Kỳ họp thứ 31, Hội đồng nhân dân tỉnh Nghệ An khóa XVIII.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng hiện nay, cuộc đấu tranh phòng, chống hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng và vi phạm an toàn thực phẩm đã trở thành "vấn nạn", ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định kinh tế vĩ mô, an ninh xã hội và sức khỏe cộng đồng. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho các doanh nghiệp chân chính và quyền lợi của người tiêu dùng, mà còn làm xói mòn niềm tin vào thị trường, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và uy tín quốc gia.

Tại tỉnh Nghệ An, một địa bàn có vị trí chiến lược, kinh tế năng động với đường biên giới dài, nhiều cửa khẩu và hoạt động giao thương phức tạp, công tác này càng mang tính đặc thù và đối mặt với nhiều thách thức. Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của vấn đề, đặc biệt trước những cảnh báo quyết liệt của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước về sự nguy hại của thực phẩm bẩn, thuốc giả, các cấp chính quyền tại tỉnh Nghệ An đã có những động thái mạnh mẽ. Phiên chất vấn tại kỳ họp thứ 31, Hội đồng nhân dân tỉnh Nghệ An (ngày 10/7/2025) là một minh chứng rõ nét cho quyết tâm chính trị, thể hiện yêu cầu cấp bách phải có những giải pháp căn cơ, toàn diện.

1. Thực trạng công tác phòng, chống hàng giả, hàng vi phạm tại tỉnh Nghệ An

1.1. Những kết quả đạt được và ý nghĩa thực tiễn

Thực tiễn thời gian qua, công tác phòng, chống hàng giả, hàng vi phạm tại tỉnh Nghệ An đã có những chuyển biến tích cực, cụ thể:

Về công tác chỉ đạo, điều hành: Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An đã bám sát chỉ đạo của Trung ương, ban hành hàng chục kế hoạch, văn bản chỉ đạo cao điểm, đặc biệt trong các dịp lễ, Tết. Điều này cho thấy sự quan tâm sâu sát và quyết tâm chính trị của lãnh đạo tỉnh, tạo khung chỉ đạo xuyên suốt từ tỉnh đến cơ sở.

Về hiệu quả đấu tranh, xử lý: Sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa các lực lượng nòng cốt như Công an, Quản lý thị trường, Hải quan, Biên phòng đã tạo nên sức mạnh tổng hợp. Tại Văn bản số 1781 /SCT-QLTM ngày 01/7/2025 của Sở Công thương tỉnh Nghệ An Báo cáo tình hình thực hiện công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng giả, vi phạm an toàn thực phẩm trên địa bàn tỉnh cho thấy con số thống kê từ ngày 01/01/2024 đến 31/5/2025 là minh chứng thuyết phục: Xử lý 8.339 vụ vi phạm hành chính, khởi tố 1.378 vụ/1.857 đối tượng, tổng giá trị thu phạt 393,961 tỷ đồng. Việc triệt phá các vụ án điển hình không chỉ mang ý nghĩa về mặt kinh tế, ngăn chặn lượng lớn hàng hóa độc hại ra thị trường, mà quan trọng hơn, có tác dụng răn đe, cảnh tỉnh mạnh mẽ các đối tượng khác, củng cố niềm tin của Nhân dân vào sự nghiêm minh của pháp luật.

Về công tác tuyên truyền: Các hoạt động tuyên truyền đã được triển khai dưới nhiều hình thức, từ các hội nghị, tập huấn đến các phiên chợ hàng thật - hàng giả, góp phần từng bước nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của hàng giả và kỹ năng nhận diện, tự bảo vệ mình.

1.2. Những tồn tại, thách thức và hệ quả

Bên cạnh những kết quả trên, thực tế cho thấy cuộc chiến này vẫn còn cam go với nhiều tồn tại, thách thức:

Sự bùng nổ của thương mại điện tử và các phương thức, thủ đoạn tinh vi: Đây là thách thức lớn nhất hiện nay. Các đối tượng lợi dụng tính ẩn danh của không gian mạng, sử dụng các tài khoản ảo, liên tục thay đổi địa chỉ kho hàng, sử dụng các đơn vị vận chuyển trung gian để xóa dấu vết. Điều này khiến công tác trinh sát, xác minh, bắt quả tang trở nên khó khăn, đòi hỏi các lực lượng chức năng phải có sự thay đổi đột phá về tư duy và phương pháp nghiệp vụ. Trên thực tế, một lượng lớn hàng giả, hàng vi phạm vẫn len lỏi đến tay người tiêu dùng, đặc biệt ở vùng nông thôn, thông qua các kênh bán hàng trực tuyến.

Sự phối hợp liên ngành còn hạn chế, chưa có chiều sâu: Mặc dù đã có quy chế, sự phối hợp phần lớn vẫn dừng lại ở cấp độ xử lý vụ việc cụ thể, mang tính tình thế. Việc chia sẻ thông tin, dữ liệu mang tính hệ thống, phân tích và dự báo chung về các đường dây, ổ nhóm, các mặt hàng trọng điểm còn chưa thực sự hiệu quả. Hệ quả là tạo ra những "khoảng trống" trong quản lý mà các đối tượng có thể lợi dụng để tiến hành các hành vi vi phạm pháp luật.

Hạn chế về nguồn lực và năng lực thực thi: Biên chế mỏng, kinh phí hoạt động eo hẹp, trang thiết bị vừa thiếu vừa lạc hậu (đặc biệt là các thiết bị giám định nhanh) là thực trạng chung. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả công tác, làm kéo dài thời gian xử lý vụ việc, đôi khi bỏ lỡ "thời điểm vàng" để thu thập chứng cứ. Năng lực của một bộ phận cán bộ chưa theo kịp sự phát triển của các loại hình vi phạm mới cũng là một rào cản.

Chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe: Việc xử lý vi phạm chủ yếu vẫn là phạt hành chính. Mức phạt đôi khi chưa đủ cao so với lợi nhuận khổng lồ thu được từ hàng giả, dẫn đến tình trạng đối tượng sẵn sàng nộp phạt để tiếp tục vi phạm. Việc áp dụng các biện pháp hình sự còn hạn chế, chưa tạo ra được sự "sợ hãi" cần thiết đối với các đối tượng chủ mưu, cầm đầu.

Các đại biểu tham dự Kỳ họp thứ 31, Hội đồng nhân dân tỉnh Nghệ An.

2. Vướng mắc từ hệ thống pháp luật - những "nút thắt" cần tháo gỡ

Thứ nhất, những hạn chế trong thực thi có nguyên nhân sâu xa từ sự thiếu đồng bộ, chồng chéo và lạc hậu của hệ thống pháp luật. Đây chính là những "nút thắt" cần được ưu tiên tháo gỡ:

Việc chưa có cơ sở dữ liệu quốc gia liên thông về xử lý vi phạm hành chính là một thiếu sót nghiêm trọng. Nó khiến cho việc xác định tình tiết tăng nặng "tái phạm" trở nên gần như bất khả thi, làm giảm tính nghiêm khắc của pháp luật và vô hình trung dung túng cho các hành vi vi phạm có hệ thống. Các sản phẩm như thuốc lá điện tử, khí cười... đang xâm nhập mạnh mẽ vào xã hội, đặc biệt là giới trẻ, nhưng lại chưa có quy định rõ ràng về quản lý. Sự "lúng túng" của cơ quan chức năng trong việc định danh (hàng cấm, hàng nhập lậu hay hàng kinh doanh có điều kiện) đã tạo ra một vùng xám bị các đối tượng khai thác triệt để.

Bên cạnh đó, là sự thiếu đồng bộ trong các văn bản pháp luật chuyên ngành: Ví dụ điển hình là sự thiếu thống nhất giữa Nghị định số 126/2021/NĐ-CP ngày 30/12/2021 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp; tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng sản phẩm, hàng hóa; hoạt động khoa học và công nghệ, chuyển giao công nghệ; năng lượng nguyên tử và Nghị định số 119/2017/NĐ-CP ngày 01/11/2017 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Việc bổ sung các biện pháp khắc phục hậu quả mới mà không đồng thời trao thẩm quyền áp dụng cho các chức danh thực thi đã khiến quy định mới bị "treo", không thể đi vào cuộc sống, làm giảm hiệu lực pháp luật.

Thứ hai, những bất cập trong quản lý an toàn thực phẩm và cơ chế "hậu kiểm":

Sự chồng chéo, phân mảnh trong quản lý: Việc một chuỗi sản phẩm như "gạo - bột gạo - bún" phải chịu sự quản lý của 03 Bộ khác nhau là một ví dụ điển hình về sự bất hợp lý, gây phiền hà cho doanh nghiệp và làm phân tán nguồn lực quản lý của nhà nước. Cụ thể là: Một cơ sở sản xuất bún sẽ sử dụng, sản xuất đồng thời ba sản phẩm này. Thế nhưng, phải báo cáo chất lượng cho cơ quan nào thì trên thực tế doanh nghiệp gặp rất nhiều lúng túng. Nếu là hạt gạo (nguyên liệu) thì thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Nếu là bột gạo (tinh bột) thì thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ Công thương; Nếu là bún (thực phẩm ăn liền) thì thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ Y tế (bún không được phép chứa Tinopal gây hại cho người tiêu dùng). Như vậy, việc 03 Bộ cùng quản lý về quá trình xử lý thực phẩm bẩn hoặc hậu kiểm sẽ mất nhiều thời gian, công sức.

Bên cạnh đó, việcgiao quyền tự công bố chất lượng cho doanh nghiệp là một chủ trương đúng đắn, phù hợp với thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, để cơ chế này vận hành hiệu quả, vai trò "hậu kiểm" của Nhà nước phải cực kỳ mạnh mẽ. Với nguồn lực mỏng như hiện nay, việc hậu kiểm chỉ như "bắt cóc bỏ đĩa", không thể bao quát hết thị trường, dẫn đến rủi ro lớn về an toàn cho người tiêu dùng.

3. Kiến nghị

Để giải quyết tận gốc vấn đề, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, tác động vào cả chính sách, thực thi, nguồn lực và nhận thức xã hội như:

3.1. Nhóm kiến nghị về hoàn thiện thể chế và chính sách pháp luật

Đây là nhóm giải pháp có tính nền tảng, gốc rễ. Tập trung vào những nội dung:

Một là, ưu tiên nguồn lực để xây dựng và vận hành Cơ sở dữ liệu quốc gia về xử lý vi phạm hành chính. Việc này sẽ cung cấp một công cụ hữu hiệu để cá thể hóa trách nhiệm và áp dụng chế tài chính xác, công bằng.

Hai là, khẩn trương rà soát, sửa đổi, bổ sung các nghị định chuyên ngành. Việc này nhằm lấp đầy các khoảng trống pháp lý, đặc biệt là bổ sung chế tài với hành vi vận chuyển hàng không rõ nguồn gốc và quy định rõ ràng về quản lý các sản phẩm mới.

Ba là, nghiên cứu, ban hành Luật Thương mại điện tử (sửa đổi) và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan để điều chỉnh các hoạt động kinh doanh trên nền tảng số, quy trách nhiệm rõ ràng cho các chủ sàn, nhà cung cấp dịch vụ và người bán hàng.

Bốn là, tái cấu trúc lại hệ thống quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng quy về một đầu mối chủ trì, chịu trách nhiệm chính, chấm dứt tình trạng chồng chéo, cát cứ như hiện nay.

3.2. Nhóm kiến nghị, giải pháp với Ủy ban nhân dân tỉnh và các cơ quan chức năng của tỉnh Nghệ An về nâng cao năng lực và hiệu quả thực thi tại địa phương

Một là, đề cao và quy định rõ trách nhiệm người đứng đầu: Phải coi đây là một tiêu chí đánh giá năng lực, hiệu quả công tác. Địa bàn, lĩnh vực nào để xảy ra vi phạm phức tạp, kéo dài thì người đứng đầu phải chịu trách nhiệm và có chế tài xử lý tương xứng.

Hai là, xây dựng cơ chế phối hợp thực chất: Kiện toàn Ban chỉ đạo 389 tỉnh Nghệ An, xây dựng các quy chế phối hợp cụ thể trong việc chia sẻ thông tin tình báo, phân tích, dự báo và xây dựng các chuyên án đấu tranh chung.

Ba là, đầu tư có trọng tâm, trọng điểm cho các lực lượng chức năng: Ưu tiên bố trí kinh phí mua sắm trang thiết bị hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI) vào công tác giám sát, phát hiện vi phạm, đặc biệt trên không gian mạng. Đồng thời, thường xuyên bồi dưỡng, tập huấn nâng cao trình độ nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ.

Bốn là, đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra công vụ: Siết chặt kỷ cương, phòng chống tiêu cực, "tham nhũng vặt" ngay trong chính các lực lượng thực thi, bởi đây là yếu tố có thể làm suy yếu toàn bộ nỗ lực chung.

Kết luận

Cuộc chiến chống hàng giả, hàng kém chất lượng và vi phạm an toàn thực phẩm là một hành trình gian nan, đòi hỏi sự kiên trì, quyết tâm chính trị cao độ, tư duy đổi mới và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Những phân tích trên cho thấy, tại tỉnh Nghệ An, bên cạnh những nỗ lực đáng ghi nhận, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức lớn, đặc biệt là các rào cản đến từ chính sự thiếu hoàn thiện của hành lang pháp lý.

Để tạo ra chuyển biến thực sự, cần bắt đầu từ việc tháo gỡ các "nút thắt" về mặt pháp luật, tiếp đó là nâng cao năng lực thực thi, đầu tư nguồn lực tương xứng và huy động được sức mạnh của toàn dân. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể từng bước đẩy lùi vấn nạn này, kiến tạo một môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh, góp phần vào sự phát triển bền vững của tỉnh Nghệ An và cả nước.

ThS. Phan Trung Tú

Trưởng phòng Dân nguyện - Thông tin,

Văn phòng Đoàn Đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân tỉnh Nghệ An