi sử dụng vốn, tài sản công sai mục đích. Trong nhiều trường hợp, các quyết định phê duyệt chủ trương đầu tư, điều chỉnh dự án, gia hạn tiến độ hoặc tiếp tục bố trí vốn cho các dự án không còn đủ điều kiện pháp lý đã trực tiếp dẫn tới tình trạng chậm tiến độ, đội vốn, lãng phí nguồn lực và suy giảm hiệu quả đầu tư công. Những sai phạm trong hoạt động quản lý nhà nước, đặc biệt, ban hành và thực hiện các quyết định không đúng pháp luật, đã gây ra những thiệt hại đáng kể về kinh tế, xâm hại đến tài sản của Nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân[14].
Nhiều nghiên cứu chỉ ra, quyết định hành chính cá biệt tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích của tổ chức, cá nhân, nếu được ban hành trái pháp luật sẽ dẫn đến những hệ quả pháp lý và thực tiễn bất lợi, thậm chí, gây thiệt hại vật chất đáng kể[15]. Trong lĩnh vực quản lý đất đai, xây dựng, cấp phép đầu tư, thuế và hải quan, thực tiễn cho thấy, nhiều quyết định hành chính cá biệt tiềm ẩn nguy cơ cao tạo điều kiện cho tham nhũng, tiêu cực nếu được ban hành hoặc thực hiện không đúng pháp luật, không hợp lý. Việc ban hành thêm thủ tục hành chính không cần thiết, kéo dài thời gian giải quyết hồ sơ, áp dụng pháp luật không thống nhất thông qua các quyết định hành chính cá biệt trở thành công cụ cho hiện tượng nhũng nhiễu, gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp. Trong lĩnh vực đất đai, việc chậm thi hành các quyết định thu hồi đất, xử lý dự án treo hoặc dự án sử dụng đất kém hiệu quả dẫn đến tình trạng lãng phí kéo dài, đồng thời, xâm hại quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong khu vực bị ảnh hưởng.
Thực trạng trên cho thấy, hạn chế trong kiểm soát quyết định hành chính không chỉ ở khâu ban hành, mà còn thể hiện rõ trong khâu tổ chức thi hành. Việc nhiều quyết định trái pháp luật chỉ được phát hiện thông qua các cơ chế hậu kiểm như thanh tra, kiểm toán hoặc tố tụng cho thấy, cơ chế phòng ngừa từ sớm, từ xa chưa phát huy hiệu quả. Đồng thời, tình trạng quyết định hành chính không được thi hành nghiêm túc không chỉ xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, mà còn gây thiệt hại về tài chính, tài sản công và tạo môi trường cho tham nhũng, tiêu cực phát sinh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện đồng bộ các cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính, gắn chặt giữa kiểm soát tính hợp pháp của quyết định với kiểm soát hiệu quả thực thi trong thực tiễn.
4. Nguyên nhân của hạn chế, bất cập và kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính cá biệt
Thực trạng ban hành và thi hành quyết định hành chính tồn tại nhiều hạn chế, bất cập cho thấy, yêu cầu cấp thiết phải nhận diện đầy đủ nguyên nhân và đề xuất giải pháp hoàn thiện, phù hợp với định hướng xây dựng nền quản trị quốc gia chuyên nghiệp, hiện đại và có hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
4.1. Nguyên nhân của hạn chế, bất cập
Những hạn chế, bất cập trong thực tiễn ban hành và thi hành quyết định hành chính như đã phân tích không phải là hiện tượng cá biệt, mà phản ánh những vấn đề mang tính cấu trúc của hệ thống quản lý hành chính và cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam hiện nay.
Thứ nhất, về phương diện thể chế, hiện, hệ thống pháp luật có nhiều quy định liên quan đến thẩm quyền, trình tự, thủ tục ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính, nhưng thiếu khuôn khổ pháp lý thống nhất để kiểm soát toàn bộ “vòng đời” của quyết định hành chính, đặc biệt là quyết định hành chính cá biệt. Hiện, các quy định còn phân tán trong nhiều đạo luật, trong khi chưa có đạo luật hoặc chế định pháp lý riêng điều chỉnh trực tiếp vấn đề này, dẫn đến tình trạng kiểm soát thiếu đồng bộ, nặng về cơ chế hậu kiểm. Hiện, chưa có nguyên tắc chung cho việc ban hành quyết định hành chính. Đây là nguyên nhân dẫn đến nhiều vướng mắc, bất cập trong ban hành các quyết định hành chính, chẳng hạn: (i) cán bộ, công chức lúng túng trong ban hành, thi hành quyết định hành chính do có nhiều văn bản điều chỉnh; (ii) Thẩm phán hành chính thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng để xem xét, đánh giá một quyết định hành chính có trái hay không trái pháp luật; (iii) người dân thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng để khiếu nại, khởi kiện nhằm bảo vệ quyền, lợi ích của mình.
Ngoài ra, quy định về ủy quyền ban hành/ ký quyết định hành chính bộc lộ nhiều bất cập. Thực tiễn hiện nay chủ yếu áp dụng quy định về ủy quyền ký tại khoản 3 Điều 13 Nghị định số 30/2020/NĐ-CP ngày 05/3/2020 của Chính phủ về công tác văn thư, tuy nhiên, việc thực hiện chưa bảo đảm tính linh hoạt, dẫn đến tình trạng “ách tắc” công việc, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của tổ chức, cá nhân[16].
Ngoài ra, việc xác định thẩm quyền ban hành quyết định hành chính trong một số trường hợp chưa rõ ràng. Pháp luật hiện hành quy định thẩm quyền trong các văn bản chung và chuyên ngành, nhưng có trường hợp chỉ xác định thẩm quyền của “cơ quan” mà không làm rõ chủ thể cụ thể ban hành, dẫn đến lúng túng trong thực tiễn, như xác định thẩm quyền giữa Bộ trưởng/ Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ hay Bộ/cơ quan ngang Bộ; giữa Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hay Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh…
Thứ hai, hiệu quả hoạt động của các thiết chế kiểm soát quyết định hành chính còn nhiều hạn chế. Hoạt động thanh tra, kiểm tra, kiểm soát nội bộ tuy được tăng cường về mặt hình thức, nhưng trong nhiều trường hợp vẫn mang tính phát hiện vi phạm sau khi đã xảy ra, chưa tạo áp lực tuân thủ pháp luật ngay từ đầu đối với chủ thể ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính. Việc xử lý trách nhiệm đối với quyết định hành chính trái pháp luật thiếu tính răn đe, đặc biệt là trách nhiệm cá nhân của người có thẩm quyền ban hành và người chịu trách nhiệm tổ chức thi hành. Trong nhiều trường hợp, quyết định hành chính trái pháp luật bị phát hiện, kiến nghị sửa đổi hoặc hủy bỏ, nhưng việc xác định và xử lý trách nhiệm cá nhân lại dừng ở mức kiểm điểm, rút kinh nghiệm, chưa xác định rõ trách nhiệm cá nhân gắn với hậu quả cụ thể[17]. Điều này làm giảm hiệu lực thực tế của cơ chế kiểm soát, đồng thời, chưa tạo được động lực tự kiểm soát trong nội bộ cơ quan hành chính.
Thứ ba, hạn chế về nhận thức và cơ chế trách nhiệm trong thực thi công vụ. Thực tiễn tồn tại tư duy coi quyết định hành chính chủ yếu là công cụ quản lý đơn thuần, mà chưa nhận thức đầy đủ đây là hình thức thực hiện quyền lực nhà nước có tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân và lợi ích kinh tế - xã hội. Hệ quả là không ít trường hợp cán bộ, công chức khi ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính đặt nặng yếu tố thuận tiện cho quản lý, thậm chí, vì lợi ích cục bộ, mà chưa tuân thủ nghiêm các yêu cầu về tính hợp pháp, hợp lý và trách nhiệm giải trình.
Cơ chế trách nhiệm hiện còn thiếu tính ràng buộc giữa hành vi công vụ và hậu quả pháp lý phát sinh, đặc biệt là trách nhiệm vật chất, nên chưa tạo được áp lực đủ mạnh để ngăn ngừa sai phạm[18]. Sự thiếu gắn kết giữa trách nhiệm ban hành quyết định với trách nhiệm bồi thường, bồi hoàn thiệt hại khi quyết định gây hậu quả tiêu cực là nguyên nhân chính làm cho quyết định hành chính trái pháp luật vẫn tái diễn trong thực tiễn.
4.2. Một số kiến nghị hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính
Từ những phân tích trên, nghiên cứu đề xuất một số định hướng và kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính ở Việt Nam.
Thứ nhất, nghiên cứu xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp luật theo hướng quy định rõ hơn về quy trình ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính cá biệt, bảo đảm kiểm soát ngay từ khâu chuẩn bị ban hành, thẩm định căn cứ pháp lý, nội dung và tác động của quyết định. Việc luật hóa các nguyên tắc về tính hợp pháp, hợp lý, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong ban hành, thực hiện quyết định hành chính là yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế quyền tùy nghi và phòng ngừa xung đột lợi ích, cũng như bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý và tính khả thi của quyết định hành chính sau khi được ban hành.
Bên cạnh đó, cần tăng cường cơ chế tham vấn, lấy ý kiến của tổ chức, cá nhân chịu tác động trực tiếp của quyết định hành chính trong quá trình ban hành. Việc bảo đảm quyền tham gia của đối tượng chịu tác động không chỉ góp phần nâng cao tính minh bạch, mà còn giúp phát hiện sớm các rủi ro pháp lý, hạn chế khiếu nại, khiếu kiện phát sinh sau này. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đối với các quyết định hành chính bất lợi, việc thiết lập thủ tục đối thoại bắt buộc là công cụ hiệu quả nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan, đồng thời, nâng cao chất lượng và tính chấp nhận xã hội của quyết định[19].
Thứ hai, nâng cao hiệu quả của các thiết chế kiểm soát nội bộ, đặc biệt là hoạt động thanh tra, kiểm tra, theo dõi thi hành pháp luật theo hướng chuyển trọng tâm từ “hậu kiểm” sang kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa và phát hiện sớm. Hoạt động kiểm soát cần gắn với trách nhiệm cá nhân rõ ràng, trong đó, việc phát hiện quyết định hành chính trái pháp luật phải gắn với xác định và xử lý trách nhiệm của người ban hành và người tổ chức thi hành, gồm cả trách nhiệm vật chất khi quyết định gây thiệt hại cho tài chính, tài sản công. Đồng thời, cần bảo đảm cơ chế bồi thường của Nhà nước và bồi hoàn của cá nhân có lỗi cần được vận hành thực chất, tránh tình trạng bồi thường mang tính hình thức, không tạo được tác động răn đe.
Thứ ba, đẩy mạnh các cơ chế kiểm soát từ bên ngoài thông qua việc bảo đảm và mở rộng quyền khiếu nại, khởi kiện hành chính, tố cáo, kiến nghị của người dân, doanh nghiệp. Việc nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại, khiếu kiện hành chính không chỉ nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, mà còn là kênh quan trọng để phát hiện và chấn chỉnh kịp thời các quyết định hành chính trái pháp luật. Đồng thời, cần phát huy vai trò giám sát của xã hội, báo chí và các nền tảng truyền thông mới trong phản ánh, theo dõi việc ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính, coi đây là một bộ phận hữu cơ của cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền và Chính phủ kiến tạo, liêm chính. Đặc biệt, cần phát huy mạnh mẽ hơn vai trò của Tòa án trong kiểm soát quyền lực hành chính, trong đó, nghiên cứu mở rộng phạm vi tài phán hành chính đối với một số loại quyết định có tính quy phạm khi trực tiếp xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, qua đó, bảo đảm tính đầy đủ và hiệu quả của cơ chế kiểm soát tư pháp.
Thứ tư, kiểm soát hiệu quả quyết định hành chính đòi hỏi phải gắn cải cách thể chế với nâng cao nhận thức và đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức. Việc ban hành và thi hành quyết định hành chính cần đặt trong khuôn khổ trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm xã hội rõ ràng, trong đó, mỗi quyết định không chỉ là công cụ quản lý, mà còn là sự cam kết của Nhà nước đối với quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp. Chỉ khi cơ chế kiểm soát được thiết kế và vận hành đồng bộ từ thể chế, tổ chức thực hiện đến giám sát xã hội, việc ban hành và thi hành quyết định hành chính mới thực sự trở thành công cụ hiệu quả, góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và thúc đẩy phát triển bền vững.
Kết luận
Trong quá trình phát triển hệ thống pháp luật ở Việt Nam, kiểm soát hoạt động hành chính nói chung, kiểm soát việc ban hành và bảo đảm hiệu lực thi hành của các quyết định hành chính cá biệt nói riêng luôn là vấn đề được quan tâm và có nhiều cách tiếp cận khác nhau trong giới luật học, cũng như trong quá trình xây dựng các văn bản pháp luật liên quan. Thời gian qua, hệ thống pháp luật Việt Nam từng bước hình thành các cơ chế kiểm soát đa dạng, gồm cả kiểm soát nội bộ và kiểm soát từ bên ngoài, góp phần bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động hành chính. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, hiệu quả của các cơ chế kiểm soát còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản lý nhà nước, cũng như bảo đảm thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Trong bối cảnh hướng tới xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với những tư duy đổi mới hệ thống pháp luật mang tính kiến tạo và phục vụ, việc tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các cơ chế, phương thức kiểm soát và hoàn thiện pháp luật liên quan là cần thiết trong thời gian tới.
TS. Đinh Văn Minh
Trường Đại học Nguyễn Tất Thành
TS. Nguyễn Phương Vy
Trường Đại học FPT
Ảnh: Internet
[1]. Nguyễn Cửu Việt (2015), Luật hành chính Việt Nam, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.
[2]. Rapport général de la 10è colloque de AIHJA, Le contrôle de la validité de la norme réglementaire par le juge administratif, à Athènes du 14 à 17 mai 11986, présenté par KIMON M.CHALAZONITIS, Conseiller au d`Etat de la Grèce, http://www.juradmin.eu/fr/colloquiums/colloq_fr_10.html. truy cập ngày 10/6/2026.
[3]. G.Vedelet P. Delvolvé (1991), Le système fran ais de protection des administres contre l’administration, Sirey, Paris 1991, p.95.
[4]. G. Braibant, Bernard Stirn, Le droit administratif francais, Dalloz, tr.280.
[5]. Klitgaard (1988), Controlling Corruption, University of California Press 1988.
[6]. Nguyễn Quỳnh Liên (2022), Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam, Nxb. Tư pháp, tr.290.
[7]. Bùi Tiến Đạt (2023), Nâng cao hiệu quả kiểm soát quyết định hành chính cá biệt, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan điểm định hướng về kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam”, Hà Nội, tháng 8/2023, tr.417.
[8]. Nguyễn Thị Thu Nga (2023), Kiểm soát của Nhà nước và xã hội đối với việc thực thi quyền ban hành quyết định hành chính nhằm phòng, chống tham nhũng, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan điểm, định hướng về kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam”, Hà Nội, tháng 8/2023, tr.438.
[9]. Phạm Hồng Thái (2023), Định hướng nghiên cứu phát triển triển lý thuyết về kiểm soát quyền lực nhằm phòng chống, chống tham nhũng ở Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan điểm, định hướng về kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam”, Hà Nội, tháng 8/2023, tr.9.
[10]. Jean RIVERO (1984), Rapport synthèse du colloque, Contrôle juridictionnel et nouvelles protections del`administré, en Charles DEBBASCH, “Administration et administré en Europe”, Edition du CNRS, tr.32.
[11]. Phan Tô Ngọc (2025), Thực trạng, vướng mắc trong xét xử hành chính, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quá trình hình thành và phát triển pháp luật tố tụng hành chính ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay”, Hà Nội, tr.130.
[12]. Báo cáo số 113-BC/TA ngày 03/10/2024 của Chánh án Toà án nhân dân Tối cao về công tác của các Toà án trong năm 2025 và nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV.
[13]. Đào Trí Úc (2010), Cơ chế giám sát của nhân dân đối với bộ máy Đảng và Nhà nước - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb. Chính trị quốc gia, tr.157.
[14]. Chu Thị Thúy Hằng (2018), Cơ chế pháp lý giám sát việc thực hiện các quy định của Hiến pháp về bảo đảm quyền con người ở Việt Nam, Luận án Tiến sỹ Luật học, Học viện khoa học xã hội, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, tr.62-63.
[15]. Nguyễn Thị Thiện Trí (2025), Bình luận án lệ hành chính số 10/2016/AL, Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, số 05(189)/2025, tr.88-89.
[16]. Báo cáo số 588/BC-UBND ngày 14/12/2024 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình (nay là tỉnh Phú Thọ).
[17]. Lê Thị Hồng Nhung (2020), Kiểm soát quyền lực hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sỹ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr.62.
[18]. Thái Thị Phương Lan (2017), Trách nhiệm công vụ của công chức theo pháp luật Việt Nam từ thực tiễn các tỉnh Nam Trung Bộ, Luận án Tiến sỹ Luật học, Học viện Khoa học xã hôi, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, tr.95.
[19]. TS. Phan Lan Hương (2015), Luật Thủ tục hành chính Nhật Bản, Kỷ yếu Hội thảo “Luật Hành chính của Nhật Bản”, Trường Đại học Luật Hà Nội.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bùi Tiến Đạt (2023), Nâng cao hiệu quả kiểm soát quyết định hành chính cá biệt, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan điểm định hướng về kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam”, Hà Nội, tháng 8/2023.
2. Chu Thị Thúy Hằng (2018), Cơ chế pháp lý giám sát việc thực hiện các quy định của Hiến pháp về bảo đảm quyền con người ở Việt Nam, Luận án Tiến sỹ Luật học, Học viện khoa học xã hội, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam.
3. G. Braibant, Bernard Stirn (2005), Le droit administratif francais (7eéd.), Dalloz, Paris.
4. G.Vedelet P. Delvolve (1991), Le système francais de protection des administres contre l’administration, Sirey, Paris.
5. Jean RIVERO (1984), Rapport synthèse du colloque, Contrôle juridictionnel et nouvelles protections del`administré, en Charles DEBBASCH, “Administration et administré en Europe”, Edition du CNRS.
6. Klitgaard (1988), Controlling Corruption, University of California Press.
7. Lê Thị Hồng Nhung (2020), Kiểm soát quyền lực hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sỹ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội.
8. Nguyễn Cửu Việt (2015), Luật hành chính Việt Nam, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.
9. Nguyễn Đăng Dung (2004), Thể chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền, Nxb. Tư pháp.
10. Nguyễn Quỳnh Liên (2022), Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam, Nxb. Tư pháp.
11. Nguyễn Thị Thu Nga (2023), Kiểm soát của Nhà nước và xã hội đối với việc thực thi quyền ban hành quyết định hành chính nhằm phòng, chống tham nhũng, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan điểm, định hướng về kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam”, Hà Nội, tháng 8/2023.
12. Nguyễn Thị Thiện Trí (2025), Bình luận án lệ hành chính số 10/2016/AL, Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, số 05(189)/2025.
13. Phan Lan Hương (2015), Luật Thủ tục hành chính Nhật Bản, Kỷ yếu Hội thảo “Luật Hành chính của Nhật Bản”, Trường Đại học Luật Hà Nội.
14. Phan Tô Ngọc (2025), Thực trạng, vướng mắc trong xét xử hành chính, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quá trình hình thành và phát triển pháp luật tố tụng hành chính ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay”, Hà Nội.
15. Phạm Hồng Thái (2023), Định hướng nghiên cứu phát triển lý thuyết về kiểm soát quyền lực nhằm phòng chống, chống tham nhũng ở Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan điểm, định hướng về kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam”, Hà Nội, tháng 8/2023.
16. Rapport général de la 10è colloque de AIHJA, Le contrôle de la validité de la norme réglementaire par le juge administratif, à Athènes du 14 à 17 mai 11986, présenté par KIMONM.CHALAZONITIS, Conseiller au d`Etat de la Grèce, http://www.juradmin.eu/fr/colloquiums/colloq_fr_10.html. truy cập ngày 10/6/2026.
17. Thái Thị Phương Lan (2017), Trách nhiệm công vụ của công chức theo pháp luật Việt Nam từ thực tiễn các tỉnh Nam Trung Bộ, Luận án Tiến sỹ Luật học, Học viện Khoa học xã hôi, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
18. Viện Chiến lược và Khoa học thanh tra (2023), Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan điểm, định hướng về kiểm soát quyền lực nhằm phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam”, Hà Nội.
19. Đào Trí Úc (2010), Cơ chế giám sát của nhân dân đối với bộ máy Đảng và Nhà nước - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb. Chính trị quốc gia.
20. Đinh Văn Minh (2021), Giám sát việc thực hiện công vụ trong cơ quan hành chính Nhà nước, Đề tài cấp quốc gia.
(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính”, xuất bản năm 2026)
