Hoàn thiện hệ thống pháp luật, đổi mới quy trình xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật

Quốc hội họp phiên toàn thể ở Hội trường, nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật (Ảnh: quochoi.vn)

Tinh gọn hệ thống văn bản, đơn giản hóa quy trình xây dựng pháp luật

Dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội họp phiên toàn thể tại Hội trường, nghe Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật.

Theo Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, dự án Luật được xây dựng nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng, trọng tâm là Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Đồng thời, dự án Luật tiếp tục đổi mới công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, xử lý những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn, nâng cao hiệu quả và bảo đảm sự gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành pháp luật.

Dự thảo Luật gồm 9 chương, 68 điều, với nhiều nội dung đổi mới đáng chú ý. Trong đó, về tinh gọn hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, dự thảo đề xuất giảm từ 22 hình thức văn bản theo Luật hiện hành xuống còn 17 hình thức. Theo đó, không tiếp tục xác định 5 hình thức văn bản là văn bản quy phạm pháp luật, gồm: Nghị quyết của Quốc hội; Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội; Quyết định của Chủ tịch nước; các nghị quyết liên tịch giữa Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ với Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; Nghị quyết của Chính phủ. Dự thảo đồng thời quy định về hiệu lực của các văn bản hiện hành thuộc những hình thức này nhằm bảo đảm không tạo khoảng trống pháp luật.

Về quy trình xây dựng luật, pháp lệnh, dự thảo Luật tiếp tục phân định rõ quy trình xây dựng chính sách và quy trình soạn thảo, đồng thời bảo đảm tính liên thông, kế thừa kết quả giữa các giai đoạn. Đáng chú ý, dự thảo Luật không quy định bước thẩm định trong quy trình xây dựng chính sách mà kiểm soát chất lượng chính sách thông qua việc tám cơ quan bắt buộc có ý kiến bằng văn bản đối với hồ sơ chính sách, gồm: Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ, Bộ Khoa học và Công nghệ và Thanh tra Chính phủ.

Đối với hồ sơ dự án luật, pháp lệnh, Bộ Tư pháp tiếp tục chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành thẩm định trước khi Chính phủ thông qua để trình Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Cùng với đổi mới quy trình, dự thảo Luật hướng tới đơn giản hóa và liên thông hồ sơ trong suốt quá trình xây dựng chính sách, soạn thảo văn bản. Theo đó, khoảng 30% thành phần hồ sơ được cắt giảm so với quy định hiện hành trong từng giai đoạn. Hồ sơ giữa các giai đoạn được kế thừa về nội dung, trong đó báo cáo đánh giá tác động được cập nhật khi chính sách thay đổi.

Dự thảo cũng hoàn thiện quy trình thẩm tra, xem xét, thông qua và công bố luật, pháp lệnh; quy định việc xem xét, thông qua dự thảo luật tại một hoặc nhiều kỳ họp. Đối với dự thảo pháp lệnh, quy trình được hoàn thiện theo hướng cho phép xem xét, thông qua ngay tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khi đạt được sự đồng thuận, nhất trí cao và không còn ý kiến khác.

Một nội dung đáng chú ý khác là hoàn thiện trình tự, thủ tục rút gọn và cơ chế xây dựng, ban hành văn bản trong trường hợp đặc biệt; bổ sung cơ chế để Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp. Dự thảo đồng thời hoàn thiện các quy định về văn bản quy định chi tiết, thủ tục hành chính, thời điểm có hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật và nguyên tắc áp dụng pháp luật, nhất là trường hợp nhiều văn bản cùng điều chỉnh một vấn đề.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật (Ảnh: quochoi.vn)

Gắn kết xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành

Bên cạnh những đổi mới trong xây dựng, ban hành văn bản, dự thảo Luật dành nội dung quy định về tổ chức thi hành pháp luật, làm rõ hơn nội dung và trách nhiệm của các cơ quan, người có thẩm quyền. Các quy định về giải thích, hướng dẫn áp dụng, kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa, hợp nhất văn bản quy phạm pháp luật và pháp điển hệ thống quy phạm pháp luật cũng được hoàn thiện, góp phần bảo đảm pháp luật được thực hiện thống nhất, nghiêm minh, hiệu quả.

Đặc biệt, dự thảo Luật bổ sung quy định về đánh giá hiệu quả thi hành và phản ứng chính sách nhằm kịp thời nhận diện, xử lý những khó khăn, vướng mắc, bất cập phát sinh trong thực tiễn. Qua đó, kết quả tổ chức thi hành pháp luật trở thành căn cứ quan trọng cho quá trình tiếp tục hoàn thiện pháp luật, hình thành cơ chế phản hồi thường xuyên giữa xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật.

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, việc đổi mới này hướng tới chuyển tư duy đánh giá hiệu quả pháp luật từ “tốt trong văn bản” sang “tốt trong cuộc sống”, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả thực thi pháp luật.

Đề nghị tiếp tục làm rõ một số nội dung của dự thảo Luật

Trình bày Báo cáo thẩm tra tóm tắt dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng các cơ quan của Quốc hội tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật, giữ nguyên phạm vi điều chỉnh và nhất trí với tên gọi “Luật Văn bản quy phạm pháp luật” nhằm bảo đảm ngắn gọn, khái quát.

Theo Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, nội dung dự thảo Luật cơ bản phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bám sát tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW và Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị; cơ bản bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất của hệ thống pháp luật, sự tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan và yêu cầu về quốc phòng, an ninh.

Tuy nhiên, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị tiếp tục làm rõ sự phù hợp của quy định giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật để “điều chỉnh quy định của luật” với quy định tại Điều 70 của Hiến pháp.

Đối với việc lược bỏ một số hình thức văn bản quy phạm pháp luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành chủ trương đơn giản hóa hệ thống văn bản, kịp thời thể chế hóa định hướng hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật. Đồng thời, đề nghị nghiên cứu, có phương án xử lý những vấn đề phát sinh khi thực hiện việc lược bỏ các hình thức văn bản này.

Về thứ bậc hiệu lực pháp lý của văn bản quy phạm pháp luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhất trí bổ sung quy định theo hướng liệt kê các văn bản theo thứ bậc từ cao xuống thấp, tạo thuận lợi cho việc áp dụng pháp luật. Bên cạnh đó, đề nghị tiếp tục nghiên cứu, làm rõ nguyên tắc áp dụng trong trường hợp các văn bản có cùng thứ bậc hiệu lực, do các chủ thể khác nhau ban hành nhưng quy định khác nhau về cùng một vấn đề. Trường hợp bổ sung cơ chế để Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản điều chỉnh quy định của luật, cần làm rõ thứ bậc hiệu lực pháp lý của các văn bản này.

Liên quan đến các nguyên tắc xây dựng, ban hành và thi hành văn bản quy phạm pháp luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhất trí bổ sung nguyên tắc chủ động nhận diện, phòng ngừa và kịp thời khắc phục những sơ hở, bất cập trong quy định của pháp luật có thể bị lợi dụng để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Tuy nhiên, cần cân nhắc khi cụ thể hóa nguyên tắc này thành nội dung thẩm định, thẩm tra để bảo đảm tính khả thi.

Đối với đề xuất xác định Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tố tụng hành chính là những luật có tính nền tảng, có giá trị chi phối, định hướng các văn bản luật khác, có ý kiến đề nghị cân nhắc. Theo đó, một số luật chuyên ngành có thể cần quy định khác với các luật nền tảng hoặc phục vụ việc thực hiện thí điểm; cách quy định cứng cũng có thể dẫn đến cách hiểu về sự khác biệt trong thứ bậc hiệu lực pháp lý giữa các luật. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nghị tiếp tục rà soát, quy định gọn hơn theo từng nhóm nguyên tắc, tập trung vào những nội dung cơ bản, cốt lõi và xuyên suốt.