Xây dựng "tấm khiên pháp lý" hữu hiệu để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng

Tham dự chỉ đạo Phiên thảo luận có Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam Julien Guerrier và Trưởng Đại diện UNICEF tại Việt Nam Silvia Danailov. Phiên thảo luận thu hút sự tham gia của hơn 100 đại biểu khách mời là đại diện lãnh đạo các đơn vị thuộc Bộ Tư pháp; các bộ, ban, ngành ở Trung ương và một số địa phương; một số Đại sứ quán, tổ chức quốc tế tại Việt Nam.

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là yêu cầu cấp bách mang tính quốc gia và toàn cầu

Phát biểu khai mạc Phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh “bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không còn là những cảnh báo mang tính lý thuyết, là nhiệm vụ riêng của một hoặc một nhóm cá nhân, tổ chức, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách mang tính quốc gia và toàn cầu, đòi hỏi sự chung tay của cả xã hội với tinh thần trách nhiệm cao nhất”.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu khai mạc Phiên thảo luận

Bộ trưởng cho biết, Việt Nam đã từng bước hình thành khuôn khổ pháp luật về bảo vệ trẻ em trên môi trường số; nội dung pháp luật về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đã được quy định trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật, từ pháp luật về trẻ em, hình sự, tố tụng hình sự đến an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản lý, cung cấp dịch vụ trên internet. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng vẫn cần được tiếp tục rà soát, hoàn thiện; công tác thực thi pháp luật cũng cần được cải thiện và nâng cao hiệu quả hơn nữa.

Ông Julien Guerrier, Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam khẳng định, trẻ em là chủ thể của quyền, có quyền được bảo đảm an toàn, phẩm giá, quyền riêng tư, quyền tham gia, phát triển và tiếp cận công lý trong môi trường số cũng như trong đời sống thực. Đại sứ chia sẻ: “Khi các rủi ro số phát triển, pháp luật và thể chế phải bắt kịp để ngăn ngừa và xử lý các hành vi xâm hại một cách hiệu quả. Liên minh châu Âu tự hào hỗ trợ Việt Nam tăng cường bảo vệ trẻ em trực tuyến và xây dựng một môi trường số an toàn hơn, nơi mọi trẻ em đều có thể học tập, kết nối và phát triển”.

Ông Julien Guerrier, Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam

Chia sẻ quan điểm với Bộ trưởng Bộ Tư pháp, bà Silvia Danailov, Trưởng Đại diện UNICEF tại Việt Nam cho biết: “Công nghệ số đang thay đổi cuộc sống của trẻ em, tạo ra những cơ hội mới, đồng thời khiến các em phải đối mặt với các rủi ro, như bắt nạt qua mạng, bóc lột trực tuyến và vi phạm quyền riêng tư… Mỗi trẻ em đều có quyền tham gia vào thế giới số một cách an toàn”, đồng thời bày tỏ cam kết của UNICEF tiếp tục hỗ trợ Việt Nam thúc đẩy luật pháp và chính sách bảo vệ quyền trẻ em trong thời đại số".

Bà Silvia Danailov, Trưởng Đại diện UNICEF tại Việt Nam

Tại Phiên thảo luận, các đại biểu tập trung trao đổi về thực trạng và định hướng hoàn thiện pháp luật; trách nhiệm của nền tảng số và doanh nghiệp công nghệ; bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em; xử lý các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng; chứng cứ điện tử; tư pháp thân thiện với trẻ em và cơ chế phối hợp liên ngành, hợp tác quốc tế…

Tiếp tục rà soát, hoàn thiện pháp luật về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng

Việc trẻ em tham gia vào các hoạt động trên không gian mạng có thể gặp rất nhiều nguy cơ, như: bị xâm hại, bóc lột tình dục; bị xâm phạm đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân; bị bắt nạt, bạo lực mạng; bị lừa đảo, chiếm đoạt tài sản; bị lôi kéo tham gia cờ bạc và các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng…

Để bảo vệ trẻ em trước các nguy cơ nêu trên, việc hoàn thiện pháp luật là yêu cầu bức thiết. Các đại biểu tại Phiên thảo luận cho rằng: Pháp luật Việt Nam về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng hiện được quy định trong nhiều lĩnh vực, từ pháp luật về trẻ em, hình sự, tố tụng hình sự đến an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản lý, cung cấp dịch vụ trên Internet. Những năm gần đây, một số văn bản quan trọng đã được ban hành hoặc sửa đổi, bổ sung, qua đó từng bước hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ trẻ em trong môi trường số. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế có liên quan, cần tiếp tục rà soát đồng bộ các quy định hiện hành, tập trung vào một số luật như: Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Trẻ em, Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo…

Hoàn thiện trách nhiệm bảo vệ trẻ em của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng

Đại diện Cục Pháp luật hình sự - hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính, Bộ Tư pháp chia sẻ sự cần thiết của việc làm rõ phạm vi trách nhiệm của từng nhóm doanh nghiệp, tiêu chí xác định thông tin có nội dung gây nguy hại hoặc xâm hại trẻ em, yêu cầu đối với hệ thống kỹ thuật hỗ trợ ngăn chặn nội dung xâm hại, trình tự tiếp nhận và xử lý thông tin cũng như cơ chế phối hợp với cơ quan có thẩm quyền. Cùng với đó, cần tiếp tục nghiên cứu các biện pháp phù hợp nhằm hạn chế nguy cơ trẻ em bị người lạ tiếp cận, dụ dỗ, quấy rối hoặc xâm hại thông qua dịch vụ trên mạng; bảo đảm các tính năng, chế độ cài đặt và phương thức cung cấp dịch vụ phù hợp với độ tuổi của trẻ em. Trách nhiệm đặt ra đối với doanh nghiệp cần được xác định phù hợp với tính chất, phạm vi hoạt động và khả năng kiểm soát của từng loại hình dịch vụ, bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện.

Phiên thảo luận thứ nhất - Hoàn thiện thể chế và pháp luật về bảo vệ trẻ em trong môi trường số

Lắng nghe ý kiến của trẻ em để xây dựng một môi trường số an toàn

Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng “tiếng nói của trẻ em cần được xem là một nguồn “bằng chứng” quan trọng trong xây dựng chính sách, bên cạnh các nghiên cứu chuyên môn, số liệu quản lý nhà nước và ý kiến của các bên liên quan”. Qua cuộc thi “Sáng kiến trẻ em: Tìm hiểu về Trí tuệ nhân tạo” do Hội tổ chức cho thấy, thông qua cuộc thi, trẻ em không chỉ được hỏi về những nguy cơ mà AI có thể gây ra. Các em được khuyến khích tự nhận diện vấn đề và đề xuất giải pháp. Một số sáng kiến như “Tấm khiên số”, “My AI Buddy” cho thấy, trẻ em hoàn toàn có khả năng suy nghĩ về những vấn đề công nghệ phức tạp và đề xuất những giải pháp phù hợp với chính trải nghiệm của mình.

Trẻ em hôm nay không chỉ là những người sử dụng môi trường số mà sẽ là những công dân của xã hội số trong tương lai. Vì vậy, việc bảo đảm cho các em được lên tiếng, được lắng nghe, được bảo vệ và được tham gia chính là cách chúng ta xây dựng một môi trường số an toàn hơn, công bằng hơn

Trang bị “vắc-xin số” cho trẻ em khi tham gia môi trường mạng

Bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể cung cấp dịch vụ, việc trang bị kiến thức, kỹ năng số cho trẻ em cũng được các đại biểu nhấn mạnh. Bởi trong môi trường số, pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi trẻ em biết nhận diện nguy cơ, biết cách tự bảo vệ và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.

Theo đó, cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện hành vi lừa đảo, bắt nạt và xâm hại trên mạng; đồng thời hướng dẫn trẻ em cách sử dụng các công cụ báo cáo, chặn, bảo mật tài khoản và tìm kiếm sự trợ giúp từ cha mẹ, nhà trường, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.

Việc nâng cao năng lực số cho trẻ em có thể được xem như một “vắc-xin số”, giúp các em chủ động phòng ngừa và giảm thiểu những rủi ro trong quá trình học tập, giao tiếp, vui chơi và sáng tạo trên không gian mạng. Tuy nhiên, “vắc-xin số” không thể thay thế trách nhiệm của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và các cơ quan nhà nước. Trẻ em cần được bảo vệ bởi một hệ sinh thái an toàn, trong đó mỗi chủ thể đều có trách nhiệm trong việc bảo vệ trẻ em.

Phiên thảo luận thứ hai - Tổ chức thi hành pháp luật về bảo vệ trẻ em trong môi trường số - từ quy định đến thực tiễn

Trợ giúp pháp lý - điểm tựa khi trẻ em bị xâm hại trên không gian mạng

Đại diện Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp cho biết, việc xâm hại trẻ em trên không gian mạng không chỉ gây ra những tổn thương về thể chất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến tinh thần và tâm lý của các em. Vì vậy, khi trẻ em phải đối mặt với các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng, nhu cầu được Trợ giúp pháp lý (TGPL) của các em và gia đình, người thân, người đại diện hợp pháp là rất cần thiết và mang tính cấp bách.

TGPL không chỉ có ý nghĩa trong việc giải quyết từng vụ việc cụ thể, bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em mà còn góp phần nâng cao nhận thức và khả năng tự bảo vệ của trẻ em cũng như cha mẹ, người chăm sóc trẻ trên môi trường mạng. Thông qua hoạt động TGPL, trẻ em và gia đình có thể hiểu rõ hơn về các nguy cơ xâm hại, cách thức ứng phó khi xảy ra sự cố và sự cần thiết phải chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý kịp thời. Qua đó, hoạt động TGPL góp phần phòng ngừa, hạn chế hậu quả của các hành vi xâm hại, đồng thời cùng với các cơ chế bảo vệ trẻ em khác hướng tới xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh cho trẻ em.

Các đại biểu tham dự Phiên thảo luận

Chung tay xây dựng “tấm khiên pháp lý” bảo vệ trẻ em

Từ những vấn đề được trao đổi tại Phiên thảo luận có thể thấy, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là một bài toán đa chiều, đòi hỏi không chỉ những quy định pháp luật đầy đủ, rõ ràng mà còn cần cơ chế thực thi hiệu quả, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, nhà trường, gia đình và toàn xã hội.

Trong bối cảnh công nghệ tiếp tục phát triển nhanh chóng, các phương thức xâm hại trẻ em trên môi trường số cũng ngày càng tinh vi, việc xây dựng một “tấm khiên pháp lý” đủ mạnh, đồng bộ và thích ứng là yêu cầu không thể chậm trễ. Tấm khiên đó cần vừa bảo vệ trẻ em trước các nguy cơ, vừa bảo đảm quyền được tiếp cận, sử dụng và hưởng lợi từ công nghệ số của các em.

Hoàn thiện pháp luật phải đi đôi với tổ chức thực thi; trách nhiệm của các nền tảng số phải gắn với khả năng kiểm soát rủi ro; cơ chế trợ giúp pháp lý phải thực sự dễ tiếp cận; tiếng nói của trẻ em phải được lắng nghe trong quá trình xây dựng chính sách. Khi những yếu tố này cùng được củng cố, môi trường số mới có thể trở thành không gian an toàn để trẻ em học tập, kết nối, sáng tạo và phát triển. Bảo vệ trẻ em trên môi trường số không phải là tước đi cơ hội học hỏi, sáng tạo của trẻ mà là trang bị “lá chắn” công nghệ để các em thực thi quyền số một cách an toàn và tự tin./.