Hà Nội là thủ đô, đồng thời cũng là một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, thương mại và du lịch quan trọng của Việt Nam. Về giao thông, Hà Nội có nhiều tuyến đường quan trọng như quốc lộ 1A (xuyên Bắc - Nam), quốc lộ 2 (đi Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hà Giang), quốc lộ 3, quốc lộ 5, quốc lộ 6… với 5 tuyến đường sắt chính và 2 sân bay (Nội Bài, Gia Lâm) là cầu nối giữa nước ta với thế giới và khu vực. Hiện nay, trên địa bàn Hà Nội có rất nhiều khu đô thị mới xây dựng với kiến trúc, quy mô, quy hoạch rất hiện đại và văn minh như: Khu đô thị Vincom Mega Mall Royal City, khu đô thị Vincom Mega Mall Times City, khu đô thị Ecopark… cùng với nhiều khu công nghiệp phát triển như: Khu công nghiệp Bắc Thăng Long, khu công nghiệp Nam Thăng Long, khu công nghiệp Quang Minh… Vị trí chiến lược quan trọng cùng với hệ thống giao thông thuận lợi nói trên đã tạo cho Hà Nội một lợi thế lớn trong việc giao lưu kinh tế, văn hóa, khoa học, kỹ thuật với các tỉnh trong cả nước và với nước ngoài.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi đó, tình hình tội phạm trên địa bàn Hà Nội nhiều năm gần đây diễn biến rất phức tạp. Trong đó, tình hình tội phạm giết người đang là vấn đề bức xúc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình hình an ninh trật tự, an toàn xã hội trên địa bàn. Các đối tượng phạm tội đa dạng về thành phần, lứa tuổi… với phương thức, thủ đoạn thực hiện tội phạm ngày càng tinh vi, trắng trợn, liều lĩnh, manh động và xảo quyệt.

Theo thống kê của Công an thành phố Hà Nội, từ năm 2011 đến tháng 6 năm 2015, trên địa bàn đã xảy ra 369 vụ án giết người trong tổng số 25.677 vụ phạm pháp hình sự (chiếm 1,43%)[1]. Như vậy, bình quân mỗi năm ở Hà Nội xảy ra 74 vụ án giết người. Đặc biệt, năm 2016 trên địa bàn Hà Nội xảy ra 59 vụ, tăng 02 vụ so với năm 2015[2]. Đáng lưu ý, nhiều vụ đối tượng sử dụng công cụ, phương tiện gây án với thủ đoạn có tính chất dã man, tàn bạo gây tâm lý hoang mang, lo lắng trong nhân dân. Đặc biệt, qua khảo sát nhân thân đối tượng phạm tội cho thấy, trong số 369 vụ giết người xảy ra thì phần lớn đối tượng thực hiện tội phạm là nam giới (chiếm 91 %); độ tuổi dưới 18 (chiếm 63,42%)[3] [3]; trình độ học vấn chủ yếu là trung học cơ sở, trung học phổ thông và thường chưa có nghề nghiệp, chưa có tiền án, tiền sự. Tội phạm xảy ra chủ yếu do bột phát. Như vậy, từ những con số thống kê cho thấy, đối tượng phạm tội ở Hà Nội đang có xu hướng ngày càng trẻ hóa hơn.

Tình trạng tội phạm giết người trên địa bàn Hà Nội diễn biến phức tạp nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó đáng chú ý là một số nguyên nhân cơ bản sau:

Thứ nhất, tác động tiêu cực từ phía gia đình

Gia đình là yếu tố đặc biệt quan trọng, là cái nôi hình thành, nuôi dưỡng, giáo dục nhân cách, đạo đức của con người cho nên gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến việc phát triển nhân cách của mỗi cá nhân. Những mâu thuẫn, xung đột trong gia đình như đánh, cãi, chửi nhau; lừa gạt, ghen tuông hoặc có hành vi vi phạm đạo đức… góp phần không nhỏ tạo nên tâm lý tiêu cực, những hành vi lệch chuẩn, coi thường tính mạng, sức khỏe của người khác và khi có điều kiện sẽ dẫn đến phạm tội. Kết quả khảo sát cho thấy, trong số 369 vụ án giết người xảy ra trên địa bàn thành phố Hà Nội thì có tới 75 vụ (chiếm tỷ lệ 20,4%) mà nạn nhân là người thân thích với thủ phạm[4].

Thứ hai, tác động của tệ nạn ma túy

Tệ nạn ma túy luôn là vấn đề nhức nhối của toàn xã hội bởi nó không chỉ hủy hoại sức khỏe con người mà còn khiến nhiều gia đình rơi vào cảnh khánh kiệt, bần cùng. Ma túy không chỉ là nguyên nhân của các mối bất hòa trong gia đình mà còn là nguyên nhân dẫn đến phạm tội. Người nghiện ma túy khi đã sa chân vào con đường nghiện ngập thì có thể bất chấp tất cả để có tiền sử dụng ma túy và hậu quả xảy ra có thể là trộm cắp tài sản, cướp giật và kể cả giết người.Kết quả thống kê cho thấy, số người phạm tội có sử dụng ma túy chiếm tới 23%[5].

Ngoài ra trong những năm gần đây, việc sử dụng ma túy tổng hợp đặc biệt là “ma túy đá” đang lan rộng trên phạm vi cả nước với những hệ lụy nghiêm trọng đối với đời sống xã hội. Bởi lẽ, “ma túy đá” mặc dù được đánh giá là “nhẹ” hơn so với heroin nhưng lại có tác động, kích thích mạnh mẽ lên hệ thần kinh và gây ra những thương tổn khó khắc phục về thể chất, tâm lý và đặc biệt là sự kiểm soát trong hành vi của người sử dụng. Trong nhiều trường hợp đã gây cho người sử dụng ảo giác, hoang tưởng, mất kiểm soát hành vi dẫn đến phạm tội giết người. Do đó, khi đối tượng sử dụng “ma túy đá” sẽ làm tăng cao hơn nguy cơ phạm tội giết người.

Thứ ba, tác động tiêu cực từ mặt trái của nền kinh tế thị trường

Cùng với sự phát triển năng động của nền kinh tế thị trường thì mặt trái của nó cũng ảnh hưởng tiêu cực đến nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội trên địa bàn Hà Nội. Tình trạng thất nghiệp, thiếu việc làm hoặc việc làm không ổn định gia tăng dẫn đến sự phân hóa xã hội, làm tăng khoảng cách giàu nghèo, tạo tâm lý chán nản nên dễ bị lôi léo vào các tệ nạn xã hội cũng như vào con đường phạm tội giết người. Bên cạnh đó, quá trình hội nhập của đất nước nói chung và đặc biệt của thủ đô Hà Nội nói riêng đã là những điều kiện thuận lợi cho sự du nhập của văn hóa ngoại lai, các văn hóa phẩm đồi trụy, mang tính bạo lực tràn vào địa bàn đã làm cho một bộ phận người dân, trong đó có thanh thiếu niên (bộ phận chưa phát triển ổn định nhân cách) đã bị ảnh hưởng sâu sắc và có xu hướng giải quyết những tranh chấp bằng sử dụng bạo lực. Theo kết quả khảo sát, trong số 369 vụ án giết người xảy ra trên địa bàn thành phố Hà Nội thì có tới 232 vụ (chiếm tỷ lệ 62,9%) mà đối tượng phạm tội có sử dụng công cụ, phương tiện khi thực hiện tội phạm[6].

Thứ tư, những hạn chế từ công tác tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật và phong trào quần chúng đấu tranh phòng, chống tội phạm

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật trên địa bàn thành phố Hà Nội vẫn còn có nhiều hạn chế về nội dung, hình thức và phương pháp dẫn đến nhận thức và hiểu biết pháp luật của nhân dân chưa cao. Công tác tuyên truyền pháp luật đặc biệt là pháp luật hình sự chủ yếu triển khai đến đến các đơn vị hành chính sự nghiệp, các doanh nghiệp, mà ít được phổ biến đến các tổ chức khác cũng như người dân dẫn đến việc nhân dân chưa hiểu hoặc chưa ý thức hết được những nguyên nhân, điều kiện và hậu quả của tội phạm nói chung và tội phạm giết người nói riêng để có biện pháp chủ động phòng ngừa. Nội dung tuyên truyền còn nặng về các vi phạm, chưa tích cực củng cố xây dựng và nhân rộng các điển hình tiên tiến, ít chú trọng đếngương người tốt, việc tốt trong phong trào đấu tranh phòng, chống tội phạm.Phong trào quần chúng nhân dân đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và tội phạm giết người nói riêng có lúc, có nơi chưa được quan tâm đúng mức, chưa được duy trì thường xuyên; sự phối hợp giữa các ban, ngành, đoàn thể chưa chặt chẽ; chưa tạo được cơ chế phối hợp cụ thể; công tác sơ kết, tổng kết, khen thưởng, động viên phong trào chưa kịp thời nên hiệu quả còn hạn chế.

Thứ năm, tác động của lối sống ích kỷ, thích hưởng thụ, lười lao động

Với điều kiện kinh tế thuận lợi và có phần vượt trội hơn so với các tỉnh khác cho nên đời sống của nhân dân ở địa bàn Hà Nội cũng cao hơn. Chính vì có mức sống cao hơn cùng với sự phát triển nhanh chóng về mọi mặt của xã hội đã khiến cho một bộ phận giới trẻ có lối sống ích kỷ, thích hưởng thụ, lười học tập và lười lao động. Lối sống ấy đã dẫn đến việc không muốn làm mà vẫn muốn có ăn, thậm chí là ăn ngon, mặc đẹp, được sử dụng những phương tiện kỹ thuật hiện đại để phục vụ cho bản thân nên các đối tượng dám bất chấp tất cả kể cả việc giết người để đạt được mong muốn hưởng thụ của mình.

Thứ sáu, công tác quản lý nhà nước về an ninh trật tự còn hạn chế

+ Công tác quản lý nhân khẩu, hộ khẩu và các ngành nghề kinh doanh có điều kiện về an ninh trật tự còn có nhiều lỏng lẻo:

Với vị trí trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của cả nước, thủ đô Hà Nội có nền kinh tế phát triển mạnh mẽ, thu hút số lượng lớn người dân từ các tỉnh lân cận về làm ăn, sinh sống và xu hướng này vẫn ngày một gia tăng. Sự gia tăng, biến động về dân số nêu trên dẫn đến công tác quản lý hành chính trong lĩnh vực này gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong điều kiện lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội trên địa bàn còn mỏng.

+ Công tác quản lý công cụ hỗ trợ, vũ khí, vật liệu nổ vẫn chưa đạt được nhiều hiệu quả

Tuy đã được triển khai ở từng địa bàn cơ sở song việc phát hiện, thu hồi vũ khí tự tạo, vũ khí quân dụng, công cụ hỗ trợ còn thất lạc trong địa bàn chưa có kết quả cao. Hiện nay, tình trạng tàng trữ, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và các loại vũ khí thô sơ khác nhất là súng tự chế, dao, kiếm, các loại hung khí do Trung Quốc sản xuất còn xuất hiện nhiều trong nhân dân đặc biệt là trong đối tượng thanh thiếu niên. Điển hình năm 2016, xảy ra 59 vụ giết người thì có tới 18 vụ có sử dụng vũ khí nóng gây án (súng quân dụng, súng Colt tự chế và súng bắn đạn ghém tự chế) tăng 05 vụ tương đương với 33,3% so với năm 2015[7].

Trên cơ sở những nguyên nhân cơ bản nêu trên, chúng tôi cho rằng để nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa tội phạm giết người trên địa bàn, trong thời gian tới thành phố Hà Nội cần thực hiện tốt một số nội dung cơ bản như sau:

Một là, các cơ quan, ban, ngành có biện pháp thực hiện có hiệu quả Chỉ thị số 48-CT/TW ngày 22/10/2010 của Bộ Chính trị (khóa X) về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới”; Chỉ thị số 09-CT/TW ngày 01/12/2011 của Ban Bí thư Trung ương Đảng (Khóa XI) về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc trong tình hình mới”; Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm của Chính phủ năm 2012 và Kế hoạch số 88KH-UBND về thực hiện Chỉ thị số 48-CT/TW của Chính phủ.

Hai là, các ban, ngành, đoàn thể, cơ quan thông tin đại chúng cần tăng cường phối hợp thực hiện có hiệu quả công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho quần chúng nhân dân.

Cần đẩy mạnh tuyên truyền về giá trị đạo đức, truyền thống gia đình, truyền thống dân tộc… định hướng cho người dân nhất là đối với tầng lớp thanh niên ứng xử phù hợp với đạo đức truyền thống của người Việt Nam; lên án những hành vi, lối sống ích kỷ, thích hưởng thụ, lười lao động, những hành vi thiếu văn hóa, vi phạm pháp luật. Đặc biệt, tích cực đẩy mạnh tuyên truyền về tác hại cũng như sự ảnh hưởng nghiêm trọng của ma túy, đặc biệt là “ma túy đá” đối với đời sống để các tầng lớp nhân dân hiểu rõ và tránh xa, góp phần hạn chế tội phạm giết người gia tăng do nguyên nhân sử dụng ma túy.

Củng cố, nâng cao chất lượng hoạt động của các Trung tâm Trợ giúp pháp lý để phổ biến các văn bản quy phạm pháp luật cho phù hợp với từng đối tượng, giúp quần chúng nhân dân nâng cao nhận thức và phòng ngừa tội phạm. Đặc biệt, chú trọng tăng cường công tác hòa giải của Tổ hòa giải, kịp thời phát hiện những mâu thuẫn trong nội bộ quần chúng nhân dân (từ mâu thuẫn trong gia đình đến mâu thuẫn trong các quan hệ hàng xóm, láng giềng, khối phố…) không để xảy ra các mâu thuẫn, bức xúc kéo dài dẫn đến giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực, làm nảy sinh tội phạm giết người. Mỗi tổ, cụm dân phố… cần có một Tổ hòa giải, cần phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng dân cư để thuyết phục người dân, giải quyết mâu thuẫn và vận động nhân dân tham gia phòng, chống tội phạm, đảm bảo an ninh trật tự tại địa bàn cơ sở.

Chủ động tuyên truyền, phổ biến và vận động quần chúng phòng ngừa, tố giác tội phạm nói chung và tội phạm giết người nói riêng gắn với việc xây dựng gia đình văn hóa, khối phố an toàn về an ninh trật tự. Trong đó cần chú trọng tuyên truyền, giáo dục về các phương thức, thủ đoạn, thời gian, địa bàn hoạt động của các tội phạm giết người. Cảnh sát khu vực, Công an quận, huyện phụ trách xã, Công an xã cần thông qua các buổi sinh hoạt khu phố, tổ dân phố lồng ghép nội dung phát động quần chúng bảo vệ an ninh trật tự.

Ba là, Ủy ban nhân dân thành phố, Ủy ban nhân dân các quận cần quan tâm chỉ đạo thực hiện tốt công tác quản lý, kiểm tra các ngành nghề kinh doanh có điều kiện, quản lý lao động nhập cư từ các tỉnh lân cận về Hà Nội. Tổ chức, thành lập và hướng dẫn chuyên môn cho các tổ chức tự quản tại cơ sở thực hiện nhiệm vụ liên quan đến giữ gìn an ninh trật tự như: Dân phòng, thanh niên, phụ nữ, cựu chiến binh… Thông qua các tổ chức tự quản này có thể góp phần vào công tác tuần tra, kiểm soát; quản lý an ninh trật tự tại từng địa bàn.

Bốn là, lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội cần khai thác và phát huy hiệu quả công tác quản lý hành chính về anh ninh trật tự để phòng ngừa tội phạm giết người xảy ra tại địa bàn mình quản lý như: đăng ký cư trú, thường xuyên kiểm tra cư trú công dân ở các địa bàn trọng điểm. Đối với các cơ sở kinh doanh cho thuê lưu trú cần tổ chức cho chủ cơ sở đến khai báo chặt chẽ không để các đối tượng lợi dụng để hoạt động phạm tội hoặc là nơi để ẩn náu, chuẩn bị công cụ, phương tiện gây án, tụ tập thành các băng nhóm phạm tội.

Ngoài ra,đối với công tác quản lý vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ, Công an các cấp cần thường xuyên phát động quần chúng giao nộp vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ. Kết hợp chặt chẽ giữa việc thu hồi, giao nộp với công tác kiểm tra, quản lý các loại vũ khí. Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm nói chung và tội phạm giết người nói riêng trong thời gian tới.

ThS. Nguyễn Thị Vân

Học viện Chính trị Công an Nhân dân

[1] Tổng hợp số liệu từ các báo cáo tổng kết công tác năm của Phòng PC45, Công an thành phố Hà Nội từ năm 2011 đến tháng 6/2015.

[2] Tổng hợp số liệu từ các báo cáo tổng kết công tác năm của Phòng PC45, Công an thành phố Hà Nội từ năm 2011 đến tháng 6/2015.

[3] Tổng hợp số liệu từ các báo cáo tổng kết công tác năm của Phòng PC45, Công an thành phố Hà Nội từ năm 2011 đến tháng 6/2015.

[4] Tổng hợp số liệu từ các báo cáo tổng kết công tác năm của Phòng PC45, Công an thành phố Hà Nội từ năm 2011 đến tháng 6/2015.

[5] Tổng hợp số liệu từ các báo cáo tổng kết công tác năm của Phòng PC45, Công an thành phố Hà Nội từ năm 2011 đến tháng 6/2015.

[6] Tổng hợp số liệu từ các báo cáo tổng kết công tác năm của Phòng PC45, Công an thành phố Hà Nội từ năm 2011 đến tháng 6/2015.

[7] Tổng hợp số liệu từ các báo cáo tổng kết công tác năm của Phòng PC45, Công an thành phố Hà Nội từ năm 2011 đến tháng 6/2015.