Phân cấp, phân quyền, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong thi hành án dân sự nhằm nâng cao hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Sau 18 năm thi hành Luật THADS năm 2008 và các lần sửa đổi, bổ sung, Hệ thống THADS đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, thực tiễn tổ chức THADS bộc lộ một số hạn chế, bất cập như: tổ chức bộ máy còn nhiều tầng nấc; việc phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cấp, các chủ thể trong hệ thống chưa thực sự hợp lý; một số trình tự, thủ tục thi hành án còn phức tạp, kéo dài; thủ tục hành chính trong THADS còn phát sinh chi phí tuân thủ không cần thiết đối với người dân, doanh nghiệp; việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số chưa đồng bộ, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu hiện đại hóa hoạt động THADS.

Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện thể chế về THADS là yêu cầu cấp thiết nhằm cụ thể hóa các chủ trương, định hướng lớn của Đảng và Nhà nước như yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp, nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật[1], yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính, xây dựng nền hành chính hiện đại, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ[2], định hướng sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực THADS[3].

Thể chế hóa các chủ trương, định hướng trên, Luật THADS năm 2025 đã có nhiều đổi mới quan trọng, nổi bật là hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền trong tổ chức và hoạt động THADS; sắp xếp, tinh, gọn đầu mối tổ chức; cắt giảm, đơn giản hóa trình tự, thủ tục THADS và thủ tục hành chính trong THADS; tăng cường ứng dụng công nghệ số, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong quá trình thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Những đổi mới này không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác THADS, mà còn phù hợp với yêu cầu xây dựng nền hành chính phục vụ, hiện đại, công khai, minh bạch và chuyên nghiệp.

Nghiên cứu, phân tích, đánh giá việc phân định thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cơ quan, người có thẩm quyền thi hành án; các giải pháp cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục, nâng cao hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp; qua đó, góp phần thống nhất nhận thức và tổ chức thực hiện hiệu quả trong thực tiễn đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

1. Phân cấp, phân quyền trong thi hành án dân sự theo Luật Thi hành án dân sự năm 2025

1.1. Hoàn thiện mô hình tổ chức thi hành án dân sự theo hướng tinh gọn, hiệu quả

Thể chế hóa Kết luận số 162-KL/TW, Luật THADS năm 2025 quy định Hệ thống THADS được tổ chức thống nhất từ trung ương đến địa phương, gồm cơ quan quản lý THADS thuộc Bộ Tư pháp, Bộ Quốc phòng và cơ quan THADS một cấp tại địa phương. Theo đó, cả nước tổ chức 34 cơ quan THADS cấp tỉnh, thành phố với 355 Phòng THADS khu vực. Các Phòng THADS khu vực được tổ chức tương đồng với hệ thống Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân khu vực, bảo đảm thuận lợi cho công tác phối hợp trong hoạt động tư pháp.

Mô hình mới giúp giảm đầu mối tổ chức, cắt giảm số lượng cấp quản lý trung gian, tập trung nguồn lực cho hoạt động trực tiếp tổ chức thi hành án, qua đó, nâng cao hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả hoạt động của toàn Hệ thống THADS.

1.2. Phân quyền thông qua cơ chế ủy quyền của Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự

Do đặc thù hoạt động THADS liên quan trực tiếp đến quyền tài sản, quyền nhân thân và quyền con người nên pháp luật THADS bảo đảm nguyên tắc quản lý tập trung, thống nhất. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành trong điều kiện phạm vi quản lý ngày càng rộng và khối lượng công việc ngày càng lớn, Luật THADS năm 2025 đã thiết lập cơ chế phân quyền thông qua hoạt động ủy quyền. Theo khoản 3 Điều 22, Điều 32 Luật THADS năm 2025, Thủ trưởng cơ quan THADS được ủy quyền cho Chấp hành viên trưởng và người đứng đầu các đơn vị chuyên môn trực thuộc thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn trong tổ chức thi hành án.

Việc hoàn thiện cơ chế ủy quyền có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một mặt, giúp giảm tải công việc cho Thủ trưởng cơ quan THADS, hạn chế tình trạng tập trung quá nhiều công việc vào một đầu mối. Mặt khác, nâng cao tính chủ động, trách nhiệm và trách nhiệm giải trình của người được giao quyền; bảo đảm việc giải quyết công việc nhanh chóng, kịp thời và liên tục. Đây được xem là nội dung phân quyền mang tính thực chất nhất trong hoạt động THADS hiện nay, phù hợp với yêu cầu tinh, gọn tổ chức bộ máy nhưng không làm gián đoạn hoạt động quản lý, chỉ đạo, điều hành.

2. Hoàn thiện cơ chế tổ chức thi hành án dân sự

2.1. Hoàn thiện quy trình tổ chức thi hành án

Thực hiện yêu cầu về đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian, giảm thiểu chi phí theo Nghị quyết số 27-NQ/TW, Nghị quyết số 66-NQ/TW[4] Luật THADS năm 2025 đã rà soát, sửa đổi nhiều quy định về trình tự, thủ tục tổ chức thi hành án theo hướng tinh, gọn, minh bạch, hiệu quả, đồng thời, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Việc hoàn thiện quy trình không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành án, mà còn tạo nền tảng cho đổi mới quản trị công và chuyển đổi số trong lĩnh vực THADS.

Đặc biệt, nội dung đổi mới nổi bật là tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong toàn bộ quy trình tổ chức thi hành án. Luật THADS năm 2025 và Nghị định số 152/2026/NĐ-CP ngày 13/5/2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Thi hành án dân sự (Nghị định số 152/2026/NĐ-CP) đã tạo cơ sở pháp lý cho việc thực hiện các hoạt động nghiệp vụ bằng phương thức điện tử; ghi nhận giá trị pháp lý của hồ sơ, dữ liệu điện tử, chữ ký số và việc gửi, nhận, lưu trữ, chia sẻ thông tin trên môi trường điện tử. Đây là bước chuyển quan trọng từ phương thức quản lý hồ sơ truyền thống sang quản trị số trong hoạt động THADS. Cụ thể:

Thứ nhất, bổ sung cơ chế thông báo thi hành án bằng phương tiện điện tử (VNeID), giảm đáng kể chi phí hành chính, nâng cao tính công khai, minh bạch và khả năng tiếp cận thông tin của đương sự.

Thứ hai, đổi mới cơ chế xác minh điều kiện thi hành án thông qua kết nối, khai thác dữ liệu từ cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành; đồng thời, cho phép chuyển giao bản án, quyết định, hồ sơ thi hành án bằng phương tiện điện tử góp phần tăng tính liên thông, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan.

Thứ ba, bổ sung phương thức thanh toán tiền thi hành án qua chuyển khoản hoặc các phương thức điện tử khác, tạo thuận lợi cho đương sự, giảm tiếp xúc trực tiếp và phù hợp với xu hướng thanh toán không dùng tiền mặt.

Thứ tư, hoàn thiện các quy định nhằm hạn chế tình trạng trốn tránh, chống đối thi hành án; tăng cường áp dụng các biện pháp cưỡng chế, xử lý vi phạm hành chính, xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự khi có vi phạm, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật, qua đó, nâng cao kỷ cương và hiệu quả tổ chức thi hành án. Cách tiếp cận này thể hiện sự kết hợp giữa cải cách thủ tục với tăng cường kỷ cương thực thi, qua đó, bảo đảm mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu quả tổ chức THADS trong điều kiện phát triển mới.

2.2. Hoàn thiện cơ sở pháp lý cho thi hành án dân sự trên môi trường số

Một trong những điểm đổi mới có tính nền tảng của Luật THADS năm 2025 là xây dựng khung pháp lý tương đối toàn diện cho hoạt động THADS trên môi trường số, thể chế hóa kịp thời chủ trương chuyển đổi số quốc gia và yêu cầu được đặt ra tại Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Luật THADS năm 2025 đã ghi nhận nguyên tắc các thủ tục THADS có thể được thực hiện trực tiếp hoặc trên môi trường số; hồ sơ, tài liệu điện tử, dữ liệu điện tử có giá trị pháp lý như hồ sơ, tài liệu giấy nếu đáp ứng các điều kiện luật định. Đồng thời, Luật đặt nền móng cho xây dựng cơ sở dữ liệu THADS thống nhất trên toàn quốc và kết nối, liên thông, chia sẻ dữ liệu với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, doanh nghiệp, tài sản và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác.

Việc số hóa và liên thông dữ liệu không chỉ giúp đơn giản hóa thủ tục thi hành án, thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian giải quyết công việc, giảm chi phí tuân thủ, mà còn nâng cao hiệu quả xác minh, quản lý, giám sát, kiểm tra và truy xuất thông tin, từng bước hình thành mô hình “THADS điện tử”.

2.3. Bổ sung cơ chế xử lý nhằm giảm tồn đọng, chống lãng phí nguồn lực

Nhằm khơi thông nguồn lực xã hội, hạn chế tình trạng tồn đọng kéo dài, Luật THADS năm 2025 đã bổ sung một số cơ chế xử lý mới:

Thứ nhất, bổ sung quy định xử lý khoản tiền đã tạm thu, vật chứng, tài sản tiếp nhận nhưng tồn đọng nhiều năm chưa có phương án giải quyết. Theo đó, sau 05 năm kể từ ngày tạm thu mà không nhận được bản án, quyết định của Tòa án, khoản tiền sẽ được sung công quỹ nhà nước; trường hợp sau đó nhận được bản án, quyết định thì thực hiện thoái thu theo quy định của pháp luật.

Thứ hai, bổ sung cơ chế gửi lại yêu cầu thi hành án đối với các vụ việc chưa có điều kiện thi hành, kéo dài nhiều năm. Quy định này vừa bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, vừa giảm áp lực quản lý, theo dõi, xác minh định kỳ đối với cơ quan THADS, tránh lãng phí nguồn lực nhà nước. Khi phát hiện người phải thi hành án có điều kiện thi hành, đương sự có quyền yêu cầu thi hành án trở lại và thời gian gửi lại không tính vào thời hiệu yêu cầu thi hành án.

2.4. Đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động thi hành án dân sự

Thực hiện chủ trương của Đảng về xã hội hóa một số hoạt động THADS được Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đề ra và Nghị quyết số 27-NQ/TW yêu cầu thực hiện xã hội hóa một số hoạt động THADS với cơ chế bảo đảm và lộ trình phù hợp, Luật THADS năm 2025 tiếp tục hoàn thiện mô hình xã hội hóa thông qua việc sửa đổi, bổ sung các quy định về Thừa hành viên và văn phòng THADS. Cụ thể:

Thứ nhất, đổi tên Thừa phát lại thành Thừa hành viên và đổi tên văn phòng Thừa phát lại thành văn phòng THADS để bảo đảm tính phổ thông, dễ hiểu và phù hợp hơn với bản chất hoạt động.

Thứ hai, quy định rõ phạm vi hoạt động của văn phòng THADS chỉ thực hiện thi hành án theo yêu cầu của đương sự; các vụ việc thi hành án chủ động vẫn thuộc thẩm quyền của cơ quan THADS.

Thứ ba, tiếp tục duy trì các nhiệm vụ, quyền hạn hiện hành của Thừa hành viên; đồng thời, mở rộng thêm thẩm quyền như: ra quyết định thi hành án; yêu cầu Tòa án xử lý tài sản chung, tuyên bố giao dịch vô hiệu, giải quyết tranh chấp tài sản thi hành án và đề nghị áp dụng các biện pháp phong tỏa, tạm dừng giao dịch đối với tài sản.

Quy định rõ cơ chế chuyển hồ sơ từ văn phòng THADS sang cơ quan THADS trong trường hợp cần áp dụng biện pháp bảo đảm hoặc cưỡng chế thi hành án, bảo đảm tính liên thông, tránh gián đoạn quá trình tổ chức thi hành án.

Bên cạnh đó, Cục Quản lý THADS đã tham mưu Bộ Tư pháp trình Chính phủ ban hành Nghị định số 151/2026/NĐ-CP ngày 13/5/2026 quy định về tổ chức và hoạt động của văn phòng THADS, Thừa hành viên, tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc xã hội hóa hoạt động THADS.

Cùng với chuyển đổi số, Bộ Tư pháp đã tiến hành tổng rà soát các thủ tục hành chính trong lĩnh vực THADS nhằm đánh giá tính cần thiết, hợp lý, hợp pháp và chi phí tuân thủ.

Kết quả rà soát cho thấy, một số hoạt động đang được công bố là thủ tục hành chính nhưng thực chất là các hoạt động nghiệp vụ phát sinh trong quá trình tổ chức thi hành án. Việc hành chính hóa các hoạt động nghiệp vụ này làm phát sinh thêm hồ sơ, biểu mẫu và quy trình không cần thiết, gây tốn kém thời gian, chi phí cho người dân, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước.

Trên cơ sở đó, Quyết định số 1819/QĐ-TTg ngày 25/8/2025 của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tư pháp, trong đó, lĩnh vực THADS thực hiện bãi bỏ 04 thủ tục hành chính và đơn giản hóa 02 thủ tục hành chính. Hiện, Cục Quản lý THADS tiếp tục nghiên cứu để tham mưu bãi bỏ 04 thủ tục hành chính nêu trên.

Việc cắt giảm này góp phần phân định rõ ranh giới giữa hoạt động quản lý hành chính nhà nước với hoạt động nghiệp vụ thi hành án; khắc phục tình trạng hành chính hóa các hoạt động chuyên môn; tạo điều kiện để cơ quan THADS tập trung nguồn lực cho nhiệm vụ cốt lõi là tổ chức thi hành bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật; đồng thời, nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Đây là bước chuyển đổi quan trọng từ tư duy quản lý nặng về kiểm soát thủ tục sang tư duy phục vụ, lấy hiệu quả thực chất và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm thước đo. Đồng thời, đây cũng là tiền đề để tiếp tục rà soát, đơn giản hóa các thủ tục còn lại, đẩy mạnh thực hiện thủ tục trên môi trường điện tử và xây dựng nền hành chính phục vụ hiện đại trong lĩnh vực THADS.

Luật THADS năm 2025 đánh dấu bước phát triển quan trọng trong quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của Hệ thống THADS. Những quy định mới về mô hình tổ chức, cơ chế ủy quyền, cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục thi hành án, thủ tục hành chính, chuyển đổi số và xã hội hóa hoạt động THADS đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho việc xây dựng Hệ thống THADS hiện đại, chuyên nghiệp, hiệu lực và hiệu quả. Những cải cách này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn trực tiếp tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, giảm chi phí xã hội, tăng khả năng tiếp cận công lý và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao chất lượng phục vụ là những yêu cầu trọng tâm để công tác THADS đáp ứng tốt hơn yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Ban Pháp chế và Nghiệp vụ thi hành án dân sự, Cục Quản lý Thi hành án dân sự, Bộ Tư pháp

Ảnh: Internet

[1]. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới (Nghị quyết số 27-NQ/TW).

[2]. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết số 57-NQ/TW).

[3]. Kết luận số 162-KL/TW ngày 06/6/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về nội dung lớn của dự án Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi) và Đề án tiếp tục sắp xếp, tinh gọn bộ máy Hệ thống Thi hành án dân sự bảo đảm hoạt động hiệu lực, hiệu quả (Kết luận số 162-KL/TW).

[4]. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

(Nguồn: Ấn phẩm “80 năm Thi hành án dân sự Việt Nam - Vẻ vang truyền thống, vững bước tương lai”, xuất bản năm 2026)