Từ khóa: di sản văn hóa; phát triển du lịch; xã hội hóa đầu tư; hoàn thiện pháp luật; Nghị quyết số 80-NQ/TW.
Nhận bài: 22/4/2026 Hoàn thành biên tập: 08/7/2026 Duyệt đăng: 09/7/2026
Improving the legal framework on methods of accessing and utilizing cultural heritage for tourism development in accordance with Resolution no. 80-NQ/TW
Abstract: Resolution No. 80-NQ/TW outlines a direction for mobilizing social resources to leverage the value of cultural heritage for sustainable tourism development. However, the legal framework governing the methods of accessing and exploiting cultural heritage still contains certain inadequacies and limitations. Based on an analysis of the current legal situation, this study proposes solutions to refine four specific methods of accessing and exploiting cultural heritage: (i) independent investment projects linked to heritage sites; (ii) leasing, joint ventures, and partnerships for the exploitation of public assets; (iii) investment via Public-Private Partnerships (PPP); and (iv) socialization linked to commercial exploitation rights. The recommendations aim to improve the legal mechanism and clearly define the rights and obligations of investors in order to attract social resources while ensuring a balance between economic objectives and heritage conservation obligations.
Keywords: Cultural heritage; tourism development; investment socialization; legal improvement; Resolution No. 80-NQ/TW.
Article received: 22/4/2026 Editing completed: 08/7/2026 Approved for publication: 09/7/2026
Đặt vấn đề
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam (Nghị quyết số 80-NQ/TW) xác định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững, đồng thời, đặt ra yêu cầu huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực tư nhân. Trong hệ thống tài nguyên văn hóa, di sản văn hóa là nguồn lực đặc thù cho phát triển du lịch[1]. Vì vậy, về mặt thể chế, pháp luật cần hoàn thiện cơ chế điều chỉnh phù hợp để khai thác, phát huy giá trị kinh tế của di sản văn hóa trên cơ sở bảo đảm yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Mặc dù vấn đề phát huy giá trị di sản văn hóa đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu, song phần lớn mới tiếp cận từ góc độ bảo tồn hoặc phát triển du lịch, chưa phân tích toàn diện dưới góc độ pháp luật về tài sản và hợp đồng. Trong thực tiễn, nhà đầu tư có thể tiếp cận, khai thác di sản văn hóa thông qua nhiều phương thức như đầu tư dự án độc lập, thuê, liên doanh, liên kết khai thác tài sản công, đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) hoặc xã hội hóa gắn với quyền khai thác thương mại. Tuy nhiên, quy định pháp luật điều chỉnh các phương thức này còn bộc lộ nhiều bất cập, làm hạn chế khả năng huy động nguồn lực xã hội. Trên cơ sở đó, nghiên cứu phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về các phương thức tiếp cận, khai thác di sản văn hóa nhằm phát huy giá trị kinh tế của di sản trên cơ sở bảo đảm quyền sở hữu toàn dân và quyền thụ hưởng văn hóa của cộng đồng.
1. Bản chất pháp lý và các phương thức tiếp cận di sản văn hóa để phát triển du lịch
Để có cơ sở đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật, trước hết, cần làm rõ khái niệm, bản chất pháp lý của hoạt động khai thác di sản văn hóa và các phương thức tiếp cận, khai thác di sản.
1.1. Bản chất pháp lý của việc khai thác di sản văn hóa để phát triển du lịch
Khoản 1 và khoản 2 Điều 3 Luật Di sản văn hóa năm 2024 xác định di sản văn hóa gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là những thực thể chứa đựng các giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học. Trong khi khoản 4 Điều 3 Luật Du lịch năm 2017 xác định tài nguyên du lịch văn hóa gồm các di tích, giá trị truyền thống, lễ hội có thể sử dụng cho mục đích du lịch. Từ đó, có thể thấy, di sản văn hóa là nguồn lực hình thành sản phẩm du lịch, còn du lịch văn hóa là phương thức phát huy giá trị kinh tế của di sản. Tuy nhiên, quá trình này chỉ được thực hiện thông qua các cơ chế pháp lý điều chỉnh quan hệ giữa Nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng. Theo đó, khai thác di sản văn hóa để phát triển du lịch là quá trình các chủ thể thực hiện quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật nhằm sử dụng hợp pháp các giá trị của di sản để phát triển sản phẩm, dịch vụ du lịch, tạo nguồn lực cho công tác bảo tồn di sản và phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương. Hoạt động này có các đặc điểm pháp lý cơ bản sau:
Một là, có sự phân định giữa quyền sở hữu và quyền khai thác của các chủ thể ngoài nhà nước. Việc giao quyền khai thác di sản không đồng nghĩa với việc chuyển giao quyền định đoạt đối với di sản. Theo học thuyết “bó quyền” (bundle of rights) của Schlager và Ostrom, quyền đối với tài nguyên được cấu thành từ nhiều quyền phái sinh như quyền tiếp cận, quyền khai thác và quyền quản lý[2]. Bản chất của quá trình này là sự chuyển nhượng có điều kiện một số quyền phái sinh cho nhà đầu tư hoặc cộng đồng thông qua hợp đồng thuê, hợp đồng PPP, cho phép các chủ thể ngoài nhà nước thực hiện hoạt động thương mại hóa dịch vụ trong khi Nhà nước vẫn giữ quyền định đoạt tối cao.
Hai là, giới hạn quyền tự do thương mại nhằm bảo vệ nguyên trạng di sản. Quyền kinh doanh du lịch của nhà đầu tư hay cộng đồng tại di tích đều là quyền phái sinh bị hạn chế nghiêm ngặt, không được làm biến dạng, sai lệch yếu tố gốc[3]. Nếu pháp luật không thiết lập được công cụ kiểm soát quyền tự do khai thác, việc phát triển văn hóa vì lợi ích kinh tế sẽ dẫn đến hiện tượng “bi kịch của tài sản chung”[4]. Sự can thiệp và giới hạn của Nhà nước là cơ sở pháp lý để bảo vệ không gian văn hóa công cộng trước nguy cơ khai thác quá mức.
Ba là, cơ chế chia sẻ trách nhiệm và lợi ích đa chiều. Khai thác di sản không đồng nghĩa với tư nhân hóa tuyệt đối không gian công cộng. Tiếp cận từ góc độ “bền vững hệ thống” và mô hình VICE của UNWTO (2007), quan hệ pháp luật này thực chất là mạng lưới hợp tác giữa cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và du khách[5]. Theo đó, pháp luật phải ràng buộc trách nhiệm của doanh nghiệp bằng cơ chế tuần hoàn: lợi ích kinh tế thu được từ khai thác di sản phải gắn với nghĩa vụ pháp lý về tái đầu tư cho công tác bảo tồn, tu bổ di sản và chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương. Cơ chế này góp phần bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân, duy trì các giá trị văn hóa bản địa và kiểm soát hoạt động khai thác thương mại theo hướng không làm tổn hại đến hệ sinh thái di sản[6].
1.2. Các phương thức tiếp cận, khai thác di sản văn hóa để kinh doanh du lịch
Theo Điều 4 Luật Di sản văn hóa năm 2024, di sản văn hóa thuộc sở hữu toàn dân không phải là đối tượng của các giao dịch chuyển quyền sở hữu. Do đó, việc tiếp cận của nhà đầu tư thực chất là xác lập quyền khai thác, sử dụng tài sản hoặc kinh doanh dịch vụ phái sinh trên cơ sở phân định giữa quyền sở hữu của Nhà nước và quyền khai thác thương mại của tư nhân. Trên cơ sở các quy định của pháp luật về di sản văn hóa, đầu tư, PPP, đất đai, tài sản công, có thể phân loại các phương thức tiếp cận, khai thác di sản theo hai tiêu chí: (i) mức độ chuyển dịch của dòng vốn tư nhân; (ii) tính chất cấu trúc của quan hệ hợp đồng công - tư. Theo đó, có thể xác định bốn phương thức cơ bản sau:
(i) Phương thức đầu tư dự án độc lập gắn với không gian di sản. Phương thức này chịu sự điều chỉnh của pháp luật đầu tư, đấu thầu, đất đai và di sản văn hóa. Nhà đầu tư tự huy động vốn để thuê hoặc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất tại vùng đệm hoặc khu vực lân cận di tích nhằm xây dựng hạ tầng du lịch phụ trợ[7]. Trên cơ sở chấp thuận chủ trương đầu tư và kết quả đánh giá tác động di sản, nhà đầu tư xác lập quyền sở hữu tài sản trên đất, độc lập quản trị kinh doanh và thu lợi nhuận[8].
(ii) Phương thức khai thác tài sản công thông qua thuê, liên doanh, liên kết: là hoạt động thương mại hóa quyền sử dụng tài sản nhà nước thông qua hợp đồng giữa đơn vị sự nghiệp công lập (cơ quan quản lý di tích) và doanh nghiệp. Sau khi cơ quan nhà nước lập đề án, định giá và tổ chức lựa chọn nhà đầu tư, doanh nghiệp sẽ trả tiền thuê hoặc phân chia lợi nhuận để trực tiếp cung ứng dịch vụ bên trong vùng lõi di tích nhằm tiếp cận nguồn du khách có sẵn[9].
(iii) Phương thức đầu tư theo PPP trong lĩnh vực văn hóa: thể hiện sự hợp tác dài hạn và phân chia rủi ro giữa Nhà nước với tư nhân qua hợp đồng PPP[10]. Khác với hình thức thuê tài sản, nhà đầu tư phải ứng vốn để tu bổ, nâng cấp thiết chế văn hóa, đổi lại, họ được quyền quản lý, vận hành và khai thác dịch vụ trong thời hạn hợp đồng, gắn với cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu từ Nhà nước[11].
(iv) Phương thức xã hội hóa gắn với quyền khai thác thương mại: bản chất của phương thức này mang đặc trưng của “thỏa thuận hành chính - dân sự hỗn hợp”[12], trong đó, luôn tồn tại sự bất bình đẳng cần thiết nhằm ưu tiên bảo vệ lợi ích công cộng: nhà đầu tư tự nguyện tài trợ nguồn vốn không hoàn lại để tu sửa di tích, đổi lại, Nhà nước ban hành quyết định hành chính hoặc văn bản thỏa thuận để giao quyền khai thác kinh doanh dịch vụ phụ trợ (như cáp treo, xe điện) cho nhà đầu tư.
Bên cạnh các phương thức trên, thực tiễn còn định hình một số cơ chế bổ trợ như: tài trợ thuần túy không hoàn vốn để xây dựng uy tín xã hội; doanh nghiệp mua quyền sử dụng hình ảnh/logo di sản phục vụ công nghiệp văn hóa ngoài ranh giới di tích hoặc các hộ gia đình tự kinh doanh dịch vụ du lịch bản địa quy mô nhỏ.
2. Thực trạng pháp luật về các phương thức tiếp cận, khai thác di sản để phát triển du lịch văn hóa
Trên cơ sở các phương thức tiếp cận, khai thác di sản đã phân tích, so sánh với các quy định pháp luật hiện hành cho thấy, cơ chế điều chỉnh đối với từng phương thức bộc lộ một số bất cập, hạn chế sau:
Thứ nhất, đối với phương thức đầu tư dự án độc lập gắn với không gian di sản.
Đây là cơ chế thu hút nguồn lực tư nhân đầu tư phát triển các quần thể hạ tầng du lịch quy mô lớn. Thực tiễn tại Khu du lịch sinh thái Tràng An (Ninh Bình)[13] và Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen (Tây Ninh)[14] cho thấy, cơ chế này góp phần hình thành các sản phẩm du lịch mang tính động lực. Về cơ sở pháp lý, khoản 1 Điều 122, khoản 1 Điều 123 Luật Đất đai năm 2024 và điểm b khoản 1 Điều 20 Luật Lâm nghiệp năm 2025 đã thiết lập cơ chế liên thông khi quy định quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư là căn cứ để giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng rừng. Tuy nhiên, quá trình áp dụng phát sinh sự chồng chéo về quy trình thẩm định giữa pháp luật đầu tư và pháp luật di sản văn hóa. Theo khoản 5 Điều 24, điểm c khoản 3 Điều 25 Luật Đầu tư năm 2025 và Nghị định số 96/2026/NĐ-CP[15], thời hạn lấy ý kiến chỉ là 07 ngày làm việc. Trong khi điểm b khoản 1 Điều 29 Luật Di sản văn hóa năm 2024 quy định các dự án trong vùng đệm di sản phải có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Do việc đánh giá mức độ tác động của dự án đối với di tích là quy trình khoa học phức tạp, đòi hỏi thời gian rà soát chuyên môn và khảo sát thực địa, dẫn đến kéo dài thời gian hoàn thiện hồ sơ thẩm định trên thực tế. Điển hình, Dự án Khu du lịch sinh thái văn hóa tâm linh Lũng Cú (Hà Giang)[16] dù phù hợp với quy hoạch sử dụng đất của địa phương, nhưng bị đình chỉ thi công do có hạng mục nằm trong Khu vực bảo vệ II của Di tích Cột cờ Lũng Cú mà chưa có văn bản thống nhất từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Thực tiễn này cho thấy, sự thiếu đồng bộ của pháp luật làm gia tăng rủi ro đình trệ dự án, ảnh hưởng đến tiến độ sử dụng vốn và tính ổn định của môi trường đầu tư.
Thứ hai, đối với phương thức khai thác tài sản công thông qua thuê quyền khai thác, liên doanh, liên kết.
Cơ sở pháp lý của phương thức này là Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017) và Nghị định số 186/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công (Nghị định số 186/2025/NĐ-CP). Theo điểm g khoản 1 Điều 50 Nghị định số 186/2025/NĐ-CP, tài sản là di tích lịch sử - văn hóa thuộc danh mục tài sản công tại đơn vị sự nghiệp công lập được phép khai thác thông qua việc lập đề án. Tuy nhiên, việc áp dụng còn vướng mắc về tiêu chuẩn kỹ thuật không gian và phương pháp định giá tài sản.
(i) Thiếu quy chuẩn phân định ranh giới giữa chức năng công và hoạt động kinh tế. Điểm b khoản 2 Điều 55 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 quy định việc kinh doanh “không được làm ảnh hưởng đến việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ do Nhà nước giao”, nhưng chưa quy định các tiêu chuẩn định lượng như tỷ lệ diện tích khai thác thương mại, sức chứa tối đa hoặc tần suất hoạt động. Điều này làm cho quy định mang tính định tính, gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong đánh giá mức độ tác động và phê duyệt đề án.
(ii) Bất cập trong định giá tài sản vô hình. Luật Giá năm 2023 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và các tiêu chuẩn thẩm định giá chưa thiết lập phương pháp đặc thù để lượng hóa giá trị lịch sử, văn hóa và “thương hiệu” của di sản (vốn chứa đựng những giá trị vô hình không thể tính toán tỷ lệ khấu hao theo cách thông thường). Do chưa xác định được giá trị đầu vào mang tính chất lợi thế thương mại này, các đơn vị sự nghiệp công lập thiếu cơ sở pháp lý để đàm phán tỷ lệ phân chia doanh thu với nhà đầu tư. Thực tiễn tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám[17] và nhiều bảo tàng công lập cho thấy, các dự án hợp tác công nghệ, như trình diễn 3D Mapping và tour du lịch đêm gặp khó khăn trong xác lập khung giá trị hợp tác giữa khu vực công và tư nhân. Hệ quả, cơ quan có thẩm quyền thiếu căn cứ pháp lý để phê duyệt dự án do lo ngại nguy cơ thất thoát tài sản nhà nước.
Thứ ba, đối với phương thức tiếp cận thị trường thông qua đầu tư theo PPP trong lĩnh vực văn hóa. Khoản 1 Điều 4 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020) cho phép triển khai dự án PPP trong các lĩnh vực đầu tư công. Thực tiễn, mô hình PPP trong lĩnh vực văn hóa đã được triển khai thí điểm hiệu quả qua một số cơ chế như Nghị quyết 98/2023/QH15[18] tại Thành phố Hồ Chí Minh hay mô hình hợp tác du lịch Hạ Long (Quảng Ninh)[19]. Tuy nhiên, việc áp dụng PPP đối với tài nguyên di sản gặp một số vướng mắc sau:
(i) Xung đột giữa quyền sáng tạo sản phẩm du lịch và yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt. Mặc dù khoản 1 Điều 18 Luật Du lịch năm 2017 cho phép tổ chức, cá nhân phát triển sản phẩm du lịch, nhưng quyền này bị giới hạn bởi các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 9 Luật Di sản văn hóa năm 2024. Việc pháp luật chưa xác định tiêu chí định lượng đối với hành vi “làm sai lệch yếu tố gốc” (khoản 1 Điều 9), làm cho nhà đầu tư và cơ quan quản lý không thể xác lập các chỉ số đầu ra cho hợp đồng O&M theo điểm d khoản 1 Điều 45 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020, làm gia tăng rủi ro trong nghiệm thu và thanh toán dựa trên chất lượng vận hành dịch vụ.
(ii) Quy trình thẩm định phức tạp. Dự án PPP trong lĩnh vực di sản phải tuân thủ đồng thời quy trình lựa chọn nhà đầu tư theo Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020 và quy trình thẩm định dự án tu bổ theo Luật Di sản văn hóa năm 2024. Việc thực hiện đồng thời nhiều thủ tục tại các cơ quan quản lý chuyên ngành làm tăng chi phí tuân thủ và kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư. Những bất cập này làm giảm tính khả thi của các dự án PPP trong lĩnh vực văn hóa, qua đó, hạn chế khả năng thu hút nguồn vốn tư nhân đầu tư vào bảo tồn và khai thác tài nguyên di sản.
Thứ tư, đối với phương thức tiếp cận thông qua xã hội hóa gắn với quyền khai thác thương mại di sản văn hóa. Mặc dù hoạt động xã hội hóa tu bổ di tích đã được triển khai tại Nam Định (nay là tỉnh Ninh Bình)[20], Hưng Yên[21]..., việc áp dụng phương thức này gặp vướng mắc do thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật. Bất cập lớn nhất là thiếu thống nhất giữa cơ chế tiếp nhận nguồn vốn xã hội hóa mang tính tự nguyện và thủ tục pháp lý bắt buộc trong lựa chọn nhà đầu tư đối với dự án có sử dụng đất. Trên thực tế, nhà đầu tư tài trợ vốn không hoàn lại để tu bổ vùng lõi di tích thường đề xuất được khai thác quỹ đất lân cận nhằm phát triển dịch vụ phụ trợ để hoàn vốn. Tuy nhiên, Điều 124 Luật Đất đai năm 2024 chưa quy định trường hợp miễn đấu giá, đấu thầu đối với tổ chức, cá nhân đã tài trợ vốn tu bổ di sản, nên các dự án này vẫn phải thực hiện đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư theo Điều 125 và Điều 126. Tương tự, Luật Đấu thầu năm 2023, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Đấu thầu năm 2023) mặc dù bổ sung hình thức chỉ định nhà đầu tư tại Điều 34a nhưng chỉ áp dụng đối với một số trường hợp đặc thù (an ninh quốc phòng, sự cố khẩn cấp, TOD), không bao gồm nhà tài trợ tu bổ di tích; đồng thời, Điều 10 cũng chưa quy định cơ chế cộng điểm đánh giá năng lực hay tỷ lệ ưu đãi trong lựa chọn nhà đầu tư đối với chủ thể này. Sự thiếu đồng bộ của pháp luật dẫn đến việc cơ quan nhà nước không có căn cứ bảo đảm quyền khai thác dự án cho nhà tài trợ. Do đó, nhà đầu tư có thể phải tham gia đấu thầu như các chủ thể khác và đối mặt với rủi ro không trúng thầu dù đã bỏ kinh phí tu bổ di sản, trong khi chưa có cơ chế bồi hoàn chi phí hợp lý. Bên cạnh đó, pháp luật cũng chưa quy định cơ chế kiểm soát giá dịch vụ đối với các hoạt động khai thác độc quyền, tiềm ẩn nguy cơ hạn chế quyền tiếp cận các giá trị văn hóa của cộng đồng.
3. Một số đề xuất, kiến nghị
Nhằm khắc phục những bất cập trong thực tiễn áp dụng pháp luật và thể chế hóa định hướng của Nghị quyết số 80-NQ/TW, nghiên cứu đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật đối với từng phương thức tiếp cận như sau:
Thứ nhất, hoàn thiện pháp luật đối với phương thức đầu tư dự án độc lập gắn với không gian di sản.
Trọng tâm là thay thế cơ chế thẩm định độc lập theo Luật Di sản văn hóa năm 2024 bằng cơ chế thẩm định liên thông với pháp luật về đầu tư. Theo đó, cần sửa đổi điểm b khoản 1 Điều 29 Luật Di sản văn hóa năm 2024 theo hướng bãi bỏ yêu cầu dự án phải có “ý kiến đồng ý bằng văn bản của cơ quan quản lý văn hóa trước khi nộp hồ sơ đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư. Thay vào đó, việc đánh giá tác động đối với vùng đệm di sản được tích hợp vào quy trình lấy ý kiến liên ngành do cơ quan đăng ký đầu tư chủ trì. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế “đương nhiên chấp thuận”, theo đó, nếu hết thời hạn luật định mà cơ quan quản lý văn hóa không có văn bản trả lời thì được coi là đồng ý. Để bảo đảm yêu cầu bảo tồn, cơ chế này chỉ được áp dụng đối với các dự án đáp ứng các tiêu chí quy hoạch bắt buộc như chiều cao công trình, mật độ xây dựng, vật liệu xây dựng do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành; trường hợp không đáp ứng các tiêu chí này thì cơ chế “đương nhiên chấp thuận” không được áp dụng. Cách tiếp cận này vừa rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục đầu tư, vừa bảo đảm kiểm soát hiệu quả các tác động đến di sản.
Thứ hai, hoàn thiện pháp luật đối với phương thức tiếp cận thị trường thông qua thuê quyền khai thác, liên doanh, liên kết tài sản công.
Trọng tâm là hoàn thiện cơ chế định lượng giá trị di sản và các tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc huy động nguồn vốn tư nhân. Theo đó, cần ban hành các tiêu chí định lượng áp dụng đối với thiết chế văn hóa, như tỷ lệ diện tích tối đa được khai thác thương mại, sức chứa và phân vùng khai thác. Đồng thời, Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành chuẩn mực thẩm định giá đặc thù đối với các giá trị lịch sử, văn hóa và giá trị thương hiệu của di sản để làm căn cứ xác định giá trị tài sản khi liên doanh, liên kết. Do việc định giá các giá trị vô hình còn nhiều khó khăn, giai đoạn đầu nên áp dụng cơ chế thí điểm đàm phán tỷ lệ phân chia doanh thu kết hợp kiểm toán độc lập định kỳ thay cho việc ấn định khung giá cố định, qua đó, vừa bảo đảm tính linh hoạt trong hợp tác, vừa hạn chế rủi ro thất thoát tài sản công.
Thứ ba, hoàn thiện pháp luật đối với phương thức đầu tư theo PPP trong lĩnh vực văn hóa.
Trọng tâm là đơn giản hóa quy trình hành chính và xác lập bộ chỉ số vận hành di sản. Theo đó, cần ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết, lượng hóa các khái niệm định tính trong Luật Di sản văn hóa năm 2024, đặc biệt là tiêu chí xác định hành vi “làm sai lệch yếu tố gốc”, làm căn cứ xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả thực hiện (KPIs) đối với hợp đồng O&M theo Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020, qua đó, nâng cao tính minh bạch và khả năng dự báo của pháp luật trong nghiệm thu, thanh toán.
Đồng thời, cần xây dựng cơ chế một cửa liên thông để tích hợp quy trình lựa chọn nhà đầu tư theo Điều 11 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020 với quy trình thẩm định dự án tu bổ theo Điều 28 và Điều 29 Luật Di sản văn hóa năm 2024, qua đó, rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư và giảm chi phí tuân thủ. Bên cạnh đó, hợp đồng PPP cần bảo đảm mức độ linh hoạt hợp lý nhằm bảo đảm quyền phát triển các sản phẩm du lịch của khu vực tư nhân.
Thứ tư, hoàn thiện pháp luật đối với phương thức xã hội hóa gắn với quyền khai thác thương mại.
Trọng tâm là hoàn thiện cơ chế ưu đãi định lượng nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của chủ thể tài trợ. Theo đó, cần sửa đổi Điều 10 Luật Đấu thầu năm 2023 theo hướng bổ sung cơ chế ưu đãi trong lựa chọn nhà đầu tư, như cộng điểm ưu tiên hoặc chỉ định nhà đầu tư có điều kiện đối với tổ chức, cá nhân đã tài trợ tu bổ vùng lõi di tích khi tham gia các dự án dịch vụ phụ trợ. Đồng thời, cần nghiên cứu sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 để bổ sung cơ chế ưu tiên tiếp cận đất đai đối với các chủ thể này. Để tránh nguy cơ phát sinh “lợi ích nhóm” hoặc độc quyền khai thác không gian công cộng, pháp luật cần thiết lập các cơ chế kiểm soát tương ứng, như quy định Nhà nước giữ quyền quyết định hoặc kiểm soát mức giá dịch vụ, đồng thời, bảo đảm tỷ lệ không gian phục vụ sinh hoạt văn hóa cộng đồng được duy trì miễn phí. Các cơ chế này góp phần cân bằng giữa mục tiêu thu hút đầu tư, bảo đảm khả năng thu hồi vốn của nhà đầu tư và quyền tiếp cận, thụ hưởng các giá trị văn hóa của cộng đồng.
Kết luận
Nghị quyết số 80-NQ/TW đã định hướng huy động nguồn lực tư nhân nhằm phát huy giá trị di sản văn hóa phục vụ phát triển du lịch bền vững. Tuy nhiên, khung pháp luật hiện hành điều chỉnh các phương thức tiếp cận di sản còn thiếu đồng bộ và thống nhất, làm hạn chế hiệu quả thu hút đầu tư. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất, kiến nghị hoàn thiện pháp luật theo các định hướng trọng tâm: xây dựng cơ chế thẩm định liên thông; hoàn thiện tiêu chuẩn định lượng đối với giá trị và hoạt động khai thác di sản; hoàn thiện cơ chế PPP; thiết lập cơ chế ưu đãi đặc thù đối với chủ thể tham gia xã hội hóa bảo tồn di sản. Việc hoàn thiện khung pháp lý theo các định hướng này sẽ tạo cơ sở thu hút hiệu quả nguồn lực xã hội, đồng thời, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế, phát huy giá trị di sản và yêu cầu bảo tồn bền vững.
ThS. NCS. Thái Quốc Phong
Đại học Cần Thơ
Ảnh: Internet
[1]. Dương Văn Sáu (2026), Văn hóa - Nguồn tài nguyên đặc hữu của du lịch Việt Nam, Nxb. Tri thức, tr.14.
[2]. Edella Schlager & Elinor Ostrom (1992), Property-Rights Regimes and Natural Resources: A Conceptual Analysis, Land Economics, Vol. 69, No. 3, tr.249-262.
[3]. Khoản 1 Điều 9 Luật Di sản văn hóa năm 2024.
[4]. Garrett Hardin (1968), The Tragedy of the Commons, Science, 162(3859), p.1243-1248.
[5]. Farrell, B. H., & Twining-Ward, L. (2004). Reconceptualizing tourism, Annals of Tourism Research, 31(2), 274-295, https://doi.org/10.1016/j.annals.2003.12.002; UNWTO (2007), A practical guide to tourism destination management, World Tourism Organization.
[6]. Byrd, E. T. (2007), Stakeholders in sustainable tourism development and their roles: Applying stakeholder theory to sustainable tourism development, Tourism Review, 62(2), p.6-13.
[7]. Các điều 28, 29, 30 Luật Di sản văn hóa năm 2024; khoản 1 Điều 122, khoản 1 Điều 123 Luật Đất đai năm 2024.
[8]. ICOMOS (2011), Guidance on Heritage Impact Assessments for Cultural World Heritage Properties, Paris.
[9]. Điều 55, khoản 1 Điều 56, khoản 1 Điều 57, khoản 1 Điều 58 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 (sửa đổi, bổ sung 2025) và điểm g khoản 1 Điều 50 Nghị định số 186/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công.
[10]. Khoản 10 Điều 3 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
[11]. World Bank (2018), Public-Private Partnerships Reference Guide (Version 3.0), Washington, DC: World Bank Group; Nguyễn Thị Thu Hà (2025), Cơ chế hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa ở Việt Nam, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/1064602/view_content, truy cập ngày 10/6/2026.
[12]. Hà Thị Út (2023), Pháp luật về hợp đồng hành chính của một số quốc gia và nghiên cứu so sánh với Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội.
[13]. Xuân Trường group (2026), Doanh nghiệp Xuân Trường ghi dấu ấn tại loạt dự án trọng điểm quốc gia, https://vietnamnet.vn/doanh-nghiep-xuan-truong-ghi-dau-an-tai-loat-du-an-trong-diem-quoc-gia-2490439.html, truy cập ngày 10/6/2026.
[14]. Đan Minh (2025), Núi Bà Đen sắp vượt kỷ lục 5 triệu khách tham quan, https://vnexpress.net/nui-ba-den-sap-vuot-ky-luc-5-trieu-khach-tham-quan-4959673.html, truy cập ngày 10/6/2026.
[15]. Nghị định số 96/2026/NĐ-CP ngày 31/3/2026 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Đầu tư.
[16]. Thiên Điểu (2019), Tạm dừng thi công dự án du lịch tâm linh Lũng Cú, kiểm tra toàn diện, https://tuoitre. vn/tam-dung-thi-cong-du-an-du-lich-tam-linh-lung-cu-kiem-tra-toan-dien-20191029185634431.htm, truy cập ngày 10/6/2026.
[17]. Trần Đức Anh (2022), Sáng tạo sản phẩm đặc thù để phát huy giá trị di tích, https://nhandan.vn/sang-tao-san-pham-dac-thu-de-phat-huy-gia-tri-di-tich-post690462.html, truy cập ngày 10/6/2026.
[18]. Nghị quyết 98/2023/QH15 ngày 24/6/2023 của Quốc Hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thành phố Hồ Chí Minh.
[19]. Lê Thị Thanh Tuyền (2025), Đầu tư theo phương thức đối tác công tư trong phát triển du lịch - Kinh nghiệm thực tiễn từ Hạ Long, Quảng Ninh, https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/08/26/dau-tu-theo-phuong-thuc-doi-tac-cong-tu-trong-phat-trien-du-lich-kinh-nghiem-thuc-tien-tu-ha-long-quang-ninh/, truy cập ngày 10/6/2026.
[20]. Khánh Dũng (2023), Xã hội hóa hoạt động bảo tồn di tích - Kết quả và những vấn đề đặt ra, https://baonamdinh.vn/van-hoa-nghe-thuat/202306/xa-hoi-hoa-hoat-dong-bao-ton-di-tich-ket-qua-va-nhung-van-de-dat-ra-4ed1166/, truy cập ngày 10/6/2026.
[21]. Đảng Bộ tỉnh Hưng Yên (2024), Xã hội hóa hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích, https://hungyen.dcs.vn/xa-hoi-hoa-hoat-dong-tu-bo-ton-tao-di-tich-c29745.html, truy cập ngày 10/6/2026.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bùi Hoài Sơn (2024), Gỡ khó từ những quy định pháp luật chưa phù hợp, https://daibieunhandan.vn/go-kho-tu-nhung-quy-dinh-phap-luat-chua-phu-hop-10350527.html, truy cập ngày 10/6/2026.
2. Byrd, E. T. (2007), Stakeholders in sustainable tourism development and their roles: Applying stakeholder theory to sustainable tourism development, Tourism Review, 62(2).
3. Đan Minh (2025), Núi Bà Đen sắp vượt kỷ lục 5 triệu khách tham quan, https://vnexpress.net/nui-ba-den-sap-vuot-ky-luc-5-trieu-khach-tham-quan-4959673.html, truy cập ngày 10/6/2026.
4. Đảng Bộ tỉnh Hưng Yên (2024), Xã hội hóa hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích, https://hungyen.dcs.vn/xa-hoi-hoa-hoat-dong-tu-bo-ton-tao-di-tich-c29745.html, truy cập ngày 10/6/2026.
5. Dương Văn Sáu (2026), Văn hóa - Nguồn tài nguyên đặc hữu của du lịch Việt Nam, Nxb. Tri thức.
6. Farrell, B. H., & Twining-Ward, L. (2004), Reconceptualizing tourism, Annals of Tourism Research, 31(2), https://doi.org/10.1016/j.%20annals.2003.12.002.
7. Hà Thị Út (2023), Pháp luật về hợp đồng hành chính của một số quốc gia và nghiên cứu so sánh với Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội.
8. Hardin, G. (1968), The Tragedy of the Commons, Science, 162(3859).
9. ICOMOS (2011), Guidance on Heritage Impact Assessments for Cultural World Heritage Properties, Paris.
10. Khánh Dũng (2023), Xã hội hóa hoạt động bảo tồn di tích - Kết quả và những vấn đề đặt ra, https://baonamdinh.vn/van-hoa-nghethuat/202306/xa-hoi-hoa-hoat-dong-bao-ton-di-tich-ket-qua-va-nhung-van-de-dat-ra-4ed1166/, truy cập ngày 10/6/2026.
11. Lê Thị Thanh Tuyền (2025), Đầu tư theo phương thức đối tác công tư trong phát triển du lịch - Kinh nghiệm thực tiễn từ Hạ Long, Quảng Ninh, https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/08/26/dau-tu-theo-phuong-thuc-doi-tac-cong-tu-trong-phat-trien-du-lich-kinh-nghiem-thuc-tien-tu-ha-long-quang-ninh/, truy cập ngày 10/6/2026.
12. Nguyễn Thị Thu Hà (2025), Cơ chế hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa ở Việt Nam, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/1064602/view_content, truy cập ngày 10/6/2026.
13. Schlager, E., & Ostrom, E. (1992), Property-Rights Regimes and Natural Resources: A Conceptual Analysis, Land Economics, Vol. 69, No. 3.
14. Thiên Điểu (2019), Tạm dừng thi công dự án du lịch tâm linh Lũng Cú, kiểm tra toàn diện, https://tuoitre.vn/tam-dung-thi-cong-duan-du-lich-tam-linh-lung-cu-kiem-tra-toan-dien-20191029185634431.htm, truy cập ngày 10/6/2026.
15. Trần Đức Anh (2022), Sáng tạo sản phẩm đặc thù để phát huy giá trị di tích, https://nhandan.vn/sang-tao-san-pham-dac-thu-de-phat-huy-gia-tri-di-tich-post690462. html, truy cập ngày 10/6/2026.
16. UNWTO (2007), A practical guide to tourism destination management, World Tourism Organization.
17. World Bank (2018), Public-Private Partnerships Reference Guide (Version 3.0), Washington, DC: World Bank Group.
18. Xuân Trường group (2026), Doanh nghiệp Xuân Trường ghi dấu ấn tại loạt dự án trọng điểm quốc gia, https://vietnamnet.vn/doanh-nghiep-xuan-truong-ghi-dau-an-tai-loat-duan-trong-diem-quoc-gia-2490439.html, truy cập ngày 10/6/2026.
(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật Kỳ 1 (456) - tháng 7/2026)