Tháo gỡ “điểm nghẽn của điểm nghẽn”, tạo đột phá trong tổ chức thi hành pháp luật

Toàn cảnh Hội nghị

Phát biểu khai mạc Hội nghị, ông Hồ Quang Huy, Cục trưởng Cục Kiểm tra Văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, Bộ Tư pháp cho biết, thực hiện Chương trình công tác năm 2026 của Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật, Cục đã chủ động phối hợp với các bộ, ngành Trung ương và địa phương nghiên cứu, xây dựng Báo cáo chuyên đề về những giải pháp tạo đột phá, nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Dự kiến vào tuần cuối tháng 9/2026, Đảng ủy Bộ Tư pháp sẽ chính thức báo cáo Ban Chỉ đạo về nội dung của Báo cáo chuyên đề. Vì vậy, Hội nghị được tổ chức nhằm tham vấn ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học, các bộ, ban, ngành liên quan, qua đó tiếp tục nâng cao chất lượng dự thảo Báo cáo.

Theo Cục trưởng, một trong những vấn đề đặt ra hiện nay là nâng cao hiệu quả thực thi, tổ chức thi hành pháp luật, được xác định là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Thời gian qua, cùng với việc tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước, Bộ Tư pháp đang thực hiện tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật với hơn 45.000 văn bản từ Trung ương đến địa phương. Qua rà soát, các chủ trương, đường lối của Đảng cơ bản đã được thể chế hóa; đồng thời phát hiện, đề xuất xử lý những vướng mắc, bất cập, quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo. Tuy nhiên, song song với việc hoàn thiện pháp luật, việc nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật cũng đặt ra những thách thức mới, đòi hỏi phải xác định rõ các điểm nghẽn cả về thể chế và tổ chức thực thi.

Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp) Hồ Quang Huy phát biểu khai mạc Hội nghị

Trên cơ sở đánh giá toàn diện, thực chất công tác tổ chức thi hành pháp luật thời gian qua, dự thảo Báo cáo chuyên đề xác định các điểm nghẽn trực tiếp ảnh hưởng đến hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật, văn hóa tuân thủ pháp luật, từ đó đề xuất 05 nhóm giải pháp tạo đột phá. Đồng thời, Cục trưởng đề nghị các đại biểu tập trung góp ý về kết cấu, bố cục dự thảo; chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức và đề xuất những giải pháp mang tính căn cơ, có tính khả thi cả trước mắt và lâu dài; bổ sung các nội dung cần thiết cho dự thảo, trong đó có các chủ trương, đường lối của Đảng, kinh nghiệm quốc tế và phản ánh từ thực tiễn của các bộ, ngành, địa phương. Các ý kiến tại Hội nghị sẽ là cơ sở để Cục tiếp tục hoàn thiện dự thảo Báo cáo, bảo đảm tiến độ báo cáo Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật vào cuối tháng 9/2026.

Từ những kết quả bước đầu đến những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Trình bày những nội dung trọng tâm của dự thảo Báo cáo chuyên đề, bà Nguyễn Thị Minh Phương, Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra Văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, Bộ Tư pháp cho biết, công tác tổ chức thi hành pháp luật thời gian qua đạt một số kết quả tích cực. Công tác xây dựng, hoàn thiện pháp luật ngày càng gắn với yêu cầu tổ chức thi hành, tháo gỡ vướng mắc, cắt giảm thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số. Tính đến ngày 30/6/2026, tổng số văn bản quy phạm pháp luật thuộc phạm vi tổng rà soát là 45.793 văn bản.

Cùng với đó, chuyển đổi số trong truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật được đẩy mạnh, góp phần nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật của người dân, doanh nghiệp. Các bộ, ngành, địa phương cũng tăng cường tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ tổ chức thi hành pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức các cấp. Riêng trong năm 2025 và 06 tháng đầu năm 2026, Bộ Tư pháp đã tổ chức tập huấn cho 1.672 học viên. Ngoài ra, hệ thống thông tin tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị về văn bản quy phạm pháp luật được đưa vào vận hành, bước đầu tạo kênh tiếp nhận thường xuyên phản ánh của người dân, doanh nghiệp, phục vụ phản ứng chính sách. Ý thức tuân thủ pháp luật của một bộ phận người dân, doanh nghiệp cũng được nâng cao, có chuyển biến rõ nét, từng bước chủ động, tự giác, tích cực tìm hiểu, chấp hành pháp luật để vận dụng vào thực tiễn, không chỉ tuân thủ pháp luật trong sinh hoạt, lao động, sản xuất mà hỗ trợ người thân, thành viên gia đình và người xung quanh nâng cao hiểu biết pháp luật.

Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Thị Minh Phương trình bày dự thảo Báo cáo chuyên đề

Tuy nhiên, dự thảo Báo cáo cũng chỉ ra những hạn chế cần khắc phục. Trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong tổ chức thi hành pháp luật chưa được phân định đầy đủ, đồng bộ và chưa gắn chặt với kết quả đầu ra, trách nhiệm giải trình. Khung pháp lý về tổ chức thi hành pháp luật chưa hoàn thiện, chưa gắn kết chặt chẽ với xây dựng, hoàn thiện pháp luật theo “vòng đời văn bản”, trong khi việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo còn hạn chế, chưa hình thành dữ liệu tập trung, thống nhất, dùng chung, chưa đáp ứng được yêu cầu của công tác quản lý và làm phát sinh rào cản lớn đối với tiến trình chuyển đổi số trong công tác tổ chức thi hành pháp luật. Văn hóa tuân thủ pháp luật chưa đồng đều, còn tình trạng tuân thủ mang tính đối phó; các điều kiện, nguồn lực bảo đảm tổ chức thi hành pháp luật còn hạn chế.

Chuyển từ tổ chức thi hành pháp luật bị động sang chủ động, dựa trên dữ liệu

Từ thực trạng trên, dự thảo Báo cáo đề xuất 05 nhóm giải pháp tạo đột phá. Trong đó, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy trong tổ chức thi hành pháp luật, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp, đề cao vai trò của người đứng đầu và xác định rõ trách nhiệm từng cơ quan, tổ chức, cá nhân trong tổ chức thi hành pháp luật; chuyển từ tư duy “tổ chức thi hành pháp luật bị động” sang “tổ chức thi hành pháp luật chủ động, dựa trên dữ liệu”.

Báo cáo đồng thời đề xuất tiếp tục hoàn thiện thể chế, gắn tổ chức thi hành pháp luật với xây dựng, hoàn thiện pháp luật theo “vòng đời văn bản”; lấy dữ liệu số làm nền tảng, công nghệ số là công cụ quan trọng để đo lường, đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tổ chức thi hành pháp luật phải tuân thủ nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, bảo đảm con người giữ vai trò kiểm soát, quyết định và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với kết quả thực hiện; bảo đảm tính minh bạch, khả năng kiểm chứng, truy vết, giải trình, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Đối với xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, dự thảo Báo cáo đề xuất nâng cao kỷ luật thực thi, xử lý nghiêm vi phạm trong thi hành công vụ, đồng thời xây dựng “hệ sinh thái để người dân, doanh nghiệp dễ hiểu, dễ làm đúng và muốn làm đúng quy định pháp luật”. Cùng với đó, cần bảo đảm các điều kiện cho công tác tổ chức thi hành pháp luật, trong đó tập trung xây dựng, vận hành nền tảng số về tổ chức thi hành pháp luật, hình thành cơ sở dữ liệu kết nối, liên thông, dùng chung, bảo đảm theo dõi “vòng đời văn bản” từ khi ban hành đến tổ chức thực hiện, kiểm tra, xử lý và đánh giá hiệu quả, bảo đảm dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”. Đồng thời, nâng cao năng lực tổ chức thi hành pháp luật và chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức thông qua đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng, nghiệp vụ, kỹ năng số, phản ứng chính sách, gắn với vị trí việc làm, nhất là đối với cán bộ, công chức cấp xã; tăng cường đánh giá cán bộ, công chức gắn với sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

Cần cơ chế đủ hiệu quả để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống

Góp ý về phạm vi và cách tiếp cận của dự thảo Báo cáo, PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ, Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính Phủ, Trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng cần làm rõ khái niệm công tác tổ chức thi hành pháp luật, bởi đây là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, cơ quan có thẩm quyền và gắn với chức năng của cơ quan hành pháp. Theo ông, hiện còn thiếu những giải pháp, cơ chế đủ hiệu quả để đưa pháp luật vào cuộc sống, đây cần được xác định là một trong những điểm nghẽn trọng tâm của công tác tổ chức thi hành pháp luật.

PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ - Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính phủ, Trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phát biểu tại Hội nghị

Từ thực tiễn đó, PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ nhấn mạnh cơ sở pháp lý và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước phải được xác định rõ ngay từ khâu xây dựng pháp luật. Cơ quan soạn thảo không chỉ chịu trách nhiệm về chất lượng văn bản mà cần chủ động hướng dẫn, cung cấp thông tin pháp luật theo từng nhóm đối tượng, giúp người dân, doanh nghiệp dễ tiếp cận và thực hiện. Ông cho rằng, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức thi hành pháp luật, cần có cơ chế đủ mạnh để xác định trách nhiệm của người đứng đầu, nhất là đối với tình trạng chậm ban hành văn bản quy định chi tiết, qua đó tạo chuyển biến thực chất trong tổ chức thi hành pháp luật.

Đề cập giải pháp xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ cho rằng cần đổi mới toàn, diện công tác giáo dục, phổ biến pháp luật, trong đó giáo dục pháp luật phải được chú trọng từ sớm, hình thành ý thức tôn trọng và tuân thủ pháp luật ngay từ nhà trường. Đồng thời, nghiên cứu tăng cường giáo dục pháp luật theo hướng phù hợp với từng cấp học, từng lứa tuổi, thay vì chủ yếu lồng ghép trong các môn học khác, qua đó tạo nền tảng lâu dài cho việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong xã hội.

Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) Nguyễn Văn Cương phát biểu tại Hội nghị

Góp ý về xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, một số đại biểu cho rằng, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức phải đi đầu, thực sự nêu gương trong chấp hành Hiến pháp và pháp luật. Văn hóa tuân thủ pháp luật không chỉ dừng ở “ý thức tuân thủ” mà cần trở thành thói quen tự nhiên, văn minh của mỗi cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp trong xã hội. Theo đó, tổ chức thi hành pháp luật hiệu quả có mối quan hệ chặt chẽ, tác động thúc đẩy việc hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật; tuy nhiên, để xây dựng văn hóa này bền vững cần sự tham gia của nhiều chủ thể, không thể chỉ dựa vào hoạt động tổ chức thi hành pháp luật của bộ máy nhà nước.

Dự thảo Báo cáo cần đi sâu hơn để nhận diện nguyên nhân của những “điểm nghẽn” trong thực thi pháp luật, nhất là từ góc độ động lực và lợi ích của các chủ thể có trách nhiệm tổ chức thi hành. Giải pháp đột phá phải tác động được vào những yếu tố khiến các chủ thể chủ động thực hiện, thay vì chỉ dừng ở các yêu cầu về công khai, minh bạch hay trách nhiệm giải trình. Đồng thời, cần chú trọng giáo dục pháp luật theo đặc thù từng ngành, nghề, bảo đảm người hành nghề có kiến thức pháp luật tối thiểu liên quan trực tiếp đến lĩnh vực hoạt động, qua đó củng cố nền tảng cho văn hóa tuân thủ pháp luật.