Toàn cảnh Hội thảo.

Tham dự Hội thảo có TS. Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp; Ông Michael Siegner, Trưởng đại diện Tổ chức Hanns Seidel Foundation; ông Trần Huyền Dinh, Chủ nhiệm Ủy ban Ứng dụng Fintech - Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, Nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Công ty cổ phần AlphaTrue; GS. TS. Eric Hilgendorf, Chủ nhiệm Bộ môn Luật Hình sự, Tư pháp hình sự, Lý luận pháp luật, Khoa học thông tin và máy tính, Đại học Wurzburg, CHLB Đức; TS. Lưu Hương Ly Trưởng phòng, Vụ Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS. Nguyễn Văn Cương, Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý cho biết, sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), chuỗi khối (blockchain), dữ liệu lớn (big data) và internet vạn vật (IoT) đã đặt ra những câu hỏi căn bản về việc xác lập và thực thi các quyền, nghĩa vụ pháp lý. Trong đó, hợp đồng thông minh được xem là một công cụ kỹ thuật có tiềm năng tự động hóa các giao dịch, giúp giảm thiểu rủi ro, tiết kiệm chi phí và tăng tính minh bạch. Tuy nhiên, sự xuất hiện của hợp đồng thông minh cũng mang đến những thách thức lớn. Đó là các vấn đề liên quan đến việc công nhận giá trị pháp lý, cơ chế giải quyết tranh chấp, bảo vệ quyền lợi của các bên và xác định thẩm quyền xử lý các giao dịch xuyên biên giới. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đã và đang nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật. Về kinh nghiệm quốc tế, TS. Nguyễn Văn Cương chia sẻ, Liên minh châu Âu (EU) tập trung vào các quy định về dịch vụ số và giao dịch điện tử, khuyến khích các quốc gia thành viên xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật cho hợp đồng thông minh. Tại Hoa Kỳ, một số bang như Arizona và Nevada đã ban hành quy định công nhận giá trị pháp lý của hợp đồng thông minh. Các quốc gia khác như Singapore, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng có những động thái pháp lý nhất định. Mặc dù không có một mô hình chung, mỗi quốc gia đều cần tìm ra giải pháp phù hợp với bối cảnh của mình.

TS. Nguyễn Văn Cương, Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý phát biểu khai mạc Hội thảo.

Khái quát về “hợp đồng thông minh”

Tại Hội thảo, chia sẻ khái quát về hợp đồng thông minh, ThS. Cao Xuân Phong, Chuyên gia tư vấn độc lập, nguyên Trưởng ban Ban nghiên cứu Pháp luật quốc tế, Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý cho biết, trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ blockchain và các ứng dụng số, hợp đồng thông minh (smart contract) đã trở thành một khái niệm nhận được sự quan tâm đặc biệt từ giới công nghệ, giới kinh doanh và cả giới nghiên cứu pháp luật. Về bản chất, hợp đồng thông minh là một dạng thỏa thuận được thể hiện dưới dạng mã máy tính, có khả năng tự động thực thi các điều khoản đã được lập trình sẵn khi những điều kiện xác định được đáp ứng. Không giống như hợp đồng truyền thống được soạn thảo bằng ngôn ngữ pháp lý và phụ thuộc vào sự can thiệp của con người, hợp đồng thông minh vận hành trên nền tảng công nghệ blockchain hoặc các hệ thống sổ cái phân tán, bảo đảm tính minh bạch, tính bất biến và giảm thiểu sự phụ thuộc vào bên trung gian.

Hợp đồng thông minh mang trong mình nhiều đặc tính cơ bản tạo nên sự khác biệt so với các hình thức giao kết truyền thống. Trước hết, đó là khả năng tự động hóa: Khi các điều kiện đã định trước được kích hoạt, hợp đồng sẽ tự động thực hiện mà không cần chỉ đạo thủ công. Tính minh bạch được bảo đảm khi mọi điều khoản và giao dịch đều được ghi nhận công khai trên blockchain, cho phép tất cả các bên tham gia kiểm chứng. Một khi được triển khai, hợp đồng có tính bất biến, không thể chỉnh sửa, điều này giúp ngăn ngừa gian lận nhưng đồng thời cũng hạn chế khả năng điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi. Hoạt động của hợp đồng diễn ra trên môi trường phân tán, không phụ thuộc vào một máy chủ duy nhất, qua đó giảm nguy cơ bị tấn công hay gián đoạn. Đặc biệt, hợp đồng thông minh loại bỏ được vai trò của bên thứ ba trong nhiều giao dịch, tiết kiệm chi phí và thời gian cho các chủ thể tham gia.

Quy trình giao kết và thực hiện hợp đồng thông minh thường trải qua các bước cơ bản. Ban đầu, các điều khoản thỏa thuận được chuyển hóa thành mã lập trình, định nghĩa rõ điều kiện và kết quả. Hợp đồng sau đó được triển khai trên nền tảng blockchain, trở thành một phần của hệ thống. Khi các dữ kiện đầu vào thỏa mãn điều kiện đã lập trình, hợp đồng sẽ tự động kích hoạt và thực hiện các hành động đã định, chẳng hạn như chuyển tiền, chuyển quyền sở hữu hoặc mở quyền truy cập dịch vụ. Toàn bộ quá trình và kết quả đều được ghi lại trên blockchain, tạo thành hồ sơ không thể sửa đổi.

ThS. Cao Xuân Phong, Chuyên gia tư vấn độc lập, nguyên Trưởng ban Ban nghiên cứu Pháp luật quốc tế, Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý chia sẻ tại Hội thảo.

Nhờ các đặc tính đó, hợp đồng thông minh có thể ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Trong tài chính, đặc biệt là tài chính phi tập trung (DeFi), hợp đồng thông minh giúp tự động hóa các hoạt động giao dịch, cho vay, bảo hiểm và phát hành tài sản số. Trong chuỗi cung ứng, chúng hỗ trợ theo dõi hàng hóa từ nguồn gốc đến điểm tiêu thụ, đồng thời tự động thanh toán khi giao nhận thành công. Trong lĩnh vực y tế, hợp đồng thông minh góp phần quản lý hồ sơ bệnh án, bảo mật dữ liệu và thanh toán bảo hiểm. Đối với bất động sản, công nghệ này hỗ trợ chuyển nhượng quyền sở hữu, cho thuê và quản lý các hợp đồng dịch vụ tiện ích. Ngoài ra, hợp đồng thông minh còn được ứng dụng trong hoạt động biểu quyết và quản trị số, từ việc tổ chức bầu cử, trưng cầu ý kiến đến quản lý các tổ chức tự trị phi tập trung.

Những lợi ích mà hợp đồng thông minh mang lại là rõ ràng như: Giảm chi phí giao dịch và thời gian xử lý, hạn chế gian lận và sai sót, nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ cho những đối tượng trước đây khó tiếp cận kênh giao dịch truyền thống. Tuy nhiên, cùng với cơ hội, hợp đồng thông minh cũng đặt ra không ít thách thức. Rủi ro kỹ thuật và bảo mật có thể phát sinh từ lỗi lập trình hoặc lỗ hổng hệ thống. Việc sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng khi điều kiện thực tế thay đổi là rất khó khăn. Hơn nữa, sự hạn chế về hiểu biết công nghệ của người dùng và sự khác biệt giữa hạ tầng kỹ thuật và khung pháp luật hiện hành cũng là rào cản lớn.

Về phương diện pháp lý, có những vấn đề nổi bật cần quan tâm. Trước hết là việc xác định năng lực pháp luật của các bên tham gia, nhất là khi một bên có thể là tổ chức phi tập trung hoặc danh tính ẩn danh. An toàn, an ninh mạng phải được bảo đảm để phòng ngừa tấn công và bảo vệ dữ liệu. Khả năng điều chỉnh điều khoản sau giao kết cũng là một câu hỏi lớn, đặc biệt trong trường hợp bất khả kháng. Nguy cơ hợp đồng thông minh bị lợi dụng cho các giao dịch trộm cắp hoặc rửa tiền là hiện hữu do tính ẩn danh của blockchain. Cuối cùng, sự khác biệt trong pháp luật của các quốc gia về định nghĩa, điều kiện và hiệu lực của hợp đồng thông minh sẽ gây khó khăn cho việc công nhận và thực thi hợp đồng xuyên biên giới.

Sự tương đồng và khác biệt giữa hợp đồng truyền thống và hợp đồng thông minh

So sánh sự tương đồng và khác biệt giữa hợp đồng truyền thống và hợp đồng thông minh, TS. Hà Công Anh Bảo, Trưởng khoa Luật, Trường Đại học Ngoại thương chia sẻ, khi so sánh hợp đồng truyền thống và hợp đồng thông minh, trước hết cần nhìn nhận sự khác nhau ngay từ khái niệm. Hợp đồng truyền thống là sự thỏa thuận giữa các bên, được thể hiện bằng ngôn ngữ tự nhiên, có thể ở dạng văn bản, lời nói hoặc hành vi, nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ pháp lý theo quy định của pháp luật. Trong khi đó, hợp đồng thông minh (smart contract) là một dạng thỏa thuận được mã hóa dưới dạng mã máy tính, vận hành trên nền tảng blockchain hoặc các hệ thống phân tán, có khả năng tự động thực thi khi những điều kiện đã lập trình được đáp ứng, không cần sự can thiệp trực tiếp của con người.

Mặc dù khác biệt về hình thức và cách thức thực hiện, hai loại hợp đồng này vẫn có những điểm tương đồng. Cả hợp đồng truyền thống và hợp đồng thông minh đều thể hiện ý chí thỏa thuận của các bên tham gia, nhằm xác lập quyền và nghĩa vụ, điều chỉnh các mối quan hệ dân sự, thương mại, tài chính hoặc các quan hệ khác. Chúng đều có thể quy định cụ thể về điều kiện, nghĩa vụ, quyền lợi và chế tài xử lý vi phạm, đồng thời phải tuân thủ các nguyên tắc pháp luật chung về hiệu lực như năng lực chủ thể, tính tự nguyện và mục đích, nội dung không trái pháp luật, đạo đức xã hội.

Điểm khác biệt giữa hai loại hợp đồng thể hiện rõ ở nhiều khía cạnh. Về hình thức, hợp đồng truyền thống được soạn thảo bằng ngôn ngữ tự nhiên dưới dạng giấy hoặc điện tử, còn hợp đồng thông minh được lập trình bằng mã máy tính và triển khai trên blockchain. Về cách thức thực thi, hợp đồng truyền thống cần con người hoặc bên thứ ba thực hiện và giám sát, trong khi hợp đồng thông minh vận hành hoàn toàn tự động khi điều kiện được đáp ứng. Về khả năng sửa đổi, hợp đồng truyền thống có thể thay đổi khi các bên đồng ý, còn hợp đồng thông minh thường rất khó hoặc không thể thay đổi sau khi đã triển khai. Tính minh bạch cũng khác biệt, hợp đồng truyền thống phụ thuộc vào việc cung cấp thông tin và chứng cứ của các bên, còn hợp đồng thông minh lưu trữ toàn bộ giao dịch công khai trên blockchain, dễ dàng kiểm chứng. Ngoài ra, hợp đồng truyền thống có thể áp dụng trong hầu hết các lĩnh vực, kể cả giao dịch phi kỹ thuật số, còn hợp đồng thông minh chủ yếu phát huy hiệu quả trong môi trường kỹ thuật số. Về chi phí và thời gian, hợp đồng truyền thống thường tốn kém và kéo dài do thủ tục, còn hợp đồng thông minh nhanh chóng, chi phí thấp nhờ tự động hóa. Khi phát sinh tranh chấp, hợp đồng truyền thống có thể giải quyết qua trọng tài, tòa án hoặc hòa giải, trong khi hợp đồng thông minh khó can thiệp về mặt kỹ thuật nếu đã triển khai, đòi hỏi giải pháp kết hợp giữa công nghệ và pháp luật.

TS. Hà Công Anh Bảo, Trưởng khoa Luật, Trường Đại học Ngoại thương chia sẻ tại Hội thảo.

Xét về ưu điểm, hợp đồng truyền thống có tính linh hoạt cao, dễ điều chỉnh theo hoàn cảnh, quen thuộc và dễ tiếp cận với hầu hết mọi đối tượng, kể cả những người không am hiểu công nghệ. Ngược lại, hợp đồng thông minh vượt trội về tính tự động, tốc độ xử lý và chi phí; bảo đảm minh bạch, chống sửa đổi và loại bỏ nhu cầu về bên trung gian, từ đó giảm nguy cơ gian lận; đồng thời, dữ liệu được bảo mật và lưu trữ lâu dài trên blockchain. Tuy vậy, mỗi loại hợp đồng cũng có những nhược điểm riêng. Hợp đồng truyền thống thực thi chậm, dễ nảy sinh tranh chấp về diễn giải, tốn chi phí cho trung gian và thủ tục, tiềm ẩn nguy cơ không thực hiện đúng cam kết. Hợp đồng thông minh, dù hiện đại, lại khó sửa đổi sau khi triển khai, đòi hỏi kỹ năng công nghệ từ người sử dụng, tiềm ẩn rủi ro từ lỗi lập trình hoặc tấn công mạng, chưa được pháp luật điều chỉnh rõ ràng ở nhiều quốc gia và còn hạn chế trong các giao dịch không diễn ra trên môi trường số.

Như vậy, cả hai loại hợp đồng đều có vai trò và giá trị riêng, phù hợp với những bối cảnh và nhu cầu khác nhau. Hợp đồng truyền thống tiếp tục là công cụ quen thuộc và linh hoạt trong hầu hết các quan hệ pháp lý, trong khi hợp đồng thông minh mở ra hướng đi mới cho giao dịch tự động, minh bạch và hiệu quả trong kỷ nguyên số.

Tại Hội thảo, các đại biểu tham dự cũng đã được nghe các tham luận về xu hướng phát triển của “hợp đồng thông minh”; thực trạng pháp luật hiện hành của Việt Nam về những vấn đề có liên quan đến “hợp đồng thông minh”; hợp đồng thông minh dưới góc nhìn kỹ thuật.

Hội thảo khoa học quốc tế về hợp đồng thông minh không chỉ mang đến bức tranh toàn cảnh về khái niệm, đặc tính, quy trình và các lĩnh vực ứng dụng của hợp đồng thông minh mà còn phân tích sâu những cơ hội và thách thức cả về kỹ thuật lẫn pháp lý. Thông qua việc chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và trao đổi thẳng thắn giữa các chuyên gia trong và ngoài nước, Hội thảo đã góp phần định hình những định hướng quan trọng cho việc xây dựng, hoàn thiện khung pháp luật về hợp đồng thông minh tại Việt Nam. Đây là bước đi cần thiết nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế số, thúc đẩy giao dịch minh bạch, an toàn và hiệu quả trong thời gian tới./.