Sự phát triển của công nghệ sinh học và y học tái tạo đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe. Cùng với khả năng thu thập, xử lý và bảo quản tế bào gốc từ máu dây rốn, mô dây rốn, mô mỡ hay tủy răng sữa, dịch vụ lưu trữ tế bào gốc đã trở thành một loại hình dịch vụ y tế có tính chuyên môn cao, với thời hạn lưu trữ có thể kéo dài hàng vài chục năm.
Tuy nhiên, đằng sau một hợp đồng lưu trữ tế bào gốc tưởng chừng đơn thuần là quan hệ cung cấp dịch vụ có thu phí lại tồn tại những vấn đề pháp lý phức tạp. Ai là người thực sự có quyền quyết định đối với mẫu sinh học? Người thanh toán chi phí có đương nhiên được quyền yêu cầu sử dụng hoặc tiêu hủy mẫu? Khi người có mẫu trưởng thành, quyền của người đã ký hợp đồng trước đó được xác định như thế nào? Khi hợp đồng chấm dứt, ngân hàng mô có thể xử lý mẫu trên cơ sở thỏa thuận đã ký hay không? Đây không chỉ là những câu hỏi mang tính lý luận, mà còn là những vấn đề có thể phát sinh trong thực tiễn xây dựng và thực hiện hợp đồng lưu trữ tế bào gốc, đòi hỏi phải được nhìn nhận từ cả góc độ pháp luật dân sự và pháp luật chuyên ngành y tế.
![]() |
Theo Điều 513 Bộ luật Dân sự năm 2015, hợp đồng dịch vụ là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó, bên cung ứng dịch vụ thực hiện công việc cho bên sử dụng dịch vụ và bên sử dụng dịch vụ phải trả tiền dịch vụ cho bên cung ứng dịch vụ. Xét về cấu trúc pháp lý, hợp đồng lưu trữ tế bào gốc có đầy đủ những đặc điểm cơ bản của hợp đồng dịch vụ. Ngân hàng mô thực hiện các công việc chuyên môn như tiếp nhận, xử lý, kiểm tra chất lượng và bảo quản mẫu sinh học; khách hàng có nghĩa vụ thanh toán chi phí theo thỏa thuận. Tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản của hợp đồng lưu trữ tế bào gốc nằm ở chỗ đối tượng tác động của hoạt động dịch vụ là mô sinh học có nguồn gốc từ cơ thể người, có mối liên hệ đặc biệt với quyền nhân thân và lợi ích sức khỏe của cá nhân.
Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Xét về mặt vật chất, mẫu tế bào gốc sau khi được thu thập có thể tồn tại độc lập với cơ thể người, có khả năng được bảo quản, vận chuyển và sử dụng cho những mục đích nhất định. Tuy nhiên, không thể từ đặc điểm vật chất đó mà mặc nhiên kết luận mẫu tế bào gốc là tài sản thông thường, có thể được tự do chiếm hữu, sử dụng và định đoạt như những đối tượng tài sản khác. Pháp luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người đặt ra những nguyên tắc và giới hạn đặc biệt nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm của con người và ngăn ngừa việc thương mại hóa trái pháp luật các bộ phận cơ thể người. Vì vậy, ngay cả khi mô sinh học đã được tách khỏi cơ thể, việc thu thập, sử dụng, chuyển giao hoặc xử lý vẫn phải được xem xét trong mối quan hệ với pháp luật chuyên ngành và quyền nhân thân của người có liên quan.
Cần phân biệt giữa đối tượng của hợp đồng dịch vụ lưu trữ với chính mẫu sinh học được lưu trữ. Đối tượng trực tiếp của nghĩa vụ hợp đồng là công việc chuyên môn mà ngân hàng mô cam kết thực hiện. Mẫu sinh học là đối tượng tác động của hoạt động chuyên môn đó, đồng thời có thể liên quan đến những quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ độc lập với hợp đồng. Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng khi xác định phạm vi quyền của các bên. Trong hợp đồng dịch vụ thông thường, người sử dụng dịch vụ có quyền yêu cầu bên cung ứng thực hiện công việc theo thỏa thuận. Tuy nhiên, đối với hợp đồng lưu trữ tế bào gốc, không phải mọi yêu cầu của người đứng tên hợp đồng đều đương nhiên hợp pháp chỉ vì đã được ghi nhận trong hợp đồng. Chẳng hạn, người ký hợp đồng có thể có quyền yêu cầu cung cấp thông tin về tình trạng lưu trữ, thực hiện nghĩa vụ thanh toán hoặc đề nghị gia hạn dịch vụ. Nhưng việc yêu cầu sử dụng mẫu cho một người khác, hiến mẫu phục vụ nghiên cứu hoặc tiêu hủy mẫu lại có thể liên quan trực tiếp đến quyền nhân thân và thẩm quyền quyết định của những chủ thể khác.
Theo khoản 2 Điều 3 Bộ luật Dân sự năm 2015, cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự trên cơ sở tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận; mọi cam kết, thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội có hiệu lực thực hiện đối với các bên. Như vậy, quyền tự do hợp đồng được pháp luật thừa nhận nhưng không phải là quyền tuyệt đối. Các bên không thể bằng thỏa thuận dân sự để làm phát sinh một quyền mà pháp luật không trao cho chủ thể, hoặc loại trừ những yêu cầu bắt buộc nhằm bảo vệ quyền nhân thân của người khác.
Một trong những vấn đề pháp lý nổi bật của hợp đồng lưu trữ tế bào gốc là sự không đồng nhất giữa người giao kết hợp đồng, người thanh toán chi phí và người có mẫu sinh học được lưu trữ. Đối với dịch vụ lưu trữ tế bào gốc máu dây rốn, tình huống này có thể phát sinh ngay từ thời điểm giao kết hợp đồng, khi trẻ chưa được sinh ra và người ký hợp đồng là cha, mẹ, ông, bà hoặc thành viên khác trong gia đình.
Về nguyên tắc, pháp luật dân sự không cấm một người giao kết hợp đồng dịch vụ nhằm phục vụ lợi ích hợp pháp của người khác. Tuy nhiên, việc một người giao kết hợp đồng vì lợi ích của trẻ không đồng nghĩa với việc người đó đương nhiên trở thành người đại diện hợp pháp của trẻ.
Theo Điều 134, Điều 135 và Điều 136 Bộ luật Dân sự năm 2015, quyền đại diện được xác lập theo căn cứ luật định hoặc theo ủy quyền. Theo đó, tư cách đại diện phải được xác định trên cơ sở pháp luật, không thể chỉ dựa vào việc một người đã thanh toán chi phí hoặc được ghi tên là bên sử dụng dịch vụ. Giả sử một người bà đứng tên hợp đồng lưu trữ tế bào gốc cho cháu và thanh toán toàn bộ chi phí. Trong trường hợp này, có thể xác định người bà là chủ thể của quan hệ hợp đồng dịch vụ. Tuy nhiên, nếu hợp đồng quy định người bà có toàn quyền yêu cầu sử dụng, chuyển giao hoặc tiêu hủy mẫu mà không phân biệt tính chất của từng quyền thì có thể phát sinh xung đột với quyền của người có mẫu và người đại diện hợp pháp.
Vấn đề cần làm rõ là quyền yêu cầu thực hiện hợp đồng không đồng nhất với quyền quyết định đối với mô sinh học. Quyền yêu cầu thực hiện hợp đồng là quyền tương đối, phát sinh từ quan hệ nghĩa vụ giữa các bên giao kết. Trong khi đó, quyền nhân thân là những quyền dân sự gắn liền với cá nhân, được pháp luật ghi nhận và bảo vệ theo những điều kiện riêng.
Điều 25 Bộ luật Dân sự năm 2015 xác định quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Từ quy định này, không thể suy luận rằng mọi quyền liên quan đến mẫu tế bào gốc đều là quyền nhân thân không thể chuyển giao. Tuy nhiên, những quyết định liên quan trực tiếp đến việc can thiệp vào cơ thể, sức khỏe, thông tin cá nhân hoặc sử dụng mô sinh học của một người phải được xem xét trên cơ sở quyền nhân thân và quy định chuyên ngành tương ứng. Đặc biệt, đối với trẻ chưa thành niên, việc xác định quyền của người đại diện phải gắn với nguyên tắc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ.
Một vấn đề đáng chú ý là sự thay đổi tư cách pháp lý của người có mẫu trong thời gian lưu trữ. Hợp đồng có thể được giao kết khi trẻ chưa sinh ra, nhưng thời hạn lưu trữ kéo dài đến khi trẻ đủ 18 tuổi hoặc lâu hơn. Trong khoảng thời gian đó, năng lực hành vi dân sự và khả năng tự mình thực hiện các quyền của người có mẫu có thể thay đổi. Theo Điều 20 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thành niên là người từ đủ 18 tuổi trở lên và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ các trường hợp luật định. Vậy khi người có mẫu đã thành niên, người thân từng đứng tên hợp đồng có tiếp tục được toàn quyền quyết định đối với mẫu hay không? Theo quan điểm của tác giả, việc người thân tiếp tục thực hiện nghĩa vụ thanh toán không đương nhiên duy trì quyền đại diện đối với những vấn đề nhân thân của người đã thành niên. Hợp đồng dịch vụ có thể tiếp tục có hiệu lực theo thỏa thuận, nhưng thẩm quyền quyết định đối với những vấn đề liên quan đến cơ thể, sức khỏe và thông tin cá nhân phải được xác định theo tư cách pháp lý của người có mẫu tại thời điểm phát sinh yêu cầu.
Điều đó cho thấy quan hệ hợp đồng lưu trữ tế bào gốc có tính chất biến động về chủ thể và quyền quyết định trong suốt quá trình thực hiện. Nếu hợp đồng không dự liệu cơ chế chuyển tiếp phù hợp, nguy cơ tranh chấp có thể phát sinh khi người có mẫu trưởng thành nhưng người đứng tên hợp đồng vẫn yêu cầu thực hiện những quyền liên quan trực tiếp đến mẫu sinh học.
Bên cạnh xung đột giữa quyền hợp đồng và quyền nhân thân, hoạt động lưu trữ tế bào gốc còn đặt ra vấn đề về trách nhiệm xác minh tư cách chủ thể của ngân hàng mô. Trong thực tiễn, không phải mọi trường hợp người đứng tên hợp đồng đều cung cấp đầy đủ thông tin về quan hệ nhân thân của người có mẫu. Đặc biệt, đối với mẫu thu thập từ trẻ sơ sinh, có thể xuất hiện những hoàn cảnh gia đình phức tạp, bao gồm tranh chấp quan hệ cha, mẹ, con hoặc những trường hợp có yếu tố mang thai hộ. Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định về điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo và việc xác định cha, mẹ, con trong trường hợp mang thai hộ hợp pháp. Tuy nhiên, nếu việc mang thai hộ không đáp ứng điều kiện pháp luật hoặc các bên không công bố đầy đủ thông tin, việc xác định tư cách chủ thể có thể trở nên phức tạp.
Vấn đề đặt ra là ngân hàng mô có nghĩa vụ xác minh đến đâu đối với những thông tin nhân thân mà khách hàng không cung cấp? Nếu yêu cầu ngân hàng mô phải xác minh toàn bộ quan hệ huyết thống, tình trạng hôn nhân hoặc tính hợp pháp của việc mang thai hộ, thì có thể đặt lên tổ chức cung cấp dịch vụ những nghĩa vụ vượt quá chức năng chuyên môn và thẩm quyền pháp lý. Ngược lại, nếu ngân hàng mô chỉ căn cứ vào cam kết của người ký hợp đồng mà không kiểm tra những điều kiện pháp lý bắt buộc đối với việc thu thập, sử dụng và xử lý mẫu, thì có nguy cơ ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người có mẫu. Do đó, cần phân biệt trách nhiệm kiểm tra điều kiện giao kết hợp đồng với trách nhiệm bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động chuyên môn.
Đối với quan hệ hợp đồng, ngân hàng mô cần xác định tư cách giao kết, năng lực hành vi dân sự và những thông tin cần thiết để thực hiện nghĩa vụ. Đối với hoạt động thu thập và xử lý mẫu, ngân hàng mô phải tuân thủ các quy định chuyên ngành về điều kiện hoạt động, sự đồng ý hợp lệ và yêu cầu chuyên môn tương ứng. Tuy nhiên, không thể từ nghĩa vụ tuân thủ quy định chuyên ngành mà suy luận rằng ngân hàng mô phải chịu trách nhiệm xác minh mọi quan hệ nhân thân nằm ngoài phạm vi pháp luật yêu cầu.
Theo quan điểm của tác giả, trách nhiệm của ngân hàng mô cần được xác định trên cơ sở phạm vi nghĩa vụ pháp lý cụ thể và khả năng kiểm soát hợp lý đối với rủi ro. Trong trường hợp khách hàng cố ý cung cấp thông tin sai lệch, việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào hành vi vi phạm, hậu quả phát sinh và các điều kiện trách nhiệm dân sự tương ứng. Ngược lại, nếu ngân hàng mô bỏ qua những yêu cầu bắt buộc hoặc thực hiện hoạt động chuyên môn khi biết rõ hồ sơ không hợp lệ, thì việc khách hàng đã ký cam kết chịu trách nhiệm không đương nhiên loại trừ trách nhiệm của tổ chức.
Đây là vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu trong mối quan hệ với nguyên tắc thiện chí, trung thực và trách nhiệm dân sự khi vi phạm nghĩa vụ.
Một khía cạnh khác cũng cần được quan tâm là bảo vệ thông tin cá nhân và dữ liệu sinh học. Hoạt động lưu trữ tế bào gốc có thể gắn với việc thu thập, lưu giữ thông tin sức khỏe, kết quả xét nghiệm và dữ liệu liên quan đến đặc điểm sinh học của cá nhân. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã thiết lập cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bảo vệ dữ liệu cá nhân, trong đó có dữ liệu sức khỏe và dữ liệu cá nhân của trẻ em. Trong quan hệ lưu trữ tế bào gốc, người đứng tên hợp đồng không đương nhiên có quyền quyết định đối với mọi hoạt động xử lý dữ liệu cá nhân của người có mẫu. Quyền tiếp cận, cung cấp hoặc sử dụng dữ liệu phải được xác định theo quy định pháp luật và căn cứ xử lý dữ liệu tương ứng.
Một trong những vấn đề pháp lý phức tạp nhất của hợp đồng lưu trữ tế bào gốc là hậu quả phát sinh khi hợp đồng chấm dứt nhưng mẫu sinh học vẫn đang được bảo quản.
Theo Điều 422 Bộ luật Dân sự năm 2015, hợp đồng có thể chấm dứt khi đã hoàn thành, theo thỏa thuận hoặc trong những trường hợp khác do pháp luật quy định. Đối với hợp đồng lưu trữ tế bào gốc, việc chấm dứt có thể phát sinh khi hết thời hạn lưu trữ, khách hàng không tiếp tục thanh toán phí, các bên thỏa thuận chấm dứt hoặc tổ chức cung cấp dịch vụ không còn khả năng thực hiện nghĩa vụ.
Tuy nhiên, khác với hợp đồng dịch vụ thông thường, việc chấm dứt quan hệ hợp đồng không đồng nghĩa với việc mẫu sinh học liên quan đến dịch vụ không còn tồn tại. Mẫu tế bào gốc vẫn có thể đang được bảo quản và có khả năng sử dụng trong tương lai. Đối với một số loại mẫu, đặc biệt là máu dây rốn, việc thu thập gắn với thời điểm sinh con và không thể tái lập đối với chính lần sinh đó. Vì vậy, việc tiêu hủy mẫu có thể gây ra hậu quả không thể khắc phục.
Vấn đề đặt ra là liệu ngân hàng mô có quyền tiêu hủy mẫu khi khách hàng không gia hạn hoặc không thanh toán phí dịch vụ hay không. Theo nguyên tắc tự do hợp đồng, các bên có quyền thỏa thuận về thời hạn, điều kiện chấm dứt và hậu quả pháp lý của việc chấm dứt hợp đồng. Tuy nhiên, hiệu lực của thỏa thuận phải được xem xét trong giới hạn của pháp luật. Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự, trong đó mục đích và nội dung của giao dịch không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Đối với hợp đồng theo mẫu, Điều 405 Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng đặt ra những giới hạn đối với các điều khoản miễn trách nhiệm của bên đưa ra hợp đồng, tăng trách nhiệm hoặc loại bỏ quyền lợi chính đáng của bên còn lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác theo quy định.
Từ đó, không thể mặc nhiên kết luận mọi điều khoản cho phép ngân hàng mô tiêu hủy mẫu khi hợp đồng hết hạn đều vô hiệu. Tuy nhiên, cũng không thể coi sự tồn tại của điều khoản đó là căn cứ đủ để tiêu hủy mẫu trong mọi trường hợp. Hiệu lực và khả năng áp dụng điều khoản cần được xem xét trên cơ sở thẩm quyền của người chấp thuận, phạm vi quyền liên quan đến mẫu, sự minh bạch của điều kiện giao dịch và những quy định bắt buộc của pháp luật chuyên ngành.
Đặc biệt, nếu người đứng tên hợp đồng chỉ là người thanh toán chi phí mà không có thẩm quyền quyết định đối với mẫu, việc người đó không tiếp tục thanh toán không đương nhiên đồng nghĩa với sự đồng ý tiêu hủy mẫu của người có quyền hợp pháp. Mặt khác, cũng cần thừa nhận rằng ngân hàng mô không thể bị đặt vào tình trạng phải bảo quản mẫu vô thời hạn mà không có cơ chế thanh toán chi phí hoặc xử lý quan hệ hợp đồng.
Đây chính là xung đột giữa quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức cung cấp dịch vụ với yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân và lợi ích sức khỏe của người có mẫu.
Theo quan điểm của tác giả, cần phân biệt rõ hai quan hệ pháp lý: quan hệ nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng dịch vụ và quan hệ pháp lý liên quan đến việc bảo quản, sử dụng, xử lý mẫu sinh học. Việc chấm dứt hợp đồng có thể làm chấm dứt những nghĩa vụ cung ứng dịch vụ trong tương lai theo thỏa thuận và quy định pháp luật. Tuy nhiên, không đương nhiên làm chấm dứt mọi nghĩa vụ pháp lý liên quan đến mẫu đang được bảo quản. Đặc biệt, quyền yêu cầu thanh toán phí dịch vụ không thể mặc nhiên được đồng nhất với quyền định đoạt hoặc tiêu hủy mô sinh học. Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng đối với việc xác định trách nhiệm của ngân hàng mô khi khách hàng không thể liên hệ, không gia hạn hợp đồng hoặc phát sinh tranh chấp giữa những người có quyền liên quan.
Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu cơ chế pháp lý về thông báo, chuyển giao, bảo quản trong thời gian chuyển tiếp và xử lý mẫu sau khi hợp đồng chấm dứt.
Hợp đồng lưu trữ tế bào gốc là một loại quan hệ pháp luật dân sự có tính chất đặc thù, phản ánh những thách thức mới mà sự phát triển của công nghệ sinh học đặt ra đối với hệ thống pháp luật. Mặc dù mang những đặc điểm cơ bản của hợp đồng dịch vụ, quan hệ lưu trữ tế bào gốc không thể chỉ được giải quyết trên cơ sở quyền tự do thỏa thuận giữa người thanh toán chi phí và ngân hàng mô. Đối tượng của hoạt động dịch vụ là mô sinh học có nguồn gốc từ cơ thể người, liên quan đến quyền nhân thân, sức khỏe và những lợi ích có thể phát sinh trong tương lai của cá nhân.
Từ việc phân tích bản chất pháp lý của hợp đồng, có thể nhận diện ba vấn đề cốt lõi. Trước hết, quyền phát sinh từ hợp đồng dịch vụ không đồng nhất với quyền nhân thân và quyền quyết định hợp pháp đối với mẫu sinh học. Người đứng tên hợp đồng không đương nhiên có toàn quyền quyết định đối với mẫu chỉ vì đã thanh toán chi phí. Bên cạnh đó, trách nhiệm của ngân hàng mô trong việc xác minh tư cách chủ thể cần được xác định trên cơ sở nghĩa vụ pháp lý và chuyên môn cụ thể, không thể mở rộng thành nghĩa vụ xác minh mọi quan hệ nhân thân nằm ngoài thẩm quyền của tổ chức. Đặc biệt, việc chấm dứt hợp đồng dịch vụ không đương nhiên làm chấm dứt mọi nghĩa vụ liên quan đến mẫu sinh học đang được lưu trữ. Quyền yêu cầu thanh toán hoặc chấm dứt dịch vụ không thể mặc nhiên được đồng nhất với quyền tiêu hủy mẫu.
Những vấn đề này cho thấy sự cần thiết phải xây dựng một cơ chế pháp lý có khả năng phân định rõ quyền hợp đồng, quyền nhân thân và trách nhiệm của ngân hàng mô. Theo quan điểm của tác giả, định hướng hoàn thiện pháp luật không nên chỉ tập trung vào việc tăng cường nghĩa vụ của tổ chức cung cấp dịch vụ hoặc mở rộng quyền quyết định của khách hàng, mà cần bảo đảm sự cân bằng giữa các lợi ích hợp pháp trong toàn bộ quá trình thu thập, lưu trữ, sử dụng và xử lý mẫu sinh học.
Một hợp đồng có thể chấm dứt theo thỏa thuận của các bên, nhưng những quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ không thể mặc nhiên chấm dứt chỉ bởi ý chí của người thanh toán dịch vụ. Việc nhận diện đúng bản chất pháp lý và những xung đột nêu trên là tiền đề quan trọng để nghiên cứu, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về chủ thể hợp đồng, cơ chế đại diện, trách nhiệm của ngân hàng mô và xử lý mẫu khi hợp đồng chấm dứt.
Trong kỳ 2, tác giả sẽ tiếp tục phân tích các giải pháp pháp lý cụ thể nhằm giải quyết những xung đột này, hướng đến việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người có mẫu sinh học, khách hàng và ngân hàng mô.