Từ khóa: quyết định hành chính; thi hành quyết định hành chính; biện pháp bảo đảm thi hành; cưỡng chế hành chính; pháp luật hành chính.
Đặt vấn đề
Trong hoạt động quản lý nhà nước, quyết định hành chính là một trong những công cụ pháp lý quan trọng để cơ quan hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội. Thông qua ban hành quyết định hành chính, cơ quan nhà nước áp dụng pháp luật vào những trường hợp cụ thể, xác định quyền, nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức hoặc áp dụng các biện pháp quản lý cần thiết nhằm bảo đảm trật tự, kỷ cương trong quản lý hành chính[1]. Tuy nhiên, giá trị và hiệu lực của quyết định hành chính không chỉ phụ thuộc vào việc được ban hành đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục, mà còn ở việc thi hành đầy đủ và kịp thời quyết định đó trên thực tế.
Thực tiễn thi hành quyết định hành chính cho thấy, một số quyết định hành chính chậm thi hành hoặc thi hành không đầy đủ; việc áp dụng các biện pháp bảo đảm thi hành trong nhiều trường hợp thiếu thống nhất; cơ chế cưỡng chế hành chính chưa thực sự hiệu quả; các quy định pháp luật về thi hành quyết định hành chính phân tán trong nhiều văn bản, chưa hình thành khuôn khổ pháp lý mang tính tổng thể và thống nhất. Những vấn đề này ảnh hưởng đến hiệu lực của quyết định hành chính cũng như hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước.
Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân tích thực trạng quy định của pháp luật và thực tiễn thi hành quyết định hành chính ở Việt Nam, từ đó, đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật trong thời gian tới.
1. Một số vấn đề về thi hành quyết định hành chính và các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính
Để làm rõ cơ sở lý luận về thi hành quyết định hành chính và các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính, trước hết, cần xác định khái niệm, đặc điểm về thi hành quyết định hành chính và các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính.
1.1. Khái niệm và đặc điểm thi hành quyết định hành chính và biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính
Trong khoa học luật hành chính, việc nghiên cứu về thi hành quyết định hành chính không chỉ có ý nghĩa lý luận, mà còn mang giá trị thực tiễn, bởi hiệu lực thực tế của quản lý nhà nước phần lớn phụ thuộc vào quá trình tổ chức thực hiện các quyết định đã được ban hành. Do đó, việc làm rõ khái niệm, đặc điểm của thi hành quyết định hành chính và các biện pháp bảo đảm thi hành là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả quản lý hành chính nhà nước.
1.1.1. Khái niệm và đặc điểm thi hành quyết định hành chính
Theo Từ điển tiếng Việt, thi hành có nghĩa là làm cho thành hiện thực điều đã được chính thức quyết định. Theo cách hiểu này, trong lĩnh vực pháp luật hành chính, thi hành quyết định hành chính có thể được hiểu là quá trình tổ chức thực hiện trên thực tế các nội dung đã được xác định trong quyết định hành chính do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền ban hành, nhằm bảo đảm quyền và nghĩa vụ của các chủ thể có liên quan được thực hiện theo quy định của pháp luật.
Về phương diện lý luận, quyết định hành chính được hiểu là một dạng quyết định pháp lý mang tính quyền lực nhà nước, do cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính ban hành theo trình tự, thủ tục luật định, nhằm áp dụng pháp luật đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước[2]. Đặc trưng cơ bản của quyết định hành chính thể hiện ở tính đơn phương quyền lực, tính cụ thể, cá biệt và khả năng làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ pháp lý của các chủ thể có liên quan[3].
Có thể thấy, thi hành quyết định hành chính là giai đoạn tiếp nối của quá trình ban hành quyết định hành chính. Sau khi quyết định hành chính được chủ thể có thẩm quyền ký ban hành hợp pháp, nội dung của quyết định chỉ thực sự phát huy giá trị khi được tổ chức thực hiện trong thực tiễn. Hoạt động thi hành không chỉ là việc các chủ thể chấp hành một cách thụ động quyết định hành chính, mà gồm các hoạt động mang tính tổ chức như triển khai, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra và giám sát việc thực hiện quyết định hành chính, qua đó, bảo đảm quyết định hành chính được thực hiện đầy đủ, kịp thời và hiệu quả. Quá trình này có thể có sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau để hiện thực hóa nội dung của quyết định hành chính trong đời sống.
Từ các định nghĩa trên, có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của thi hành quyết định hành chính. Cụ thể:
Thứ nhất, thi hành quyết định hành chính là giai đoạn tiếp theo, sau khi quyết định hành chính được chủ thể có thẩm quyền ban hành. Nếu ban hành quyết định hành chính là xác lập các mệnh lệnh pháp lý trên phương diện hình thức, thì thi hành quyết định hành chính giữ vai trò bảo đảm cho các mệnh lệnh đó được thực hiện trên thực tế. Vì vậy, thi hành quyết định hành chính không phải là hoạt động tách rời, mà là sự tiếp nối tất yếu, gắn với giai đoạn ban hành quyết định hành chính, tạo thành chu trình khép kín của hoạt động quản lý hành chính nhà nước.
Thứ hai, thi hành quyết định hành chính là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước. Khác với các quan hệ dân sự mang tính bình đẳng, quá trình thi hành quyết định hành chính có tính chất “mệnh lệnh - phục tùng” của pháp luật hành chính nói riêng và luật công nói chung. Theo đó, chủ thể có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính được quyền áp dụng các biện pháp mang tính đơn phương hoặc cưỡng chế để buộc các chủ thể liên quan thực hiện nghĩa vụ đã được xác định trong quyết định. Điều này phản ánh đặc trưng cơ bản của quản lý hành chính nhà nước là bảo đảm tính hiệu lực của các quyết định quản lý thông qua quyền lực công[4]. Tuy nhiên, việc thực thi quyền lực trong thi hành quyết định hành chính không phải vô hạn, mà phải được đặt trong khuôn khổ pháp luật, tuân thủ các nguyên tắc như hợp pháp, hợp lý, minh bạch và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
Thứ ba, khác với quan niệm cho rằng, thi hành quyết định hành chính chỉ là nghĩa vụ của đối tượng bị tác động trực tiếp. Trên thực tế, đây là quá trình có sự tham gia của nhiều chủ thể với vị trí, chức năng và mức độ tham gia khác nhau, gồm: chủ thể ban hành quyết định hành chính; các tổ chức, cá nhân có quyền và nghĩa vụ trực tiếp bị ảnh hưởng bởi quyết định hành chính; các tổ chức, cá nhân có các quyền và lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng gián tiếp bởi quyết định hành chính; các tổ chức, cá nhân khác có liên quan. Chủ thể ban hành quyết định hành chính là chủ thể có trách nhiệm tổ chức triển khai, hướng dẫn và theo dõi việc thực hiện quyết định hành chính do mình ban hành, bảo đảm quyết định hành chính được thực hiện trên thực tế. Các cá nhân, tổ chức là đối tượng trực tiếp của quyết định hành chính có nghĩa vụ chấp hành các yêu cầu, mệnh lệnh đã được xác lập bởi quyết định hành chính. Tuy nhiên, phạm vi tác động của quyết định hành chính trên thực tế có thể vượt ra ngoài các chủ thể được nêu tại quyết định hành chính, kéo theo sự tham gia của các chủ thể có quyền, lợi ích liên quan gián tiếp tới quyết định hành chính. Những chủ thể này, dù không phải là đối tượng chính của quyết định, nhưng có thể bị ảnh hưởng, do đó, có quyền, nghĩa vụ nhất định trong quá trình thi hành quyết định hành chính. Ngoài ra, quá trình thi hành quyết định hành chính đòi hỏi sự phối hợp của các cơ quan, tổ chức có liên quan, đặc biệt, trong các trường hợp cần áp dụng biện pháp cưỡng chế hoặc khi thực hiện quyết định liên quan đến nhiều lĩnh vực quản lý khác nhau.
Thứ tư, mục đích của việc thi hành quyết định hành chính không chỉ bảo đảm các quyết định hành chính được thực hiện trên thực tế, mà còn nhằm duy trì và củng cố hiệu lực, hiệu quả của hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Thông qua quá trình thi hành, ý chí quản lý của Nhà nước được chuyển hóa thành các kết quả cụ thể trong đời sống xã hội, qua đó, góp phần bảo đảm trật tự quản lý hành chính. Đồng thời, thi hành quyết định hành chính còn hướng tới bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, hạn chế sự tùy tiện trong thực thi quyền lực nhà nước và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính.
1.1.2. Khái niệm và đặc điểm của biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính
Từ góc độ lý luận, khoảng cách giữa “hiệu lực pháp lý” và “hiệu lực thực tế” của quyết định hành chính đặt ra yêu cầu phải có các cơ chế bảo đảm thi hành tương ứng. Thực tiễn cho thấy, không phải mọi quyết định hành chính sau khi ban hành đều đương nhiên được thực hiện đầy đủ, tự nguyện, do đó, cần có công cụ pháp lý phù hợp nhằm hỗ trợ, thúc đẩy hoặc buộc thi hành quyết định hành chính.
Thuật ngữ “bảo đảm” là khái niệm có nội hàm rộng, được sử dụng phổ biến trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, cũng như trong khoa học pháp lý. Theo Từ điển tiếng Việt, “bảo đảm” là làm cho chắc chắn thực hiện được, giữ gìn được hoặc có đầy đủ những gì cần thiết[5]. Ở góc độ pháp lý, Từ điển Luật học tiếp cận khái niệm này theo hướng gắn với trách nhiệm pháp lý của chủ thể, theo đó, bảo đảm là trách nhiệm của một chủ thể là cá nhân, tổ chức phải làm cho quyền, lợi ích của chủ thể bên kia chắc chắn thực hiện được, được giữ gìn, nếu xảy ra thiệt hại thì phải bồi thường[6]. Biện pháp thường được hiểu là cách giải quyết hay cách thức tiến hành một công việc[7]. Dựa vào cách giải thích ngữ nghĩa này, có thể hiểu, biện pháp bảo đảm là tổng thể các phương thức pháp lý nhằm hiện thực hóa một trạng thái pháp lý mong muốn.
Trong thi hành quyết định hành chính, có thể hiểu, biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính là tổng thể các phương thức, công cụ pháp lý do cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm quyết định hành chính được thực hiện kịp thời, đầy đủ và đúng pháp luật trên thực tế. Các biện pháp này không chỉ hỗ trợ hay thúc đẩy việc thi hành, mà trong những trường hợp cần thiết, bắt buộc các chủ thể có liên quan phải thực hiện các quyền và nghĩa vụ đã được xác định trong quyết định hành chính.
Từ khái niệm trên cho thấy, biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính không phải là hoạt động đơn lẻ, mà là cơ chế pháp lý tổng hợp, gắn liền với toàn bộ quá trình tổ chức thi hành quyết định hành chính. Các biện pháp này mang những đặc điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính mang tính quyền lực nhà nước. Do gắn với thi hành quyết định hành chính, nên việc áp dụng các biện pháp này luôn gắn với thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền, được thực hiện trên cơ sở quy định của pháp luật và có tính bắt buộc đối với các chủ thể có liên quan. Đây là điểm phân biệt biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính với các biện pháp mang tính xã hội hoặc tự nguyện trong các lĩnh vực khác.
Thứ hai, biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính có tính đa dạng về hình thức và cấp độ tác động. Tùy theo tính chất, mức độ tuân thủ của chủ thể có nghĩa vụ, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng các biện pháp khác nhau, từ các biện pháp “mềm” như tổ chức thực hiện, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra, giám sát, đến các biện pháp mang tính chế tài như xử lý trách nhiệm hoặc cưỡng chế hành chính.
Thứ ba, việc áp dụng các biện pháp bảo đảm phải tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc pháp lý và quy định của pháp luật, đặc biệt là nguyên tắc hợp pháp, hợp lý và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Mặc dù mang tính quyền lực nhà nước, nhưng các biện pháp này không được áp dụng tùy tiện mà phải đặt trong khuôn khổ pháp luật, bảo đảm tính hợp lý, tương xứng và hạn chế tối đa sự xâm phạm không cần thiết đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
1.2. Chủ thể thi hành quyết định hành chính
Việc xác định chủ thể thi hành quyết định hành chính có ý nghĩa quan trọng, bởi đây là yếu tố trực tiếp quyết định khả năng hiện thực hóa quyết định hành chính trong đời sống xã hội. Thi hành quyết định hành chính không chỉ là hoạt động mang tính đơn lẻ của một chủ thể, mà là quá trình pháp lý phức hợp, có sự tham gia của nhiều chủ thể với vị trí, vai trò và mức độ trách nhiệm khác nhau. Do đó, việc nhận diện đầy đủ các chủ thể thi hành quyết định hành chính cần được tiếp cận trên cơ sở mối quan hệ pháp lý phát sinh từ quyết định hành chính và mức độ tác động của quyết định đối với từng chủ thể. Các chủ thể thi hành quyết định hành chính gồm:
Thứ nhất, cơ quan, người có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính. Đây là chủ thể trực tiếp ban hành quyết định hành chính, do đó, chủ thể này có trách nhiệm chỉ đạo, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện quyết định hành chính, đồng thời, bảo đảm các điều kiện cần thiết để quyết định hành chính được triển khai thực hiện trên thực tế. Trong một số trường hợp, chủ thể ban hành quyết định hành chính có thể áp dụng các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính.
Thứ hai, cá nhân, tổ chức là đối tượng áp dụng của quyết định hành chính. Đây là đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp của quyết định hành chính. Chủ thể này có trách nhiệm thực hiện các quyền và nghĩa vụ được xác định trong quyết định hành chính. Thái độ của chủ thể này trong thi hành quyết định hành chính là yếu tố quyết định cách thức thi hành quyết định hành chính trên thực tế. Trong trường hợp cá nhân, tổ chức là đối tượng áp dụng của quyết định hành chính tự nguyện chấp hành, quyết định hành chính sẽ được thực hiện nhanh chóng, hiệu quả. Trong trường hợp ngược lại, cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền có thể áp dụng biện pháp cưỡng chế theo quy định của pháp luật.
Thứ ba, các cơ quan, tổ chức có liên quan có trách nhiệm phối hợp trong quá trình thi hành quyết định hành chính. Trong thực tiễn, thi hành quyết định hành chính có thể yêu cầu sự phối hợp của nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau. Sự tham gia này góp phần bảo đảm việc thi hành quyết định hành chính được thực hiện hiệu quả, đồng bộ, đặc biệt, trong các lĩnh vực quản lý có tính chất phức tạp hoặc liên quan đến nhiều cơ quan khác nhau.
Thứ tư, các tổ chức, cá nhân chịu tác động gián tiếp của quyết định hành chính. Trên thực tế, trách nhiệm thi hành quyết định hành chính không chỉ được đặt ra đối với các tổ chức, cá nhân chịu tác động trực tiếp của quyết định hành chính được xác định có trách nhiệm tổ chức thực hiện quyết định hành chính, mà còn đối với các tổ chức, cá nhân chịu tác động gián tiếp của quyết định hành chính.
Thứ năm, các chủ thể khác trong xã hội. Về bản chất, quyết định hành chính là quyết định do các chủ thể hành chính nhà nước có thẩm quyền ban hành nhằm giải quyết một vấn đề, vụ việc cụ thể. Vì vậy, quyết định hành chính có các đặc trưng như: mang tính quyền lực nhà nước, có giá trị bắt buộc thi hành... Do đó, các chủ thể khác trong xã hội có trách nhiệm tôn trọng và không thực hiện các hành vi cản trở việc thi hành quyết định hành chính.
1.3. Nguyên tắc thi hành quyết định hành chính
Thi hành quyết định hành chính chịu sự chi phối của một số nguyên tắc nhất định, bởi trong quá trình thi hành quyết định hành chính sẽ tác động đến quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan. Các nguyên tắc này không chỉ đóng vai trò định hướng cho hoạt động tổ chức thi hành, mà còn là tiêu chí quan trọng để đánh giá tính hợp pháp và hiệu quả của việc thực hiện quyết định hành chính trên thực tế. Việc xác định và tuân thủ các nguyên tắc thi hành quyết định hành chính có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm hiệu lực thực tế của quyết định hành chính, cũng như duy trì trật tự quản lý hành chính nhà nước.
Thứ nhất, thi hành quyết định hành chính phải bảo đảm tuân thủ pháp luật. Các hoạt động tổ chức thi hành quyết định hành chính hoặc áp dụng các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính phải bảo đảm đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật. Nguyên tắc này xuất phát từ yêu cầu cơ bản của Nhà nước pháp quyền, theo đó, mọi hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước đều phải được đặt trong khuôn khổ pháp luật[8]. Vi phạm nguyên tắc này có thể dẫn đến hậu quả làm phát sinh trách nhiệm pháp lý của cơ quan, người có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính, đồng thời, làm suy giảm tính chính danh và hiệu lực của hoạt động quản lý hành chính.
Thứ hai, thi hành quyết định hành chính phải bảo đảm tính kịp thời, đầy đủ và chính xác. Đối với nhiều quyết định hành chính, đặc biệt, các quyết định có thời hạn hoặc gắn với yêu cầu quản lý cụ thể, chậm trễ hoặc thực hiện không đầy đủ có thể làm mất đi ý nghĩa điều chỉnh của quyết định, thậm chí gây thiệt hại cho lợi ích công cộng hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan. Do đó, nguyên tắc này đòi hỏi hoạt động thi hành phải bảo đảm đúng thời hạn, thực hiện đầy đủ các nội dung đã được xác định và phản ánh đúng ý chí quản lý của cơ quan ban hành quyết định, tránh tình trạng chậm trễ hoặc thực hiện không đầy đủ làm ảnh hưởng đến hiệu lực, hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước cũng như quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan.
Thứ ba, thi hành quyết định hành chính phải bảo đảm tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước và các chủ thể khác trong xã hội. Mặc dù, quyết định hành chính mang tính quyền lực nhà nước và có giá trị bắt buộc thi hành, nhưng việc thi hành không thể thực hiện tùy tiện hoặc tuyệt đối hóa lợi ích của Nhà nước. Theo nguyên tắc này, trong quá trình thi hành quyết định hành chính, cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền cần lựa chọn các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính phù hợp, cần thiết và tương xứng, hạn chế tối đa sự xâm phạm không cần thiết đến quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan. Nguyên tắc này cũng phản ánh đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và là cơ sở để kiểm soát quyền lực hành chính, phòng ngừa lạm quyền trong thực tiễn[9].
Thứ tư, thi hành quyết định hành chính phải bảo đảm sự phối hợp và trách nhiệm của các chủ thể có liên quan. Thi hành quyết định hành chính là quá trình mang tính tổ chức, liên quan đến nhiều chủ thể khác nhau trong hệ thống hành chính cũng như ngoài xã hội. Do đó, để bảo đảm hiệu quả thi hành đòi hỏi phải có sự phân công rõ ràng và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Nguyên tắc này không chỉ nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm của các chủ thể, mà còn là điều kiện để nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước.
2. Quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn thi hành quyết định hành chính, biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính
2.1. Quy định của pháp luật về thi hành quyết định hành chính và biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính
Thi hành quyết định hành chính là khâu đóng vai trò quan trọng, trực tiếp bảo đảm cho các quyết định hành chính được hiện thực hóa trong đời sống xã hội, duy trì và củng cố hiệu lực, hiệu quả của hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Tuy nhiên, hiện, pháp luật chưa quy định đầy đủ về vấn đề thi hành quyết định hành chính và các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính.
2.1.1. Quy định của pháp luật về thi hành quyết định hành chính
Pháp luật về thi hành quyết định hành chính được quy định phân tán trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành, chưa hình thành khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ điều chỉnh toàn diện vấn đề này. Hiện, chưa có văn bản quy phạm pháp luật riêng quy định đầy đủ, có hệ thống về trình tự, thủ tục và cơ chế bảo đảm thi hành quyết định hành chính. Mức độ quy định về vấn đề này tùy thuộc vào tính chất của từng loại quyết định hành chính. Cụ thể:
(i) Trong một số lĩnh vực quan trọng như xử lý vi phạm hành chính, quy định về thi hành quyết định hành chính được quy định tương đối đầy đủ, rõ ràng về thời điểm có hiệu lực thi hành, trách nhiệm của các chủ thể trong thi hành quyết định hành chính. Theo đó, từ Điều 69 đến Điều 85 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, sửa đổi, bổ sung các năm 2020, 2024, 2025 (Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012) quy định những nội dung cơ bản về trình tự, thủ tục thi hành đối với quyết định xử phạt vi phạm hành chính, gồm: thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính không lập biên bản; gửi quyết định xử phạt vi phạm hành chính để thi hành, chuyển quyết định xử phạt để tổ chức thi hành; công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng việc xử phạt đối với cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính; trách nhiệm thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính… Để bảo đảm các quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 được áp dụng trên thực tế, Nghị định số 118/2021/NĐ-CP ngày 23/12/2021 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xử lý vi phạm hành chính (được sửa đổi, bổ sung một số điều bởi Nghị định số 68/2025/NĐ-CP ngày 18/3/2025, Nghị định số 190/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025) tiếp tục quy định cụ thể về một số nội dung trong thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính.
(ii) Trong lĩnh vực khiếu nại, Luật Khiếu nại năm 2011, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Khiếu nại năm 2011) quy định về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật về các vấn đề: thời điểm có hiệu lực của quyết định giải quyết khiếu nại; người có trách nhiệm thực hiện và trách nhiệm, nghĩa vụ của người có trách nhiệm thực hiện quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật.
(iii) Đối với một số loại quyết định hành chính có tính chất nhạy cảm, tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, pháp luật quy định cụ thể, chi tiết về trình tự, thủ tục thi hành. Chẳng hạn, đối với quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất, các quy định pháp luật hiện hành đã thiết lập tương đối đầy đủ cơ chế và quy trình tổ chức thi hành nhằm bảo đảm tính minh bạch, chặt chẽ trong quá trình thực hiện. Luật Đất đai năm 2024[10] quy định về điều kiện thi hành quyết định cưỡng chế, thời điểm thi hành quyết định cưỡng chế thi hành quyết định thu hồi đất; trình tự, thủ tục thực hiện; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thực hiện quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất.
Một vấn đề quan trọng trong thi hành quyết định hành chính là xác định thời điểm có hiệu lực của quyết định hành chính. Đây là mốc thời gian bắt đầu phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ của các chủ thể là đối tượng của quyết định hành chính. Tuy nhiên, pháp luật chưa quy định rõ các vấn đề liên quan đến hiệu lực của quyết định hành chính, thời điểm có hiệu lực (từ ngày ký quyết định hành chính hay khi quyết định hành chính được trao đến tay đối tượng thi hành hoặc đối tượng thi hành biết được hoặc từ thời điểm được xác định trong quyết định), hiệu lực trở về trước, tạm ngưng hiệu lực, hết hiệu lực… Trong một số lĩnh vực cụ thể như đã phân tích, thời điểm có hiệu lực của quyết định hành chính được xác định như sau: (i) đối với quyết định xử phạt vi phạm hành chính, cá nhân, tổ chức bị xử phạt vi phạm hành chính phải chấp hành quyết định xử phạt trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày nhận quyết định xử phạt vi phạm hành chính; trường hợp quyết định xử phạt vi phạm hành chính có ghi thời hạn thi hành nhiều hơn 10 ngày thì thực hiện theo thời hạn đó[11]; (ii) trong lĩnh vực khiếu nại, Điều 44 Luật Khiếu nại năm 2011 quy định quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu có hiệu lực pháp luật sau 30 ngày, kể từ ngày ban hành mà người khiếu nại không khiếu nại lần hai; đối với vùng sâu, vùng xa đi lại khó khăn thì thời hạn có thể kéo dài hơn nhưng không quá 45 ngày; quyết định giải quyết khiếu nại lần hai có hiệu lực pháp luật sau 30 ngày, kể từ ngày ban hành; đối với vùng sâu, vùng xa đi lại khó khăn, thời hạn có thể kéo dài hơn nhưng không quá 45 ngày… Ngoài ra, thời điểm có hiệu lực của quyết định hành chính thường được xác định ngay tại quyết định hành chính. Hiệu lực của quyết định hành chính được quy định trên cơ sở áp dụng thời gian phù hợp với nội dung điều chỉnh của quyết định hành chính và đa phần được thể hiện rõ trong nội dung quyết định hành chính, gồm các trường hợp: hiệu lực sớm hơn ngày ban hành (áp dụng trong trường hợp được pháp luật cho phép), hiệu lực đồng thời đối với ngày ban hành và hiệu lực muộn hơn ngày ban hành.
Về xác định thời gian thực hiện quyết định hành chính. Đối với một số loại quyết định hành chính như giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề có quy định thời hạn của giấy phép, chứng chỉ hành nghề, như: Giấy phép khai thác khoáng sản theo quy định của pháp luật về khoáng sản có thời hạn không quá 30 năm; Giấy phép khai thác nước mặt có thời hạn tối đa 10 năm, tối thiểu 05 năm và được xem xét gia hạn nhiều lần, mỗi lần gia hạn 05 năm; Giấy phép khai thác nước biển có thời hạn tối đa 15 năm, tối thiểu 10 năm và được xem xét gia hạn nhiều lần, mỗi lần gia hạn 10 năm; Giấy phép khai thác nước dưới đất có thời hạn tối đa 05 năm, tối thiểu 03 năm[12] … Đối với các loại quyết định hành chính này, pháp luật thường quy định về cơ chế gia hạn nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong quản lý và phù hợp với nhu cầu khai thác, sử dụng của các chủ thể.
Về quyền và trách nhiệm của các chủ thể trong thi hành quyết định hành chính. Pháp luật quy định tương đối cụ thể trong một số lĩnh vực có tính chất quan trọng, nhạy cảm và có tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, như xử phạt vi phạm hành chính[13], giải quyết khiếu nại[14]. Đối với các lĩnh vực quản lý nhà nước khác, các quy định về quyền và trách nhiệm của các chủ thể trong thi hành quyết định hành chính còn tương đối khái quát hoặc chưa quy định cụ thể. Điều này dẫn đến việc xác định trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình tổ chức thi hành quyết định hành chính trong nhiều trường hợp chưa rõ ràng, làm phát sinh những khó khăn trong bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả của hoạt động thi hành quyết định hành chính trên thực tế.
Từ các phân tích trên cho thấy, pháp luật về thi hành quyết định hành chính chỉ được quy định cụ thể đối với một số lĩnh vực như: xử lý vi phạm hành chính, khiếu nại… hoặc đối với những quyết định hành chính có tính chất nhạy cảm, tước đoạt quyền lợi của tổ chức, cá nhân, như quyết định cưỡng chế thi hành quyết định thu hồi đất. Trong các lĩnh vực cụ thể, pháp luật chưa quy định về thời điểm có hiệu lực của quyết định hành chính, mà việc xác định hiệu lực của quyết định hành chính được thực hiện hoàn toàn phụ thuộc vào thẩm quyền tự quyết của chủ thể ban hành quyết định hành chính. Các quy định của pháp luật cũng không nhấn mạnh đến các điều kiện cần bảo đảm để ràng buộc phát sinh hiệu lực của quyết định hành chính như phải được công bố công khai, hay phải được giao nhận đến tay đối tượng thi hành thì khi đó quyết định hành chính mới có hiệu lực.
Bên cạnh đó, pháp luật chưa quy định cụ thể, rõ ràng về các vấn đề liên quan đến hiệu lực của quyết định hành chính, thời điểm có hiệu lực (từ ngày ký quyết định hành chính hay khi quyết định hành chính được trao đến tay đối tượng thi hành hoặc đối tượng thi hành biết được hoặc từ thời điểm được xác định trong quyết định), hiệu lực trở về trước, tạm ngưng hiệu lực, hết hiệu lực; thời điểm nào có hiệu lực thi hành và điều kiện nào để quyết định đó phát sinh hiệu lực…
Các quy định về thi hành quyết định hành chính nằm rải rác trong nhiều văn bản pháp luật chuyên ngành với mức độ chi tiết khác nhau cho thấy, Việt Nam chưa thống nhất trong điều chỉnh vấn đề này. Trong khi một số loại quyết định hành chính được quy định cụ thể về trình tự, thủ tục thi hành, thì đối với nhiều loại quyết định hành chính khác, cơ chế tổ chức thi hành và các biện pháp bảo đảm thi hành chưa được quy định đầy đủ hoặc rõ ràng.
2.1.2. Quy định của pháp luật về biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính
Tương tự quy định về thi hành quyết định hành chính, quy định của pháp luật về các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính được quy định phân tán, không tập trung. Nghiên cứu cho thấy, các văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành, trong nhiều lĩnh vực không quy định vấn đề bảo đảm thi hành quyết định hành chính. Cụ thể:
Một là, pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 quy định về một số biện pháp bảo đảm thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính như: quy định về trách nhiệm thi hành quyết định hành chính của các chủ thể có liên quan, các quy định nhằm bảo đảm các tổ chức, cá nhân liên quan nhận được quyết định xử phạt vi phạm hành chính (như gửi quyết định xử phạt vi phạm hành chính để thi hành, chuyển quyết định xử phạt để tổ chức thi hành, công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng việc xử phạt đối với cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính), quy định về giảm, miễn tiền phạt, quy định về cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính…
Hai là, pháp luật về khiếu nại. Luật Khiếu nại năm 2011 quy định riêng về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật từ Điều 44 đến Điều 46, trong đó, quy định về trách nhiệm của cơ quan ban hành quyết định hành chính và cơ quan, tổ chức có liên quan trong tổ chức thi hành quyết định hành chính, gồm theo dõi, đôn đốc, kiểm tra và bảo đảm các điều kiện cần thiết để quyết định hành chính được thực hiện trên thực tế. Cụ thể, khi quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật, người khiếu nại, người có quyền, nghĩa vụ liên quan có trách nhiệm: cộng tác với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong việc khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của mình đã bị quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật xâm phạm; chấp hành quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại đã được cơ quan có thẩm quyền giải quyết công nhận quyết định hành chính, hành vi hành chính đó đúng pháp luật; chấp hành quyết định xử lý của cơ quan có thẩm quyền để thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật. Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan có trách nhiệm chấp hành các quyết định hành chính của cơ quan có thẩm quyền để thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật; phối hợp với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong tổ chức thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật khi được yêu cầu.
Ba là, pháp luật về đất đai. Quyết định thu hồi đất là quyết định hành chính có tính chất đặc biệt quan trọng, tác động trực tiếp và bất lợi, làm chấm dứt quyền sử dụng đất của cá nhân, tổ chức và có thể được bảo đảm thi hành bằng các biện pháp cưỡng chế của Nhà nước. Do tính chất nhạy cảm, phức tạp và ảnh hưởng lớn đến quyền tài sản của người dân, pháp luật quy định rất chặt chẽ về trình tự, thủ tục trước khi ban hành quyết định thu hồi đất, đồng thời, quy định về các biện pháp để bảo đảm thi hành quyết định hành chính. Cụ thể, Điều 87 Luật Đất đai năm 2024 quy định cơ quan có thẩm quyền thu hồi đất phải thực hiện các biện pháp bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất thu hồi trước khi ban hành quyết định thu hồi đất, như: gửi thông báo thu hồi đất đến từng người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất và người có quyền, nghĩa vụ liên quan (nếu có); đồng thời, niêm yết công khai thông báo và danh sách người có đất thu hồi tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã và địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư trong suốt thời gian thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Bên cạnh đó, Luật Đất đai năm 2024 còn quy định cơ chế vận động, thuyết phục nhằm tạo sự đồng thuận của người dân trước khi áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với việc tổ chức thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được phê duyệt, nếu người có đất thu hồi không đồng ý hoặc không phối hợp thực hiện thì tiếp tục tiến hành vận động, thuyết phục trong thời hạn 10 ngày và lập thành văn bản. Chỉ khi hết thời hạn này mà người có đất thu hồi không chấp hành thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới ban hành quyết định thu hồi đất và được phép áp dụng biện pháp cưỡng chế thực hiện. Điều 88 Luật Đất đai năm 2024 quy định rất chặt chẽ về biện pháp cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất về nguyên tắc, điều kiện, chủ thể thực hiện, trình tự thực hiện, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân khi thực hiện cưỡng chế. Có thể thấy, pháp luật về đất đai là một trong những lĩnh vực pháp luật có quy định về biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính.
Bốn là, pháp luật về quản lý thuế. Luật Quản lý thuế năm 2019 quy định về cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế là việc áp dụng biện pháp theo quy định của pháp luật có liên quan buộc người nộp thuế phải hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế. Chương XIV Luật Quản lý thuế năm 2019 quy định cụ thể về các trường hợp bị cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế; các biện pháp cưỡng chế; thẩm quyền cưỡng chế; trách nhiệm tổ chức thi hành quyết định cưỡng chế. Theo quy định của pháp luật về quản lý thuế, cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế là nhóm các biện pháp mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thể áp dụng để buộc người nộp thuế phải hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế, như: trích tiền từ tài khoản của đối tượng bị cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế tại Kho bạc Nhà nước, ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng khác; phong tỏa tài khoản; khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập; dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; ngừng sử dụng hóa đơn; kê biên tài sản, bán đấu giá tài sản kê biên theo quy định của pháp luật; thu tiền, tài sản khác của đối tượng bị cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế do cơ quan, tổ chức, cá nhân khác đang nắm giữ; thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, giấy chứng nhận đăng ký hợp tác xã, giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, giấy phép thành lập và hoạt động, giấy phép hành nghề.
Bên cạnh biện pháp cưỡng chế được áp dụng trong một số trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật chuyên ngành, các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính được quy định trong một số văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu xác lập trách nhiệm của cơ quan ban hành quyết định hành chính và cơ quan, tổ chức có liên quan trong tổ chức thi hành quyết định hành chính, gồm theo dõi, đôn đốc, kiểm tra và bảo đảm các điều kiện cần thiết để quyết định hành chính được thực hiện trên thực tế.
Bên cạnh đó, pháp luật cũng thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát việc thi hành quyết định hành chính, thông qua hoạt động kiểm tra của cơ quan quản lý cấp trên, hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên ngành hoặc thông qua cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo nhằm kịp thời phát hiện và xử lý các trường hợp không thi hành hoặc thi hành không đúng quyết định hành chính. Cụ thể, Luật Thanh tra năm 2025 quy định về hoạt động thanh tra nhằm phát hiện hạn chế, bất cập trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền có giải pháp, biện pháp khắc phục; phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật; giúp cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định của pháp luật; phát huy nhân tố tích cực; góp phần kiểm soát quyền lực; nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, trong đó, gồm cả chấp hành quyết định hành chính. Bên cạnh đó, Luật Tố cáo năm 2018 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Luật Khiếu nại năm 2011 cũng thiết lập cơ chế để cá nhân, tổ chức phản ánh, khiếu nại, tố cáo các hành vi hành chính, quyết định hành chính của các chủ thể có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính, qua đó, tạo kênh giám sát từ xã hội đối với hoạt động quản lý hành chính nhà nước.
Như vậy, các quy định của pháp luật về biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính hiện phân tán, chủ yếu được quy định trong một số lĩnh vực như: xử lý vi phạm hành chính, khiếu nại, đất đai, quản lý thuế. Đối với các lĩnh vực khác, pháp luật chưa quy định về biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính. Việc thiếu khuôn khổ pháp lý thống nhất điều chỉnh chung đối với vấn đề bảo đảm thi hành quyết định hành chính dẫn đến sự không đồng bộ trong cách thức tổ chức thi hành giữa các lĩnh vực quản lý nhà nước khác nhau.
2.2. Thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật về thi hành quyết định hành chính và biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính hiện nay
Nghiên cứu cho thấy, các biện pháp thi hành quyết định hành chính, biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định hành chính được áp dụng tương đối thường xuyên nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả thi hành các quyết định của cơ quan nhà nước trong trường hợp đối tượng có nghĩa vụ không tự nguyện chấp hành. Thực tiễn này cho thấy, khả năng tác động trực tiếp, mạnh mẽ của quyết định hành chính đối với quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức, đồng thời, phản ánh nguy cơ phát sinh xung đột, khiếu nại, khiếu kiện nếu ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính không được kiểm soát chặt chẽ bằng các cơ chế pháp lý phù hợp.
Cụ thể, trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính, theo số liệu từ năm 2021 đến năm 2023, số lượng quyết định xử phạt vi phạm hành chính bị cưỡng chế thi hành lên tới 9.643 quyết định và có xu hướng gia tăng qua từng năm. Năm 2021, người có thẩm quyền đã ban hành 2.767 quyết định cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính (chiếm 0,06% tổng số quyết định xử phạt đã ban hành); năm 2022 là 2.905 quyết định (chiếm 0,07%); năm 2023 tăng lên 3.971 quyết định (chiếm 0,09%)[15]. Mặc dù, tỷ lệ cưỡng chế trên tổng số quyết định xử phạt không lớn, nhưng xét về số lượng tuyệt đối và xu hướng gia tăng liên tục qua các năm cho thấy tình trạng không tự nguyện chấp hành quyết định hành chính trên thực tế xảy ra khá phổ biến, dẫn đến việc cơ quan nhà nước ngày càng phải sử dụng nhiều biện pháp cưỡng chế để bảo đảm thi hành.
Trong lĩnh vực đất đai, hoạt động cưỡng chế thi hành quyết định hành chính diễn ra ngày càng phổ biến, đặc biệt, trong bối cảnh triển khai các dự án hạ tầng, phát triển đô thị quy mô lớn. Thời gian qua, tại thành phố Hà Nội, các cơ quan có thẩm quyền đã tăng cường áp dụng biện pháp cưỡng chế đối với các trường hợp chậm bàn giao mặt bằng tại nhiều dự án trọng điểm như đường Vành đai 1, Vành đai 4 hoặc các cụm công nghiệp tại Hữu Bằng, Thạch Thất. Đây là các trường hợp quyết định hành chính tác động trực tiếp đến quyền sử dụng đất, tài sản và sinh kế của người dân, nên tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tranh chấp, phản ứng xã hội hoặc khiếu kiện kéo dài nếu thiếu cơ chế bảo đảm quyền tham gia, giải trình và bảo vệ quyền lợi của đối tượng bị tác động.
Đặc biệt, trong những tình huống khẩn cấp, đặc thù như giai đoạn phòng, chống đại dịch Covid-19, các biện pháp cưỡng chế thực hiện quyết định hành chính được triển khai trên phạm vi rộng với cường độ cao để bảo đảm thực hiện các yêu cầu quản lý nhà nước về y tế, an toàn xã hội. Nhiều biện pháp hạn chế quyền con người, quyền công dân được áp dụng bắt buộc như cách ly y tế, giãn cách xã hội, hạn chế đi lại, yêu cầu thực hiện tiêm chủng hoặc các biện pháp kiểm soát dịch tễ khác.
Về thực tiễn công tác tổ chức thi hành quyết định hành chính cho thấy, còn tồn tại nhiều khó khăn, vướng mắc, không chỉ ở khâu tổ chức thực hiện, mà còn từ các vấn đề nền tảng như công bố, xác định hiệu lực và cơ chế bảo đảm thi hành. Những hạn chế này không chỉ được ghi nhận trong thực tiễn quản lý hành chính, mà còn bộc lộ rõ trong hoạt động xét xử các vụ án hành chính tại Tòa án. Cụ thể:
Thứ nhất, vướng mắc trong xác định thời điểm “biết được” quyết định hành chính trong quá trình xét xử các vụ án hành chính. Khi xác định thời hiệu khởi kiện vụ án hành chính, ngoài việc căn cứ vào từng đối tượng khởi kiện hành chính, Tòa án còn phải căn cứ vào thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện và thời điểm kết thúc thời hiệu khởi kiện. Theo đó, Luật Tố tụng hành chính năm 2015 quy định, đối với các đối tượng khởi kiện khác nhau, thời điểm tính thời hiệu khởi kiện là khác nhau, đối với quyết định hành chính là đối tượng khiếu kiện phổ biến nhất, thời điểm tính thời hiệu khởi kiện là “01 năm kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định hành chính” và nếu có khiếu nại trước khi khởi kiện thì thời điểm tính thời hiệu khởi kiện là “a) 01 năm kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu hoặc quyết định giải quyết khiếu nại lần hai; b) 01 năm kể từ ngày hết thời hạn giải quyết khiếu nại theo quy định của pháp luật mà cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền không giải quyết và không có văn bản trả lời cho người khiếu nại[16]”. Vấn đề đặt ra, “biết được” quyết định hành chính là biết được tên của quyết định hành chính hay biết được nội dung của quyết định hành chính. Vì nếu không phải là đối tượng được nhận quyết định hành chính và thực tế không nhận được quyết định hành chính nên có thể thời điểm cơ quan, tổ chức, cá nhân biết được tên của quyết định hành chính và biết được nội dung của quyết định hành chính là hai thời điểm khác nhau. Ví dụ, ngày 05/5/2020, ông A biết được nhà liền kề khởi công xây dựng lại nhà dựa trên Quyết định số 01/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân. Đến ngày 07/5/2022, khi nhà liền kề xây lấn qua đất nhà ông A thì ông A mới biết nội dung Quyết định số 01/QĐ-UBND xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Vậy thời hiệu khởi kiện được tính từ ngày 05/5/2020 hay từ ngày 07/5/2022.
Thứ hai, tình trạng quyết định hành chính sau khi được ban hành không thể thi hành được dù đã có hiệu lực pháp luật cũng xảy ra tại nhiều địa phương. Kết quả là quyết định hành chính vẫn “treo” tại các cơ quan hành chính mà không thể thi hành, gây mất niềm tin của người dân vào hiệu lực của quyết định hành chính và sự chậm trễ trong tiến độ thực hiện các dự án của địa phương. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn tạo ra xung đột, tranh chấp kéo dài, gây thiệt hại cho cộng đồng và khó khăn cho các cơ quan nhà nước trong duy trì trật tự, kỷ cương.
Thứ ba, tình trạng quyết định hành chính bị khiếu nại, khởi kiện diễn biến phức tạp, phản ánh những hạn chế trong chất lượng ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính. Theo báo cáo tổng kết của các địa phương, trong giai đoạn từ khi Luật Tố tụng hành chính năm 2015 có hiệu lực đến ngày 31/7/2023, trên phạm vi toàn quốc đã có 28.055 quyết định hành chính bị khởi kiện. Trong đó, số lượng tập trung chủ yếu ở cấp huyện với 20.856 trường hợp, cấp tỉnh với 5.625 trường hợp và cấp xã với 1.574 trường hợp[17]. Về kết quả giải quyết, trong tổng số các quyết định hành chính bị khởi kiện, có 3.132 quyết định bị Tòa án tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ, trong đó, cấp tỉnh là 516, cấp huyện là 2.472 và cấp xã là 144[18]. Tỷ lệ không nhỏ các quyết định hành chính bị Tòa án tuyên hủy cho thấy, tồn tại những vi phạm về tính hợp pháp hoặc tính hợp lý của quyết định. Việc bị hủy có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như: vi phạm về thẩm quyền, trình tự, thủ tục ban hành; nội dung quyết định chưa phù hợp với quy định pháp luật; việc thu thập, đánh giá chứng cứ, xác minh tình tiết chưa đầy đủ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu lực của quyết định hành chính đó, mà còn làm gián đoạn quá trình thi hành, phát sinh tranh chấp kéo dài và làm gia tăng chi phí xã hội trong quản lý hành chính nhà nước.
Những bất cập, hạn chế trên xuất phát từ một số nguyên nhân sau:
(i) Pháp luật chưa có quy định chung về tổ chức thực hiện các quyết định hành chính sau khi được ban hành, trừ trường hợp pháp luật trong các lĩnh vực cụ thể có quyết định. Do đó, sau khi ban hành quyết định hành chính, chưa rõ việc công bố, hình thức công bố, nội dung công bố quyết định hành chính... để các tổ chức, cá nhân có liên quan biết, thực hiện hoặc phối hợp thực hiện, giám sát, theo dõi việc thực hiện.
(ii) Về hiệu lực thi hành, pháp luật chưa quy định rõ về các vấn đề liên quan đến hiệu lực của quyết định hành chính: thời điểm có hiệu lực (từ ngày ký hay khi quyết định hành chính được trao đến tay đối tượng thi hành hoặc đối tượng thi hành biết được hoặc từ thời điểm được xác định trong quyết định), hiệu lực trở về trước, tạm ngưng hiệu lực, hết hiệu lực…
(iii) Pháp luật chưa quy định cụ thể, thống nhất về biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính. Đối với một số lĩnh vực có quy định về các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính chủ yếu quy định trách nhiệm của các chủ thể trong tổ chức thi hành quyết định hành chính.
3. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về thi hành quyết định hành chính
3.1. Định hướng chung
Trên cơ sở những bất cập về thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành quyết định hành chính đã được phân tích, có thể thấy, việc hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này không chỉ nhằm khắc phục các hạn chế mang tính kỹ thuật lập pháp, mà còn hướng tới xây dựng cơ chế bảo đảm thi hành quyết định hành chính hiệu quả, minh bạch và phù hợp với yêu cầu của Nhà nước pháp quyền. Việc hoàn thiện pháp luật về thi hành quyết định hành chính cần được thực hiện theo một số định hướng chính sau:
Thứ nhất, bảo đảm thực hiện đúng chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước theo các chủ trương của Đảng như: xây dựng hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, nhân đạo, đầy đủ, kịp thời, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, ổn định, khả thi, dễ tiếp cận, đủ khả năng điều chỉnh các quan hệ xã hội, lấy quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân, tổ chức, doanh nghiệp làm trung tâm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, trong đó, tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật trên tất cả các lĩnh vực, tháo gỡ kịp thời khó khăn, vướng mắc, khơi dậy, phát huy mọi tiềm năng và nguồn lực, tạo động lực mới cho phát triển nhanh và bền vững đất nước, tập trung ưu tiên hoàn thiện đồng bộ, có chất lượng và tổ chức thực hiện tốt hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách... đẩy mạnh phân cấp, phân quyền hợp lý, hiệu quả, đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực bằng hệ thống pháp luật[19]; xây dựng và hoàn thiện pháp luật về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo hướng xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi, thông thoáng, minh bạch, an toàn, chi phí tuân thủ thấp; triệt để cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện đầu tư, kinh doanh, hành nghề, thủ tục hành chính bất hợp lý; thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định[20]…
Thứ hai, khắc phục tình trạng quy định phân tán, không thống nhất về thi hành quyết định hành chính trong các văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành. Như đã phân tích, hiện, pháp luật về thi hành quyết định hành chính được quy định trong nhiều văn bản pháp luật chuyên ngành, dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất. Điều này không chỉ gây khó khăn cho cơ quan áp dụng pháp luật, mà còn làm giảm tính minh bạch và khả năng tiếp cận của các chủ thể có liên quan. Vì vậy, cần xây dựng khuôn khổ pháp lý chung, có tính hệ thống, nhằm điều chỉnh các vấn đề cơ bản liên quan đến quyết định hành chính, trong đó có quy định về thi hành quyết định hành chính, đồng thời, tạo nền tảng áp dụng thống nhất trong các lĩnh vực quản lý khác nhau.
Thứ ba, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật là yêu cầu cốt lõi nhằm xây dựng hành lang pháp lý minh bạch, ổn định và khả thi, qua đó, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội. Đây là định hướng quan trọng được nhấn mạnh tại Nghị quyết số 66-NQ/TW, trong đó, đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh mới.
Thứ tư, bảo đảm các nguyên tắc trong thi hành quyết định hành chính, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, xây dựng nền hành chính liêm chính - phục vụ - hiệu quả. Như đã phân tích, việc thi hành quyết định hành chính cần bảo đảm một số nguyên tắc cơ bản như hợp pháp, kịp thời, minh bạch... Việc quán triệt và thể chế hóa các nguyên tắc này không chỉ bảo đảm tính đúng đắn về mặt pháp lý, mà còn góp phần nâng cao chất lượng quản trị công, hướng tới xây dựng nền hành chính liêm chính, phục vụ và hiệu quả. Đây là cơ sở để kiểm soát quyền lực hành chính trong quá trình tổ chức thi hành quyết định hành chính.
Thứ năm, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong thi hành quyết định hành chính. Hoạt động thi hành quyết định hành chính có tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của cá nhân, tổ chức. Vì vậy, việc hoàn thiện pháp luật cần hướng tới thiết lập các cơ chế bảo đảm quyền, gồm: quyền được biết, quyền được tham gia, quyền khiếu nại, khởi kiện và quyền được bảo vệ khi bị xâm phạm. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, mà còn nâng cao tính chính danh và sự chấp nhận của xã hội đối với quyết định hành chính.
Thứ sáu, tăng cường trách nhiệm của các chủ thể trong thi hành quyết định hành chính. Thực tiễn cho thấy, một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng quyết định hành chính không được thi hành hoặc thi hành không hiệu quả là do thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm cụ thể. Do đó, cần hoàn thiện pháp luật theo hướng xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong từng khâu của quá trình thi hành, gắn trách nhiệm với cơ chế kiểm tra, giám sát và chế tài xử lý vi phạm. Điều này góp phần nâng cao tính kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động hành chính và bảo đảm quyết định hành chính được thực hiện nghiêm minh trên thực tế.
3.2. Một số giải pháp
Từ những phân tích trên, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về thi hành quyết định hành chính như sau:
Thứ nhất, xây dựng và ban hành một văn bản quy phạm pháp luật thống nhất về thủ tục ban hành và thi hành quyết định hành chính. Việc thiếu khuôn khổ pháp lý chung về ban hành, thi hành quyết định hành chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng phân tán, thiếu thống nhất trong các quy định về quyết định hành chính nói chung và thi hành quyết định hành chính nói riêng. Văn bản này cần quy định đầy đủ các nội dung cơ bản như thời điểm có hiệu lực, thời điểm thi hành quyết định hành chính; quyền và trách nhiệm của các chủ thể trong tổ chức thi hành; các trường hợp hoãn thi hành, tạm đình chỉ, đình chỉ hoặc cưỡng chế thi hành quyết định hành chính. Việc thiết lập khuôn khổ pháp lý chung góp phần bảo đảm tính thống nhất trong ban hành và tổ chức thi hành quyết định hành chính, từ đó, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Thứ hai, xây dựng cơ chế kiểm tra, kiểm soát việc tổ chức thi hành quyết định hành chính. Thực tiễn cho thấy, việc thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng quyết định hành chính không được thi hành hoặc thi hành không đúng quy định. Pháp luật cần quy định rõ trách nhiệm của chủ thể ban hành quyết định hành chính trong bảo đảm tính hợp pháp của quyết định, bảo đảm quyết định được chuyển giao đến đối tượng thi hành trước khi tổ chức thực hiện, đồng thời, kịp thời xử lý hoặc kiến nghị xử lý đối với các quyết định hành chính trái pháp luật. Bên cạnh đó, cần xác định rõ thẩm quyền, trình tự, thủ tục kiểm tra, thanh tra và trách nhiệm theo dõi tình hình thi hành quyết định hành chính.
Thứ ba, tăng cường công khai, minh bạch các quyết định hành chính không thuộc phạm vi bí mật nhà nước, qua đó, tạo điều kiện để người dân và xã hội tham gia giám sát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính. Công khai, minh bạch là điều kiện quan trọng để bảo đảm khả năng thi hành và kiểm soát quyết định hành chính. Vì vậy, cần mở rộng việc công khai đối với các quyết định hành chính không thuộc phạm vi bí mật nhà nước, qua đó, tạo điều kiện để các chủ thể có liên quan biết, thực hiện và tham gia giám sát. Điều này thể hiện rõ tinh thần “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”, đồng thời, nâng cao tính minh bạch, hạn chế khiếu nại, tranh chấp liên quan đến quyết định hành chính phát sinh trong thực tiễn.
Thứ tư, hoàn thiện các quy định về biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính. Việc thiếu hệ thống quy định đầy đủ, thống nhất về các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính, dẫn đến tình trạng nhiều quyết định hành chính có hiệu lực nhưng không được thực hiện trên thực tế. Vì vậy, cần hoàn thiện theo hướng chuẩn hóa và phân loại rõ các nhóm biện pháp (tổ chức - hành chính, thủ tục, cưỡng chế), đồng thời, quy định cụ thể điều kiện, trình tự, thủ tục áp dụng. Bên cạnh đó, cần xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong từng giai đoạn thi hành, gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát và chế tài xử lý vi phạm. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế xử lý hậu quả, bồi thường thiệt hại đối với các quyết định hành chính trái pháp luật hoặc không được thi hành, qua đó, bảo đảm hiệu lực thực tế của quyết định hành chính và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.
Thứ năm, phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội và của Nhân dân trong giám sát hoạt động ban hành và thi hành quyết định hành chính. Bên cạnh cơ chế kiểm soát nội bộ trong hệ thống cơ quan nhà nước, sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội và của người dân trong giám sát hoạt động ban hành và thi hành quyết định hành chính có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính. Việc tạo điều kiện để các chủ thể này tham gia giám sát không chỉ góp phần phát hiện kịp thời các sai sót, mà còn tăng cường sự đồng thuận xã hội đối với quyết định hành chính.
Kết luận
Thi hành quyết định hành chính là khâu cuối cùng của quá trình ban hành quyết định hành chính, là khâu then chốt phản ánh hiệu lực, hiệu quả của quyết định hành chính trong thực tiễn, góp phần hiện thực hóa các quy định của pháp luật và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Mặc dù pháp luật đã quy định về thi hành quyết định hành chính và các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính, nhưng chưa đồng đều trong các lĩnh vực pháp luật, có những lĩnh vực pháp luật quy định khá chi tiết như xử lý vi phạm hành chính, khiếu nại nhưng cũng có các lĩnh vực chưa quy định về vấn đề này. Do đó, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về thi hành và các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định hành chính theo hướng thống nhất, minh bạch và khả thi là yêu cầu cấp thiết, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu quả.
Lê Thị Hồng Hạnh & Phạm Thị Nhung
Cục Pháp luật hình sự - hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính, Bộ Tư pháp
Ảnh: Internet
[1]. Trường Đại học Luật Hà Nội (2025), Giáo trình Luật hành chính Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân.
[2]. Trường Đại học Luật Hà Nội (2025), tlđd.
[3]. Nguyễn Mạnh Hùng (chủ nhiệm đề tài) (2017), Khiếu kiện hành chính và giải quyết tranh chấp hành chính ở Việt Nam, đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, Trường Đại học Luật Hà Nội.
[4]. Mai Xuân Sơn (2015), Ban hành quyết định hành chính của cơ quan hành chính nhà nước - Thực trạng và kiến nghị, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội.
[5]. Viện Ngôn ngữ học (2006), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, tr.38.
[6]. Nguyễn Hữu Đắc (Trưởng ban biên soạn) (1999), Từ điển Luật học, Nxb. Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr.27.
[7]. Trần Phương Thảo (chủ nhiệm đề tài) (2020), Biện pháp bảo đảm thi hành án dân sự - Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng tại Việt Nam hiện nay, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, Trường Đại học Luật Hà Nội.
[8]. Trường Đại học Luật Hà Nội (2025), Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Nxb. Công an nhân dân.
[9]. Phí Thị Thanh Tuyền (chủ nhiệm đề tài) (2020), Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, Trường Đại học Luật Hà Nội.
[10]. Luật Đất đai số 31/2024/QH15 ngày 18/01/2024, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 43/2024/QH15 ngày 29/6/2024 của Quốc hội.
[11]. Khoản 1 Điều 73 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012.
[12]. Điều 54 Luật Tài nguyên nước năm 2023.
[13]. Điều 12 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 quy định hành vi bị nghiêm cấm gồm “không theo dõi, đôn đốc, kiểm tra, tổ chức cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả”.
[14]. Khoản 1 Điều 5 Luật Khiếu nại năm 2011 quy định: “Cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết kịp thời, đúng pháp luật các khiếu nại, xử lý nghiêm minh người vi phạm; áp dụng biện pháp cần thiết nhằm ngăn chặn thiệt hại có thể xảy ra; bảo đảm cho quyết định giải quyết khiếu nại được thi hành nghiêm chỉnh và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định của mình”.
[15]. Đỗ Thị Thanh Lam (2024), Thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính - Khó khăn, vướng mắc và phương hướng hoàn thiện, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề “Hoàn thiện thể chế về xử lý vi phạm hành chính đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới”.
[16]. Khoản 3 Điều 116 Luật Tố tụng hành chính năm 2015.
[17]. Báo cáo số 24/BC-BTP ngày 12/01/2024 của Bộ Tư pháp tổng hợp kết quả tổng kết thực tiễn thi hành Luật Tố tụng hành chính năm 2015 của Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (Báo cáo số 24/BC-BTP).
[18]. Báo cáo số 24/BC-BTP.
[19]. Nghị quyết số 27-TW/NQ ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
[20]. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới (Nghị quyết số 66-NQ/TW).
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Báo cáo số 24/BC-BTP ngày 12/01/2024 của Bộ Tư pháp tổng hợp kết quả tổng kết thực tiễn thi hành Luật Tố tụng hành chính năm 2015 của Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.
2. Đỗ Thị Thanh Lam (2024), Thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính – Khó khăn, vướng mắc và phương hướng hoàn thiện, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề “Thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính - Khó khăn, vướng mắc và phương hướng hoàn thiện”
3. Nguyễn Hữu Đắc (Trưởng ban biên soạn) (1999), Từ điển Luật học, Nxb. Từ điển Bách khoa, Hà Nội.
4. Trường Đại học Luật Hà Nội (2025), Giáo trình Luật Hành chính Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân.
5. Trường Đại học Luật Hà Nội (2025), Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Nxb. Công an nhân dân.
6. Phí Thị Thanh Tuyền (chủ nhiệm đề tài) (2020), Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, Trường Đại học Luật Hà Nội.
7. Trần Phương Thảo (chủ nhiệm đề tài) (2020), Biện pháp bảo đảm thi hành án dân sự - Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng tại Việt Nam hiện nay, Trường Đại học Luật Hà Nội.
8. Viện Ngôn ngữ học (2006), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng.
(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính”, xuất bản năm 2026)