Dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi): Hướng tới môi trường gia đình an toàn cho trẻ em

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi)

Hoàn thiện quy định về điều kiện nhận con nuôi, bảo đảm an toàn cho trẻ em

Trình bày Tờ trình dự án Luật, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nêu rõ, dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) được xây dựng nhằm thể chế hóa quan điểm chỉ đạo của Đảng về tăng cường công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em; tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính gắn với chuyển đổi số, tạo thuận lợi tối đa cho người dân; phù hợp với tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp; tiếp tục nội luật hóa quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và khắc phục những tồn tại, hạn chế phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật Nuôi con nuôi năm 2010.

Dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) (dự thảo Luật) gồm 04 chương, 31 điều, sửa đổi 23 điều, bổ sung 08 điều, lược bỏ 29 điều, giảm 21 điều so với Luật hiện hành. Các nội dung sửa đổi, bổ sung tập trung vào điều kiện của người được nhận làm con nuôi, điều kiện của người nhận con nuôi, yêu cầu đối với việc giải quyết nuôi con nuôi, sự tham gia của người làm công tác xã hội, căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan.

Về điều kiện của người được nhận làm con nuôi, dự thảo Luật quy định người được nhận làm con nuôi phải là trẻ em bị bỏ rơi, trẻ em mồ côi cả cha và mẹ, trẻ em không nơi nương tựa theo quy định của pháp luật về trẻ em, trừ trường hợp nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình.

Quy định này nhằm bảo đảm chỉ những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, không có cơ hội sống trong gia đình gốc mới được giải quyết cho làm con nuôi; tôn trọng quyền của trẻ em được sống cùng cha, mẹ đẻ, tránh việc tách trẻ em khỏi gia đình gốc một cách không cần thiết.

Về điều kiện của người nhận con nuôi, dự thảo Luật bổ sung các trường hợp không được nhận con nuôi, gồm người đang trong thời gian bị truy cứu trách nhiệm hình sự; đang chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ; đang trong thời gian được tha tù trước thời hạn có điều kiện; bị kết án phạt tù nhưng được hưởng án treo.

Dự thảo cũng sửa đổi quy định về điều kiện liên quan đến án tích theo hướng xác định cụ thể các nhóm tội mà người đã từng bị kết án không được nhận con nuôi. Các nhóm tội này gồm: Tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người; tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật; tội loạn luân; tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình; tội dụ dỗ, ép buộc hoặc chứa chấp người dưới 18 tuổi phạm pháp; các tội phạm về ma túy; các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh; các tội xâm phạm an ninh quốc gia theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Việc sửa đổi, bổ sung nhằm tăng cường các điều kiện bảo đảm để trẻ em được nhận làm con nuôi sống trong môi trường gia đình an toàn, lành mạnh.

Về yêu cầu đối với việc giải quyết nuôi con nuôi, dự thảo Luật đặt ra yêu cầu ghép trẻ đối với cả việc giải quyết nuôi con nuôi trong nước và nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài. Theo đó, cơ quan có thẩm quyền lựa chọn người nhận con nuôi phù hợp với một trẻ em cụ thể trên cơ sở đánh giá toàn diện điều kiện, khả năng nuôi dưỡng của người nhận con nuôi và nhu cầu, hoàn cảnh, giới tính, dân tộc, tôn giáo, ngôn ngữ của trẻ em.

Quy định này nhằm hạn chế tình trạng người nhận con nuôi trong nước tự tìm trẻ em để nhận làm con nuôi, qua đó phòng ngừa những tiêu cực có thể phát sinh từ việc trao đổi, thỏa thuận giữa bên cho và bên nhận con nuôi, cũng như nguy cơ các đối tượng trung gian trục lợi từ hoạt động môi giới cho, nhận con nuôi bất hợp pháp.

Quang cảnh Hội trường (Ảnh: quochoi.vn)

Về sự tham gia của người làm công tác xã hội, dự thảo Luật bổ sung quy định cho phép người làm công tác xã hội, người làm công tác bảo vệ trẻ em và người làm công tác văn hóa xã hội cấp xã tham gia hỗ trợ giải quyết việc nuôi con nuôi và hỗ trợ sau khi hoàn tất thủ tục.

Người làm công tác xã hội có thể hỗ trợ theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền và cá nhân có liên quan, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết việc nuôi con nuôi, theo dõi tình hình phát triển của con nuôi và hỗ trợ con nuôi tìm kiếm thông tin về nguồn gốc. Dự thảo quy định người làm công tác xã hội được hưởng thù lao theo từng trường hợp cụ thể.

Về căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi, dự thảo Luật bổ sung quy định đối với trường hợp con nuôi là người chưa thành niên mà cả cha và mẹ nuôi chết, mất năng lực hành vi dân sự, mắc bệnh hiểm nghèo hoặc phải chấp hành hình phạt tù; cha, mẹ nuôi bị kết án về tội ngược đãi, hành hạ con nuôi.

Việc bổ sung các căn cứ này nhằm bảo vệ lợi ích của trẻ em chưa thành niên khi cha, mẹ nuôi qua đời hoặc không còn đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng; đồng thời bảo đảm trẻ em được sống trong môi trường gia đình an toàn, lành mạnh.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật quy định trách nhiệm của Bộ Tư pháp, Bộ Y tế, Bộ Ngoại giao, Bộ Công an trong lĩnh vực nuôi con nuôi, nhằm nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, nhất là trong thực hiện các nội dung liên quan đến quyền con người, quyền công dân và Công ước La Hay năm 1993 về Bảo vệ trẻ em và Hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế.

Đối với các cơ sở trợ giúp xã hội, dự thảo Luật bổ sung trách nhiệm định kỳ rà soát, đánh giá tình trạng, nhu cầu và lợi ích tốt nhất của trẻ em để đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét chuyển trẻ em có nhu cầu được làm con nuôi sang hình thức nuôi con nuôi. Đồng thời, các cơ sở có trách nhiệm thực hiện việc giải quyết cho trẻ em làm con nuôi theo quy định của pháp luật, hỗ trợ người nhận con nuôi tiếp xúc, làm quen với trẻ em và chuẩn bị các điều kiện cần thiết để trẻ em hòa nhập với môi trường gia đình, xã hội mới.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày báo cáo tóm tắt thẩm tra về dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi). (Ảnh: quochoi.vn)

Đề nghị làm rõ quy định về quyền biết nguồn gốc và chấm dứt việc nuôi con nuôi

Trình bày báo cáo thẩm tra tóm tắt về dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Nuôi con nuôi với các lý do được nêu trong Tờ trình của Chính phủ. Ủy ban cũng đánh giá dự thảo Luật cơ bản phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất với hệ thống pháp luật.

Bên cạnh các nội dung tán thành, cơ quan thẩm tra đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, rà soát một số quy định để bảo đảm tính chặt chẽ, thống nhất, khả thi và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Về bảo đảm quyền biết về nguồn gốc, đối với quy định tại Điều 7 dự thảo Luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị bổ sung quy định mang tính nguyên tắc về việc lưu trữ hồ sơ nuôi con nuôi, điều kiện và trình tự tiếp cận thông tin về nguồn gốc. Việc này nhằm bảo đảm quyền biết về nguồn gốc được thực hiện trên thực tế, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo quản thông tin về nguồn gốc trẻ em tại Điều 30 của Công ước La Hay năm 1993.

Về điều kiện của người nhận con nuôi, tại Điều 14 dự thảo Luật, cơ quan thẩm tra đề nghị chỉnh lý theo hướng bổ sung cụm từ “đang trong thời gian thử thách” sau cụm từ “bị kết án phạt tù nhưng được hưởng án treo” tại điểm d khoản 3 Điều 14 dự thảo Luật. Việc chỉnh lý nhằm bảo đảm tính thống nhất với các trường hợp không được nhận con nuôi khác được liệt kê tại điểm này, đồng thời phù hợp với mục tiêu phòng ngừa rủi ro người nhận con nuôi phải quay lại chấp hành hình phạt tù trong thời gian thử thách.

Ngoài ra, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị nghiên cứu, cân nhắc quy định người bị xử lý vi phạm hành chính về phòng, chống bạo lực gia đình, người bị xử lý vi phạm hành chính về các hành vi xâm hại trẻ em không được nhận con nuôi. Theo cơ quan thẩm tra, đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến sự an toàn của trẻ em trong môi trường gia đình; do đó, cần xem xét để bảo đảm điều kiện nhận con nuôi không thấp hơn điều kiện nhận chăm sóc thay thế khác theo quy định của Luật Trẻ em.

Về hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi, đối với Điều 26 dự thảo Luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận thấy, quy định tại khoản 1 Điều này và quy định tại khoản 8, khoản 9 Điều 3 có thể dẫn đến cách hiểu ngày giao nhận con nuôi và ngày quyết định nuôi con nuôi có hiệu lực thi hành không đồng nhất. Điều này có thể khiến quan hệ nuôi con nuôi đã được xác lập nhưng quyền, nghĩa vụ của các bên liên quan chưa được xác lập tương ứng.

Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị thống nhất thời điểm xác lập quan hệ pháp lý, phát sinh quyền, nghĩa vụ và hiệu lực của quyết định nuôi con nuôi.

Đối với khoản 2 Điều 26, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, rà soát quy định liên quan đến trường hợp cha đẻ, mẹ đẻ không trực tiếp nuôi dưỡng con được cha dượng, mẹ kế nhận làm con nuôi, nhằm bảo đảm thống nhất với quy định của Luật Hôn nhân và gia đình về quyền, nghĩa vụ của cha, mẹ không trực tiếp nuôi dưỡng con sau khi ly hôn.

Bên cạnh đó, có ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị bổ sung quy định về quyền thừa kế kể từ ngày giao nhận con nuôi, theo hướng người được nhận làm con nuôi không có quyền hưởng thừa kế đối với di sản của cha đẻ, mẹ đẻ và cha đẻ, mẹ đẻ không có quyền hưởng thừa kế đối với di sản của người được nhận làm con nuôi.

Về chấm dứt việc nuôi con nuôi, đối với Điều 27 dự thảo Luật, cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu, cân nhắc quy định tại điểm b khoản 1 theo hướng chỉ chấm dứt việc nuôi con nuôi khi cả cha nuôi và mẹ nuôi mắc bệnh hiểm nghèo và không còn khả năng chăm sóc trẻ em.

Theo Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, nếu chỉ căn cứ vào việc cả cha nuôi và mẹ nuôi mắc bệnh hiểm nghèo mà không xem xét khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trẻ em thì có thể dẫn đến cách hiểu rằng việc nuôi con nuôi phải chấm dứt ngay cả khi cha, mẹ nuôi vẫn có đủ khả năng chăm sóc trẻ. Do đó, cần gắn căn cứ chấm dứt với điều kiện không còn khả năng chăm sóc trẻ em để bảo đảm môi trường gia đình ổn định, bền vững, phù hợp với mục đích của việc nuôi con nuôi và tính nhân văn của chính sách.

Đồng thời, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, làm rõ chủ thể có quyền yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi đối với từng trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 27. Việc quy định rõ nội dung này sẽ góp phần bảo đảm tính minh bạch của pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ nuôi con nuôi.

Cơ quan thẩm tra cho biết, một số vấn đề khác của dự án Luật đã được thể hiện cụ thể trong báo cáo thẩm tra đầy đủ; đồng thời đề nghị các đại biểu Quốc hội quan tâm, tập trung thảo luận để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật, bảo đảm các quy định về nuôi con nuôi đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nâng cao hiệu quả bảo vệ, chăm sóc trẻ em và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan.