Chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu mới trong quản lý giáo dục

Từ ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã chính thức đi vào vận hành, đặt ra yêu cầu phân định lại nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cấp chính quyền. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 xác định rõ nguyên tắc: công việc thuộc thẩm quyền của chính quyền địa phương do chính quyền địa phương quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả; đồng thời, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, hạn chế chồng chéo giữa trung ương và địa phương, giữa cấp tỉnh và cấp xã. Như vậy, việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là thay đổi về cơ cấu bộ máy, mà còn thay đổi về cách phân công công việc, thẩm quyền quyết định và trách nhiệm của từng cấp trong quản lý nhà nước.

Đối với giáo dục, yêu cầu này càng cụ thể bởi nhiều công việc gắn trực tiếp với địa bàn, cơ sở giáo dục, giáo viên và người học. Khi cấp huyện chấm dứt hoạt động, những nhiệm vụ trước đây được thực hiện qua nhiều cấp phải được phân định lại để xác định rõ việc nào thuộc cấp tỉnh, việc nào giao cho cấp xã và việc nào cơ sở giáo dục được chủ động thực hiện. Quy định như vậy nhằm bảo đảm hoạt động quản lý không bị gián đoạn và tạo điều kiện để những vấn đề phát sinh tại cơ sở được giải quyết nhanh chóng, giảm các khâu trung gian và xác định rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền. Chính từ yêu cầu đó, phân cấp, phân quyền trở thành một vấn đề quan trọng trong đổi mới quản lý giáo dục hiện nay.

Vướng mắc từ thực tiễn quản lý giáo dục

Một trong những vấn đề cho thấy rõ yêu cầu phân định thẩm quyền trong quản lý giáo dục là tình trạng thiếu giáo viên ở một số môn học tại nhiều địa phương. Nhà trường biết rõ nhu cầu, cơ quan quản lý địa phương cũng nắm được tình trạng, nhưng, việc tuyển bổ sung giáo viên không thể chỉ căn cứ vào số lượng giáo viên còn thiếu. Mỗi quyết định còn phụ thuộc vào số biên chế được giao, vị trí việc làm, thẩm quyền tuyển dụng và khả năng cân đối ngân sách. Trong khi nhu cầu giáo viên thay đổi theo quy mô học sinh, môn học và đặc điểm từng địa bàn, việc bố trí, điều tiết nhân lực chưa phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu.

Thực tế cho thấy, điểm nghẽn của giáo dục không phải lúc nào cũng nằm ở việc thiếu nguồn lực. Có những trường hợp nhu cầu đã rõ nhưng chủ thể chịu trách nhiệm lại chưa có đủ thẩm quyền và công cụ để xử lý kịp thời. Một địa phương phải khắc phục tình trạng thiếu giáo viên nhưng thiếu chủ động trong tuyển dụng, điều động nhân sự thì khó giải quyết vấn đề. Tương tự, một cơ sở giáo dục được yêu cầu nâng cao chất lượng nhưng hạn chế về quyền chủ động trong tổ chức, nhân sự và sử dụng nguồn lực cũng khó phát huy đầy đủ năng lực.

Bởi vậy, cùng với đầu tư cho giáo dục, phân định hợp lý thẩm quyền giữa các cấp quản lý và cơ sở giáo dục là yêu cầu cấp thiết để. Để chủ thể trực tiếp nắm tình hình, chịu trách nhiệm về kết quả thì cần có đủ quyền và công cụ để xử lý công việc thuộc phạm vi của mình; quyền được trao phải gắn với trách nhiệm và cơ chế kiểm tra, giám sát.

Phân quyền để thẩm quyền đi cùng trách nhiệm

Yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong giáo dục đã được định hướng trong các chủ trương lớn của Đảng và thể chế hóa trong các văn bản pháp luật của Nhà nước. Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2024 của Bộ Chính trị yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật về giáo dục và đào tạo; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tăng quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của cơ sở giáo dục. Cụ thể hóa yêu cầu này, Ngày 12/6/2025, Chính phủ ban hành Nghị định số 143/2025/NĐ-CP quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nghị định số 143/2025/NĐ-CP điều chỉnh thẩm quyền, trình tự, thủ tục thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn, qua đó, xác định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền trong quản lý nhà nước về giáo dục. Việc phân quyền, phân cấp vì thế không chỉ là chuyển giao nhiệm vụ, mà còn phải xác định rõ chủ thể thực hiện và trách nhiệm đối với nhiệm vụ được giao. Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, yêu cầu phân cấp, phân quyền tiếp tục được đặt trong tổng thể các giải pháp tạo đột phá cho giáo dục. Phân cấp, phân quyền phải gắn với phân bổ nguồn lực; tự chủ phải đi cùng kiểm tra, giám sát; trách nhiệm quản lý chuyên môn phải gắn với quản lý nhân sự và tài chính. Vấn đề cốt lõi vì thế không phải chuyển giao thêm bao nhiêu thẩm quyền, mà là xác định đúng chủ thể có quyền quyết định, phạm vi được quyết định và trách nhiệm đối với kết quả thực hiện.

Tinh thần đó tiếp tục được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 248/2025/QH15 của Quốc hội ngày 10/12/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thực hiện đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Theo đó, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo được giao thẩm quyền tuyển dụng, tiếp nhận giáo viên, cán bộ quản lý và nhân viên tại các cơ sở giáo dục công lập thuộc phạm vi quản lý. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã được quyết định việc điều động, thuyên chuyển, biệt phái, bổ nhiệm, miễn nhiệm và thay đổi vị trí việc làm đối với nhân sự giáo dục thuộc thẩm quyền của cấp xã; những vấn đề nhân sự liên quan đến từ hai đơn vị hành chính cấp xã trở lên thuộc thẩm quyền của Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo.

Điểm đáng chú ý không chỉ là thay đổi chủ thể có quyền ra quyết định, mà là phân định thẩm quyền theo phạm vi quản lý, đưa việc xử lý công việc đến gần hơn với nơi phát sinh nhu cầu. Những vấn đề có thể giải quyết tại cơ sở không phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian; những vấn đề vượt quá phạm vi một địa bàn được chuyển lên cấp có khả năng điều phối rộng hơn. Qua đó, quá trình xử lý có điều kiện được rút ngắn và trách nhiệm của từng chủ thể cũng rõ ràng hơn.

Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội do đồng chí Chu Mạnh Hùng, đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội làm Trưởng đoàn làm việc với UBND xã Lâm Thao về thực hiện Nghị quyết số 248/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thực hiện đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Cách phân định này đặc biệt có ý nghĩa đối với nhân lực giáo dục. Nhu cầu giáo viên thay đổi theo từng môn học, từng trường và từng địa bàn, trong khi quy trình tuyển dụng, điều động kéo dài có thể khiến việc bố trí nhân lực không theo kịp thực tế. Khi thẩm quyền được đưa gần hơn với nơi trực tiếp nắm nhu cầu, địa phương có thêm điều kiện chủ động xử lý. Đồng thời, khi quyền đã được xác định rõ, trách nhiệm đối với kết quả cũng khó bị đẩy sang chủ thể khác.

Phân cấp, phân quyền vì thế không làm giảm vai trò quản lý của Nhà nước, mà đòi hỏi thay đổi cách thức quản lý. Cấp trên cần giảm can thiệp vào những công việc đã giao cho cấp dưới, đồng thời, tập trung hơn vào xây dựng tiêu chuẩn, bảo đảm nguồn lực, kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả. Quyền chủ động được mở rộng phải đi cùng kỷ luật và trách nhiệm rõ ràng.

Quyền hạn phải gắn với điều kiện thực hiện

Tuy nhiên, chuyển giao thẩm quyền mới chỉ là một phần của phân cấp, phân quyền. Một địa phương có quyền tuyển dụng nhưng thiếu nguồn tuyển hoặc kinh phí vẫn có thể tiếp tục thiếu giáo viên; một cơ sở giáo dục được trao thêm quyền tự chủ nhưng năng lực quản trị chưa đáp ứng yêu cầu cũng khó sử dụng hiệu quả quyền được giao. Vì vậy, thẩm quyền phải đi cùng những điều kiện cần thiết để thực hiện.

Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt phân cấp, phân quyền trong mối quan hệ với phân bổ nguồn lực và trách nhiệm; Nghị quyết số 248/2025/QH15 cũng không chỉ điều chỉnh thẩm quyền mà còn quy định các chính sách liên quan đến đội ngũ nhà giáo, ngân sách, đầu tư và nguồn lực cho giáo dục. Trao quyền tạo khả năng chủ động, còn nguồn lực quyết định khả năng biến quyền đó thành hành động.

Ảnh minh họa.

Cùng với nguồn lực là trách nhiệm về kết quả. Khi một chủ thể đã được giao thẩm quyền và có điều kiện thực hiện, kết quả công việc phải trở thành căn cứ để đánh giá trách nhiệm. Theo đó, phân cấp, phân quyền không đơn thuần là chuyển thêm nhiệm vụ xuống cấp dưới, mà là xác lập rõ mối quan hệ giữa quyền quyết định, điều kiện thực hiện và trách nhiệm giải trình.

Ngoài ra, yêu cầu này cũng đặt ra trong quá trình chuyển đổi số giáo dục. Cơ sở giáo dục cần có không gian chủ động ứng dụng công nghệ, dữ liệu và các công cụ mới trong quản lý, dạy và học; nhưng, những vấn đề liên quan đến dữ liệu cá nhân, quyền của người học, tính minh bạch và an toàn thông tin vẫn cần được điều chỉnh bằng các chuẩn mực chung. Điều đó cho thấy, phân cấp, phân quyền không phải chia nhỏ quản lý nhà nước, mà là xác định hợp lý việc gì nên được quyết định ở cấp nào và vấn đề nào cần được quản lý thống nhất trong toàn hệ thống.

Kết quả thực tế là thước đo của phân cấp, phân quyền

Suy cho cùng, giá trị của phân cấp, phân quyền không nằm ở số lượng thẩm quyền được chuyển giao hay số quy định mới được ban hành, mà ở khả năng giúp hệ thống giáo dục xử lý công việc chủ động, kịp thời và hiệu quả hơn.

Với nhân lực giáo dục, thước đo có thể bắt đầu từ những câu hỏi rất cụ thể: một trường mất bao lâu để tuyển đủ giáo viên; việc điều chuyển nhân lực từ nơi thừa sang nơi thiếu có thuận lợi hơn không; địa phương có thể chủ động xử lý nhu cầu phát sinh hay vẫn phải qua nhiều khâu xin ý kiến. Với cơ sở giáo dục, cần nhìn vào khả năng chủ động trong tổ chức hoạt động, sử dụng nguồn lực và chịu trách nhiệm về kết quả. Với người học, điều quan trọng nhất là những thay đổi đó có tạo ra môi trường học tập tốt hơn và cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn hay không.

Đây cũng là điểm phân cấp, phân quyền gắn trực tiếp với yêu cầu đột phá phát triển giáo dục. Khi quyền quyết định được giao đúng cấp, nguồn lực được bố trí tương xứng và trách nhiệm được xác định rõ, hệ thống có khả năng phản ứng nhanh hơn trước những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Ngược lại, nếu quyền đã được giao nhưng người thực hiện vẫn chờ xin ý kiến cấp trên đối với công việc thuộc thẩm quyền của mình, hoặc nhiệm vụ được chuyển xuống nhưng nguồn lực không đi cùng, thay đổi về quy định khó tạo ra chuyển biến thực chất.

Vì vậy, phân cấp, phân quyền không nên chỉ được nhìn như sự điều chỉnh về tổ chức hay thủ tục hành chính. Ý nghĩa quan trọng hơn là đổi mới cách vận hành của hệ thống giáo dục: việc nào gần cơ sở thì tạo điều kiện để cơ sở chủ động giải quyết; chủ thể nào được trao quyền thì phải chịu trách nhiệm về việc sử dụng quyền; cấp quản lý cao hơn tập trung vào định hướng, chuẩn mực, phân bổ nguồn lực và kiểm tra kết quả./.

Hoàng Trung - Phương Anh