Thứ ba 17/11/2026 12:18
Email: danchuphapluat@moj.gov.vn
Hotline: 024.627.397.37 - 024.62.739.735

Tính vật quyền của thế chấp tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sư năm 2015

Một trong những chủ thuyết được tiếp cận khi xây dựng các quy định về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ nói chung và thế chấp tài sản nói riêng của Bộ luật Dân sự năm 2015 là vật quyền.

Mặc dù, vẫn còn có những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện, song có thể nói, việc ghi nhận và thể hiện yếu tố vật quyền trong thế chấp tài sản là một bước tiến mới của Bộ luật Dân sự năm 2015 so với Bộ luật Dân sự năm 2005. Để làm rõ hơn vấn đề này, bài viết sẽ bàn về yếu tố vật quyền trong biện pháp thế chấp tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 và một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thực tiễn.

1. Nhận diện yếu tố vật quyền trong các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 về thế chấp tài sản

Một cách khái quát nhất, có thể hiểu: “Vật quyền là quyền của một người (cá nhân, pháp nhân) được trực tiếp thực hiện một số hành vi (quyền năng) nhất định do luật định lên một tài sản nhất định (có thể là của mình, có thể là của người khác), qua đó mà thỏa mãn các nhu cầu vật chất và tinh thần của mình”[1]. Trong quan hệ thế chấp, tính chất vật quyền thể hiện ở việc bên nhận thế chấp được tự mình thực hiện các quyền (mang tính chất chủ động và trực tiếp) đối với tài sản thế chấp, cả trên phương diện chiếm hữu (nắm giữ) bản thể vật lý của tài sản để thực hiện thủ tục xử lý[2] và định đoạt tài sản (thông qua các giao dịch mua bán, chuyển nhượng)[3] và hưởng quyền ưu tiên theo thứ tự công khai hóa vật quyền.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 297 Bộ luật Dân sự năm 2015 thì: “Khi biện pháp bảo đảm phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba thì bên nhận bảo đảm được quyền truy đòi tài sản bảo đảm và được quyền thanh toán theo quy định tại Điều 308 của Bộ luật này và luật khác có liên quan”. Với quy định nói trên, lần đầu tiên, hai đặc điểm quan trọng của vật quyền thế chấp đã được ghi nhận một cách minh thị trong Bộ luật Dân sự, đó là quyền truy đòi và quyền thanh toán.

1.1. Bên nhận thế chấp được quyền truy đòi tài sản thế chấp từ người đang chiếm hữu thực tế tài sản thế chấp, không phụ thuộc vào ý chí của bên thế chấp hoặc bên thứ ba đang chiếm hữu thực tế tài sản thế chấp

Bản chất của thế chấp (trong sự phân biệt với biện pháp cầm cố) là tài sản thế chấp không chuyển giao cho bên nhận thế chấp mà vẫn do bên thế chấp (chủ sở hữu tài sản) hoặc người thứ ba trực tiếp nắm giữ, khai thác, sử dụng và làm tăng giá trị kinh tế của tài sản thế chấp (Điều 317, Điều 324 Bộ luật Dân sự năm 2015). Do đó, ở biện pháp thế chấp, tính chất vật quyền thể hiện rõ nhất ở quyền truy đòi tài sản thế chấp và thực hiện việc kê biên, bán tài sản thế chấp để thu hồi nợ trong trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ được bảo đảm bằng biện pháp thế chấp. Quyền truy đòi tài sản thế chấp được bên nhận thế chấp thực hiện không phụ thuộc vào ý chí của bất kỳ chủ thể nào, bên thế chấp (chủ sở hữu tài sản thế chấp) hay bên đang thực tế chiếm hữu tài sản thế chấp.

Để được quyền truy đòi và định đoạt đối với tài sản thế chấp, bên nhận thế chấp phải thực hiện thủ tục công khai hóa cho người thứ ba biết về vật quyền thế chấp của mình thông qua thiết chế đăng ký. Đây được xem là điều kiện để quyền đối với tài sản thế chấp của bên nhận thế chấp trở thành vật quyền. Trường hợp không công khai hóa vật quyền thế chấp thông qua thiết chế đăng ký, bên nhận thế chấp vẫn có quyền đối với tài sản thế chấp nhưng việc thực hiện quyền lại phụ thuộc vào ý chí và thỏa thuận của các bên trong hợp đồng thế chấp. Còn một khi đã công khai hóa thông qua thiết chế đăng ký thì quyền đối với tài sản thế chấp sẽ trở thành vật quyền và bên nhận thế chấp được thực hiện quyền này một cách chủ động, trực tiếp mà không phụ thuộc vào thỏa thuận với bên thế chấp cũng như ý chí, mong muốn của bất kỳ chủ thể nào. Chủ sở hữu tài sản thế chấp (bên thế chấp) hoặc người đang thực tế chiếm hữu tài sản thế chấp phải tôn trọng và đảm bảo thực thi quyền năng này của bên nhận thế chấp. Cơ chế thực thi vật quyền thế chấp nói trên đảm bảo cho chủ nợ có bảo đảm bằng biện pháp thế chấp khả năng tự mình xử lý tài sản thế chấp và thu hồi lợi ích chính đáng của mình trong một hoàn cảnh đặc biệt nhạy cảm, đó là khi chủ nợ đứng trước nguy cơ không thu hồi được tài sản của mình do con nợ (bên có nghĩa vụ) không thực hiện nghĩa vụ. Như vậy, truy đòi tài sản thế chấp để xử lý là công vụ (biện pháp) pháp lý cần thiết giúp chủ nợ nhận thế chấp nắm giữ tài sản thế chấp để thực hiện thủ tục xử lý nhằm thu hồi nợ, qua đó, giảm thiểu và bù đắp rủi ro do việc bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ gây ra.

Bộ luật Dân sự năm 2005 không quy định về quyền truy đòi tài sản bảo đảm của bên nhận bảo đảm, nhưng Nghị định hướng dẫn Bộ luật Dân sự năm 2005 về giao dịch bảo đảm (Nghị định số 163/2006/NĐ-CP ngày 29/12/2006 của Chính phủ về giao dịch bảo đảm) có quy định về quyền thu giữ tài sản bảo đảm của bên nhận bảo đảm để xử lý tại Điều 63, mặc dù, chưa rõ ràng về lý thuyết tiếp cận là trái quyền hay vật quyền. Đến Bộ luật Dân sự năm 2015, quyền truy đòi tài sản thế chấp của bên nhận thế chấp mới được ghi nhận trên nền tư duy tiếp cận rõ ràng và mạch lạc hơn về vật quyền thế chấp. Theo quy định của khoản 2 Điều 297 Bộ luật Dân sự năm 2015, khi biện pháp thế chấp phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba thì bên nhận thế chấp được quyền truy đòi tài sản thế chấp. Nhìn tổng thể, thì quyền truy đòi (quy định tại Bộ luật Dân sự năm 2015) và quyền thu giữ (quy định tại Nghị định số 163/2006/NĐ-CP) cơ bản có nội hàm gần giống nhau, đó đều là quyền lấy lại tài sản từ người đang giữ tài sản để xử lý. Theo chúng tôi, dưới góc độ nào đó, có thể hiểu quyền truy đòi chính là quyền thu giữ. Tuy nhiên, khái niệm quyền truy đòi phù hợp và đúng với tính chất vật quyền của quan hệ thế chấp hơn vì nó phản ánh được quyền theo đuổi của bên nhận thế chấp đối với tài sản thế chấp, ngay cả khi tài sản thế chấp đã được chuyển giao cho người thứ ba. Liên quan đến quy định về quyền truy đòi tài sản của Bộ luật Dân sự năm 2015, có một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện, đó là:

Một là, Bộ luật Dân sự năm 2015 mặc dù cho phép bên nhận thế chấp có quyền truy đòi tài sản thế chấp nhưng lại quy định việc giao tài sản thế chấp lại phụ thuộc vào ý chí của người đang giữ tài sản thế chấp. Trường hợp người đang giữ tài sản thế chấp không giao tài sản thế chấp thì bên nhận thế chấp chỉ có thể truy đòi (thu giữ) tài sản thế chấp thông qua thủ tục tư pháp tại Tòa án, trừ trường hợp luật có quy định khác (Điều 301 Bộ luật Dân sự năm 2015). Trong khi đó, pháp luật của một số nước theo lý thuyết vật quyền, ví dụ như Cộng hòa Pháp lại cho phép bên nhận thế chấp có quyền kê biên đối với tài sản thế chấp mà không phụ thuộc vào sự phản kháng của bất kỳ chủ thể nào. Các bên liên quan phải tôn trọng quyền của bên nhận thế chấp và không được phép cản trở việc kê biên của bên nhận thế chấp đối với tài sản thế chấp (Điều 2171 Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp).

Như vậy, với các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 (khoản 2 Điều 297, Điều 301), quyền truy đòi tài sản thế chấp của bên nhận thế chấp (với tư cách là vật quyền) vẫn bị phụ thuộc và ràng buộc bởi hành vi thực hiện nghĩa vụ “giao” tài sản của người đang giữ tài sản. Bên nhận thế chấp vẫn chưa thể thực hiện quyền (một cách trực tiếp và ngay tức khắc) đối với tài sản thế chấp, hay nói cách khác, chưa thể thực thi quyền lợi của mình đối với tài sản thế chấp một cách trực tiếp và ngay tức khắc đúng như ưu thế và vị thế của vật quyền thế chấp so với trái quyền. Chính vì vậy, nếu chỉ dừng lại ở việc ghi nhận quyền mang tính nguyên tắc của Bộ luật Dân sự năm 2015 mà không có văn bản hướng dẫn chi tiết thêm thì quyền truy đòi vẫn chưa thể là công cụ hữu hiệu giúp bên nhận thế chấp xử lý những vướng mắc đang gặp phải trong thực tiễn xử lý tài sản thế chấp.

Hai là, quyền truy đòi tài sản thế chấp để xử lý mới chỉ là tiền đề pháp lý giúp bên nhận thế chấp thực hiện việc nắm giữ tài sản thế chấp để xử lý. Lẽ đương nhiên, cái cốt lõi đảm bảo quyền truy đòi của bên nhận thế chấp không hẳn chỉ vì quyền này được Bộ luật Dân sự năm 2015 tiếp cận từ lý thuyết vật quyền. Trong bối cảnh hiện tại, vấn đề quan trọng là xây dựng cơ chế bảo đảm quyền truy đòi tài sản thế chấp từ lý thuyết vật quyền, không chỉ ở Bộ luật Dân sự mà còn ở các luật có liên quan đến việc thực thi quyền này của bên nhận thế chấp trong chu trình thế chấp, từ giai đoạn xác lập, thực hiện hợp đồng, đến giai đoạn xét xử, thi hành án và thực hiện thủ tục chuyển quyền sở hữu tài sản thế chấp cho bên mua. Hay nói cách khác, lý thuyết vật quyền trong Bộ luật Dân sự năm 2015 cần phải được “lan tỏa” đến các luật có liên quan đến việc thực thi quyền của bên nhận thế chấp[4], để bảo đảm bên nhận thế chấp được thực thi quyền này trong một hệ thống pháp luật được tư duy nhất quán và đồng bộ về vật quyền.

Ba là, Bộ luật Dân sự năm 2015 chỉ xác định về nguyên tắc, bên nhận thế chấp có quyền truy đòi tài sản thế chấp. Vấn đề quan trọng cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ là bên nhận thế chấp được quyền truy đòi tài sản thế chấp từ những chủ thể nào? Vì theo Bộ luật Dân sự năm 2015 thì bên thế chấp “được bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật” (khoản 5 Điều 321). Vậy, bên nhận thế chấp có được quyền truy đòi tài sản thế chấp từ bên mua, bên nhận trao đổi, bên được tặng cho tài sản thế chấp khi tài sản thế chấp đã được chuyển giao quyền sở hữu cho những chủ thể này hay không? Bộ luật Dân sự năm 2015 chưa quy định cụ thể về vấn đề này mà mới chỉ xử lý hệ quả pháp lý của trường hợp bên thế chấp bán, thay thế, trao đổi tài sản thế chấp là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh. Theo quy định của khoản 4 Điều 321 Bộ luật Dân sự năm 2015, trường hợp bên thế chấp bán, thay thế, trao đổi tài sản thế chấp là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh thì “quyền yêu cầu bên mua thanh toán tiền, số tiền thu được, tài sản hình thành từ số tiền thu được, tài sản được thay thế hoặc được trao đổi trở thành tài sản thế chấp”. Đối với những tài sản thế chấp khác, không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh thì như đã đề cập, Bộ luật Dân sự năm 2015 chưa quy định một cách rõ ràng và cụ thể về hệ quả pháp lý của trường hợp bên thế chấp bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp.

Qua theo dõi, chúng tôi nhận thấy, thực tiễn tranh chấp tại các dự án đầu tư xây dựng nhà ở là một minh chứng cụ thể của việc thiếu quy định của pháp luật về vấn đề này. Hiện nay, tại nhiều dự án đầu tư xây dựng nhà ở đang tồn tại thực tế, chủ đầu tư dự án xây dựng nhà ở đã thực hiện việc thế chấp dự án đầu tư xây dựng nhà ở cho các ngân hàng, nhưng lại không thực hiện thủ tục giải chấp và đăng ký (rút bớt tài sản thế chấp) trước khi bán nhà ở cho người mua. Thực tế này dẫn đến tình trạng, việc xử lý tài sản thế chấp của các ngân hàng gặp nhiều vướng mắc và khoản vay được bảo đảm bằng dự án đầu tư xây dựng nhà ở có nguy cơ chuyển thành khoản vay không có bảo đảm vì tài sản thế chấp đã được chuyển quyền sở hữu sang cho người mua theo quy định của khoản 3 Điều 12 Luật Nhà ở năm 2014 khi bên mua nhận bàn giao nhà ở hoặc đã thanh toán đủ tiền mua nhà ở cho chủ đầu tư. Vụ việc tranh chấp tại chung cư The Harmona, quận Tân Bình, TP. Hồ Chí Minh là một ví dụ điển hình cho vướng mắc này[5]. Điều đáng nói, sự việc ở The Harmona không phải là cá biệt mà là tình trạng khá phổ biến tại các thành phố lớn có nhiều dự án đầu tư xây dựng nhà ở như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh[6].

Vấn đề đặt ra là, trong trường hợp này, ngân hàng thực thi quyền chủ nợ của mình đối với tài sản thế chấp như thế nào? Vì theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, ngân hàng được quyền xử lý tài sản thế chấp (là dự án đầu tư xây dựng nhà ở) để thu hồi nợ (khoản 7 Điều 323), trong khi người mua nhà (khi đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đối với chủ đầu tư hoặc đã nhận bàn giao nhà) thì đã có quyền sở hữu nhà ở (khoản 3 Điều 12 Luật Nhà ở năm 2014).

Tham khảo pháp luật của một số nước theo lý thuyết vật quyền, ví dụ như Nhật Bản, chúng tôi nhận thấy, quyền truy đòi tài sản thế chấp trong trường hợp tài sản thế chấp được chuyển giao quyền sở hữu thông qua hợp đồng mua bán được quy định rất cụ thể và chi tiết. Theo quy định của Bộ luật Dân sự Nhật Bản, bên thế chấp được quyền bán tài sản thế chấp mà không cần có sự đồng ý của bên nhận thế chấp (Điều 380) và việc thế chấp tài sản vẫn có hiệu lực ngay cả khi tài sản thế chấp được chuyển giao cho người khác (được hiểu bao gồm cả chuyển giao thực tế và chuyển giao pháp lý tức chuyển quyền sở hữu)[7]. Trường hợp bên thế chấp bán tài sản thế chấp thì việc thế chấp tài sản sẽ chấm dứt khi người mua thanh toán giá trị tài sản thế chấp đã mua cho bên nhận thế chấp (Điều 377, Điều 378 Bộ luật Dân sự Nhật Bản).

Trong khi đó, theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, bên thế chấp không có quyền bán tài sản thế chấp nếu không có sự đồng ý của bên nhận thế chấp hoặc luật không quy định, trừ trường hợp tài sản thế chấp là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh (khoản 4, khoản 5 Điều 321). Như vậy, theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, trường hợp tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu bên thế chấp bán tài sản thế chấp mà không có sự đồng ý của bên nhận thế chấp và luật không quy định về việc bên thế chấp được phép bán thì hợp đồng mua bán tài sản thế chấp bị vô hiệu vì vi phạm điều cấm của luật (điểm c khoản 1 Điều 117, Điều 122 Bộ luật Dân sự năm 2015). Trong trường hợp này, mặc dù, hợp đồng mua bán tài sản thế chấp bị vô hiệu nhưng nếu không có sự tự nguyện giao tài sản từ bên mua thì việc thực thi quyền truy đòi tài sản thế chấp của bên nhận thế chấp sẽ gặp khó khăn vì sẽ phải thông qua con đường Tòa án và thi hành án. Trường hợp ngược lại, nếu bên thế chấp bán tài sản thế chấp mà có sự đồng ý của bên nhận thế chấp thì tài sản thế chấp có bị giải chấp hay không, điều này Bộ luật Dân sự năm 2015 lại chưa đề cập. Trong khi, theo quy định tại Điều 327 Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu không có sự thỏa thuận giữa các bên, thì trường hợp này không phải là căn cứ chấm dứt thế chấp. Chúng tôi cho rằng, nội dung này cần phải được tiếp tục nghiên cứu, làm rõ.

1.2. Bên nhận thế chấp được quyền ưu tiên thanh toán theo thứ tự công khai hóa vật quyền thế chấp

Theo quy định của khoản 2 Điều 297 Bộ luật Dân sự năm 2015, khi biện pháp thế chấp phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba thì bên nhận thế chấp được quyền thanh toán theo quy định tại Điều 308 của Bộ luật này và luật khác có liên quan. Liên quan đến quy định về quyền ưu tiên thanh toán của bên nhận thế chấp của Bộ luật Dân sự năm 2015, chúng tôi có một số nhận xét như sau:

Thứ nhất, theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, có những trường hợp, ngay cả khi không công khai hóa vật quyền thế chấp thì bên nhận thế chấp vẫn có quyền ưu tiên thanh toán. Cụ thể là, theo quy định tại điểm c khoản 1 Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 2015 thì: “Trường hợp các biện pháp bảo đảm đều không phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba thì thứ tự thanh toán được xác định theo thứ tự xác lập biện pháp bảo đảm”. Như vậy, theo tiếp cận của Bộ luật Dân sự năm 2015, công khai hóa vật quyền thế chấp không phải là điều kiện tiên quyết để bên nhận thế chấp được hưởng quyền ưu tiên thanh toán trong mọi trường hợp.

Thứ hai, Bộ luật Dân sự năm 2015 chưa có điều luật quy định cụ thể về xác định quyền của bên nhận thế chấp trong trường hợp tài sản thế chấp bị cầm giữ dẫn đến trên thực tế, về vấn đề này còn có cách hiểu khác nhau. Có quan điểm cho rằng, trong trường hợp tài sản thế chấp đang bị cầm giữ thì khi xử lý tài sản thế chấp, quyền ưu tiên thanh toán giữa bên nhận thế chấp và bên cầm giữ được xác định theo thứ tự xác lập hiệu lực đối kháng với người thứ ba của các biện pháp bảo đảm này. Tuy nhiên, theo chúng tôi, Bộ luật Dân sự năm 2015 không đặt ra vấn đề và xử lý vấn đề xác định thứ tự ưu tiên thanh toán giữa bên nhận thế chấp và bên cầm giữ vì những lý do cơ bản sau đây:

- Quy định về quyền thanh toán của bên nhận thế chấp tại khoản 2 Điều 297 Bộ luật Dân sự năm 2015 được đặt trong mối liên hệ với Điều 307, Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 2015, nghĩa là, được đặt trong mối quan hệ với bên nhận thế chấp, bên nhận cầm cố khác khi xử lý tài sản cầm cố, tài sản thế chấp trong trường hợp một tài sản được dùng để bảo đảm thực hiện cho nhiều nghĩa vụ. Theo đó, thứ tự ưu tiên thanh toán chỉ được đặt ra (chỉ được xác định) giữa bên nhận thế chấp, bên nhận cầm cố khi xử lý tài sản thế chấp, tài sản cầm cố, chứ không phải giữa bên nhận thế chấp, bên nhận cầm cố với bên khác có quyền đối với tài sản thế chấp, tài sản cầm cố như bên cầm giữ.

- Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về thứ tự ưu tiên thanh toán giữa “các bên cùng nhận tài sản bảo đảm”, chứ không phải giữa bên nhận thế chấp tài sản với bên cầm giữ. Vì bản chất và mục đích của cầm giữ tài sản không phải là “nhận tài sản” để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ mà là để thực hiện thỏa thuận giữa các bên theo hợp đồng song vụ (Điều 346 Bộ luật Dân sự năm 2015)8. Việc nắm giữ tài sản để thực hiện hợp đồng song vụ chỉ chuyển hóa thành chiếm giữ (chuyển hóa thành biện pháp bảo đảm) khi bên có nghĩa vụ trong hợp đồng song vụ vi phạm nghĩa vụ theo thỏa thuận trong hợp đồng song vụ (Điều 346 Bộ luật Dân sự năm 2015). Nhưng ngay cả khi bên cầm giữ thực hiện hành vi chiếm giữ tài sản thì mục đích của việc chiếm giữ chỉ là nhằm gây sức ép để bên có nghĩa vụ thực hiện nghĩa vụ chứ không phải chiếm giữ là để thực hiện việc xử lý tài sản cầm giữ. Theo Điều 346, Điều 348, Điều 349 Bộ luật Dân sự năm 2015 thì bên cầm giữ không có quyền xử lý tài sản cầm giữ mà chỉ có quyền chiếm giữ tài sản cho đến khi nghĩa vụ được thực hiện. Do vậy, cầm giữ không phải là biện pháp bảo đảm thuộc phạm vi áp dụng của Điều 307, Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 2015.

- Theo quy định của khoản 4 Điều 349 Bộ luật Dân sự năm 2015 thì bên cầm giữ chỉ có nghĩa vụ “giao lại tài sản cầm giữ khi nghĩa vụ đã được thực hiện”. Như vậy, khi nghĩa vụ chưa được thực hiện thì tài sản thế chấp vẫn do bên cầm giữ chiếm giữ. Nếu muốn có tài sản để xử lý thì bên nhận thế chấp hoặc bên thế chấp phải thực hiện nghĩa vụ đối với bên cầm giữ. Trong khi, việc thanh toán số tiền thu được từ xử lý tài sản thế chấp và xác định thứ tự ưu tiên thanh toán giữa các bên được thực hiện sau khi có kết quả xử lý tài sản thế chấp, nghĩa là, nó phải diễn ra sau khi bên cầm giữ giao tài sản cho bên nhận thế chấp để xử lý. Do đó, không thể xảy ra tình huống xác định thứ tự ưu tiên thanh toán số tiền thu được từ việc bán tài sản thế chấp giữa bên nhận thế chấp với bên cầm giữ vì ngay khi chuyển giao tài sản cho bên nhận thế chấp để xử lý, thì cầm giữ đã chấm dứt theo khoản 1 Điều 350 Bộ luật Dân sự năm 2015, nghĩa là, không còn tồn tại biện pháp bảo đảm “cầm giữ” nữa.

Cách tiếp cận này đã được thể hiện trong Nghị định số 11/2012/NĐ-CP ngày 22/02/2012 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 163/2006/NĐ-CP ngày 29/12/2006 của Chính phủ về giao dịch bảo đảm. Theo quy định của khoản 10 Điều 1 Nghị định này, thì “trong trường hợp tài sản thế chấp đang bị cầm giữ theo quy định tại Điều 416 Bộ luật Dân sự thì bên cầm giữ có trách nhiệm giao tài sản mà mình đang cầm giữ cho bên nhận thế chấp để xử lý theo quy định của pháp luật sau khi bên nhận thế chấp hoặc bên có nghĩa vụ đã hoàn thành nghĩa vụ đối với bên cầm giữ”. Tuy nhiên, vấn đề này lại chưa thực sự rõ ràng trong các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 nên đã dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau liên quan đến xác định quyền ưu tiên của bên nhận thế chấp trong trường hợp tài sản thế chấp bị cầm giữ.

2. Một số đề xuất, kiến nghị

Để đảm bảo quyền của bên nhận thế chấp đối với tài sản thế chấp với tư cách vật quyền, cần có giải pháp đồng bộ cả về hoàn thiện thể chế và cơ chế thực thi pháp luật. Trước mắt, cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn Bộ luật Dân sự năm 2015 về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, trong đó tập trung làm rõ những dấu hiệu (đặc điểm) của vật quyền thế chấp như quyền truy đòi, quyền ưu tiên của bên nhận thế chấp. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế cho phép bên nhận thế chấp được trực tiếp thực hiện việc chuyển nhượng tài sản thế chấp cho người mua khi xử lý tài sản thế chấp. Cơ chế này đã được áp dụng đối với tài sản thế chấp là quyền sử dụng đất nhưng lại chưa được quy định thành một nguyên tắc chung trong Bộ luật Dân sự năm 2015[9].

Ngoài ra, cần tiếp tục nghiên cứu các cơ chế pháp lý hỗ trợ và đảm bảo thực thi quyền của bên nhận thế chấp của các luật có liên quan như Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Thi hành án dân sự… trên nền tư duy vật quyền của Bộ luật Dân sự năm 2015. Hay nói cách khác, cần “lan tỏa” cơ chế bảo vệ quyền của bên nhận thế chấp đối với tài sản thế chấp theo lý thuyết vật quyền của Bộ luật Dân sự năm 2015 đến các đạo luật nói trên, chứ không chỉ dừng lại ở mức độ ghi nhận quyền trong Bộ luật Dân sự. Trong tố tụng, cần sửa đổi quy định thủ tục rút gọn[10] khi giải quyết yêu cầu giao tài sản của bên nhận thế chấp theo hướng thủ tục này được áp dụng khi hợp đồng thế chấp được công chứng (nghĩa là đã được thừa nhận tính xác thực, tính hợp pháp) và biện pháp thế chấp đã phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba (vật quyền thế chấp đã được thiết lập). Quy định về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn của Điều 317 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quá chặt chẽ, không phù hợp với việc giải quyết yêu cầu giao tài sản của bên có vật quyền thế chấp, do vậy, thủ tục này vẫn chưa thể được “rút gọn” theo đúng tên gọi của nó. Bên cạnh đó, cần nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác thi hành án dân sự. Có như vậy, quy định về vật quyền thế chấp của Bộ luật Dân sự năm 2015 mới thực sự có ý nghĩa và mang lại giá trị thực tiễn.

ThS. Nguyễn Quang Hương Trà

Cục Đăng ký quốc gia giao dịch bảo đảm, Bộ Tư pháp

Tài liệu tham khảo:

[1]. “Điểm mới cơ bản và những vấn đề còn tồn tại của Phần thứ hai “Quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản” trong Bộ luật Dân sự năm 2015”, PGS.TS. Dương Đăng Huệ, ThS. Trần Thu Hương, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề “Triển khai thi hành Bộ luật Dân sự năm 2015”, Nxb. Hà Nội, năm 2016.

[2]. Tuy nhiên, về vấn đề này, có quan điểm cho rằng, bên nhận bảo đảm chỉ có quyền đối với giá trị kinh tế của tài sản bảo đảm chứ không phải đối với bản thể vật lý của tài sản bảo đảm. Xem thêm: PGS.TS. Nguyễn Ngọc Điện, “Hoàn thiện các quy định về giao dịch bảo đảm trong Bộ luật Dân sự, Nghị định số 163/2006/NĐ-CP và Nghị định số 11/2012/NĐ-CP - Nhìn từ cơ sở của lý thuyết về vật quyền bảo đảm”, Tài liệu Tọa đàm tổng kết thi hành Nghị định số 163/2006/NĐ-CP về giao dịch bảo đảm tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh ngày 10/10/2014.

[3]. Việc định đoạt tài sản thế chấp của bên nhận thế chấp thể hiện ở quyền quyết định cho bên thế chấp được bán tài sản thế chấp trong giai đoạn thực hiện hợp đồng thế chấp và quyền kê biên, bán tài sản thế chấp trong giai đoạn xử lý tài sản thế chấp.

[4].Ví dụ như Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Thi hành án dân sự, các luật có quy định về thủ tục chuyển quyền sở hữu tài sản thế chấp như Luật Đất đai…

[5]. Xem: http://cafef.vn/tu-vu-the-harmona-tphcm-se-cong-khai-du-an-the-chap-ngan-hang-20160625215053627.chn.

[6]. Công văn số 5637/UBND-ĐTMT ngày 17/9/2015 của Ủy ban nhân dân TP. Hồ Chí Minh.

[7]. Quy định này cũng được tiếp cận tương tự tại Điều 2166 của Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp.

[8]. Ví dụ như nắm giữ tài sản để sửa chữa.

[9]. Xem thêm điểm a khoản 2 Điều 81 Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai.

[10]. Theo chúng tôi, trong bối cảnh nước ta hiện tại, chưa thể và chưa nên quy định bên nhận thế chấp được quyền tự mình thực hiện quyền truy đòi tài sản thế chấp mà không phụ thuộc vào ý chí của bất kỳ chủ thể nào.

Bài liên quan

Tin bài có thể bạn quan tâm

Ứng dụng công nghệ số trong ban hành quyết định hành chính

Ứng dụng công nghệ số trong ban hành quyết định hành chính

Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, ban hành quyết định hành chính ngày càng gắn với môi trường dữ liệu và hệ thống số. Hiện, pháp luật đã có những quy định tạo cơ sở cho ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước, nhưng chưa hình thành khuôn khổ thống nhất điều chỉnh ban hành quyết định hành chính trong môi trường điện tử, đồng thời, chưa làm rõ vai trò của quyết định hành chính như kết quả pháp lý cuối cùng trong dịch vụ công trực tuyến. Nghiên cứu phân tích, chỉ ra các khoảng trống pháp lý như thiếu quy định trực tiếp về quyết định hành chính điện tử; chưa có tiêu chí xác định phạm vi áp dụng; trách nhiệm dữ liệu còn phân tán; giá trị chứng cứ của dữ liệu số chưa rõ; chưa có cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý cho người thực thi. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất định hướng hoàn thiện pháp luật nhằm chuẩn hóa quy trình, xác định phạm vi áp dụng và tăng cường bảo đảm pháp lý trong môi trường số.
Kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính - Lý luận thực tiễn và kiến nghị hoàn thiện

Kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính - Lý luận thực tiễn và kiến nghị hoàn thiện

Tóm tắt: Kiểm soát hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước là yêu cầu của mọi nền hành chính các quốc gia trên thế giới, nhằm bảo đảm tính hợp pháp trong hoạt động công vụ, phòng ngừa và hạn chế tình trạng lạm quyền, đồng thời, bảo đảm tôn trọng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức. Ở Việt Nam, các cơ chế kiểm soát hoạt động hành chính đã từng bước được hình thành và hoàn thiện, tuy nhiên, hiệu quả thực thi trên thực tế còn hạn chế. Nghiên cứu phân tích, đánh giá việc kiểm soát quá trình ban hành và thi hành quyết định hành chính cá biệt - một hình thức phổ biến và có tác động trực tiếp trong quản lý hành chính. Trên cơ sở làm rõ yêu cầu của hoạt động kiểm soát, nghiên cứu phân tích, đánh giá các cơ chế kiểm soát hiện hành, chỉ ra những hạn chế về phương diện pháp luật và thực tiễn thi hành. Từ đó, nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát việc ban hành và thi hành quyết định hành chính, góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, liêm chính, hiệu quả trong bối cảnh phát triển mới.
Một số vấn đề lý luận về quyết định hành chính

Một số vấn đề lý luận về quyết định hành chính

Tóm tắt: Ban hành và thực thi quyết định hành chính là nội dung quan trọng trong áp dụng pháp luật. Nghiên cứu phân tích một số vấn đề lý luận về quyết định hành chính trong hoạt động quản lý nhà nước hiện nay. Trên cơ sở làm rõ khái niệm, đặc điểm, vai trò và các yêu cầu đối với quyết định hành chính, nghiên cứu khẳng định quyết định hành chính là công cụ quan trọng để cơ quan nhà nước thực hiện chức năng quản lý, điều hành và tổ chức thi hành pháp luật.
Hoàn thiện pháp luật và đổi mới thể chế về kỳ thi quốc gia và Hội đồng tuyển chọn luật sư đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước

Hoàn thiện pháp luật và đổi mới thể chế về kỳ thi quốc gia và Hội đồng tuyển chọn luật sư đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước

Tóm tắt: Trong bối cảnh cải cách tư pháp và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư là yêu cầu cấp thiết, nhất là ngay từ khâu kiểm soát đầu vào đóng vai trò then chốt. Bằng phương pháp phân tích quy phạm, so sánh pháp luật, tổng kết thực tiễn, nghiên cứu làm rõ sự cần thiết và cơ sở khoa học, chỉ ra những bất cập của cơ chế kiểm tra tập sự phân mảnh hiện hành. Đồng thời, so sánh kinh nghiệm quốc tế tại các quốc gia thuộc hệ thống pháp luật thành văn (Trung Quốc, Nhật Bản, Đức) cho thấy, vai trò chủ trì của cơ quan quản lý nhà nước trong kiểm soát tiêu chuẩn đầu vào phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Từ đó, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp hoàn thiện thể chế, mô hình thực hiện và định hướng vận hành nhằm bảo đảm tính khả thi, minh bạch và hiệu quả.
Kết quả tích cực trong triển khai Chương trình lập pháp

Kết quả tích cực trong triển khai Chương trình lập pháp

Báo cáo số 794/BC-BTP ngày 29/9/2026 của Bộ Tư pháp thể hiện rõ, trong Quý III/2026, Chương trình lập pháp năm 2026 cơ bản được triển khai đúng tiến độ, công tác xây dựng, ban hành văn bản quy định chi tiết đạt nhiều kết quả nổi bật, việc triển khai rà soát, cập nhật danh mục, xác định phương án và tổ chức xử lý các văn bản quy phạm pháp luật sẽ hết hiệu lực trước ngày 01/3/2027 cũng có sự chuyển biến tích cực.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu số: “Đòn bẩy" bứt phá trong công tác xây dựng, kiểm tra, rà soát và tổ chức thi hành pháp luật

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu số: “Đòn bẩy" bứt phá trong công tác xây dựng, kiểm tra, rà soát và tổ chức thi hành pháp luật

Nhân Ngày Chuyển đổi số Quốc gia (10/10), Tạp chí Dân chủ và Pháp luật có cuộc trao đổi với Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh - Phó Trưởng ban thường trực Ban Chỉ đạo của Bộ Tư pháp về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06 về yêu cầu đổi mới công tác xây dựng, kiểm tra, rà soát và tổ chức thi hành pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển dữ liệu lớn và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Thứ trưởng chia sẻ về những nhiệm vụ Bộ Tư pháp đang triển khai nhằm nâng cao chất lượng xây dựng, kiểm tra, rà soát và tổ chức thi hành pháp luật; đồng thời làm rõ vai trò của dữ liệu và AI trong đổi mới phương thức hoạt động của Ngành Tư pháp.
Thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính đồng bộ, thực chất, hiệu quả

Thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính đồng bộ, thực chất, hiệu quả

Báo cáo số 796/BC-BTP ngày 30/9/2026 của Bộ Tư pháp về tình hình, kết quả cải cách thủ tục hành chính (TTHC) tháng 9 và quý III năm 2026; nhiệm vụ trọng tâm quý IV năm 2026 cho thấy, thời gian qua, các nhiệm vụ cải cách TTHC thường xuyên, dài hạn tiếp tục được thực hiện đồng bộ, bài bản. Tuy nhiên, công tác này còn tồn tại những hạn chế nhất định, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương cần tập trung triển khai các nhiệm vụ trọng tâm, thúc đẩy công tác cải cách TTHC đồng bộ, thực chất, hiệu quả.
Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tư pháp về phòng, chống rửa tiền

Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tư pháp về phòng, chống rửa tiền

Ngày 28/9/2026, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh ký Quyết định số 2146/QĐ-BTP ban hành Kế hoạch hành động của Bộ Tư pháp thực hiện các Kế hoạch hành động quốc gia về phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt giai đoạn 2026 - 2030 và thực hiện cam kết của Chính phủ Việt Nam (Kế hoạch).
Những điểm mới quan trọng của Luật Trợ giúp pháp lý, đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Những điểm mới quan trọng của Luật Trợ giúp pháp lý, đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý số 11/2017/QH14, tập trung mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý, hoàn thiện tổ chức và đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý, đơn giản hóa cơ chế thụ lý vụ việc, tăng cường phối hợp trong hoạt động tố tụng và đẩy mạnh chuyển đổi số.
03 điểm mới về trợ giúp viên pháp lý

03 điểm mới về trợ giúp viên pháp lý

Nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý và hiệu quả cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2026 đã hoàn thiện một số quy định về tiêu chuẩn, điều kiện bổ nhiệm trợ giúp pháp lý, cấp thẻ, cấp lại, miễn nhiệm và thu hồi thẻ trợ giúp viên pháp lý. Cụ thể:
Hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất trong việc triển khai thí điểm chế định luật sư công

Hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất trong việc triển khai thí điểm chế định luật sư công

Ngày 21/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 364/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Nghị quyết số 24/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội về việc thí điểm thực hiện chế định luật sư công; trong đó quy định cụ thể các nội dung liên quan đến đào tạo nghề luật sư, gia nhập Đoàn Luật sư, cấp Thẻ cho luật sư công, lập danh sách luật sư công, bồi dưỡng, quản lý, xử lý vi phạm và giải quyết tố cáo đối với luật sư công.
Bộ Tư pháp đẩy mạnh cải cách hành chính, tạo chuyển biến từ thể chế đến tổ chức bộ máy

Bộ Tư pháp đẩy mạnh cải cách hành chính, tạo chuyển biến từ thể chế đến tổ chức bộ máy

Trong quý III năm 2026, Bộ Tư pháp tiếp tục triển khai đồng bộ các nhiệm vụ cải cách hành chính, tập trung vào hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính và sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy. Nhiều nhiệm vụ được triển khai gắn với yêu cầu nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và bố trí, sử dụng nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ.
Mô hình Viện kiểm sát nhân dân ba cấp từ thực tiễn tỉnh Cà Mau - Những vấn đề đặt ra và giải pháp hoàn thiện

Mô hình Viện kiểm sát nhân dân ba cấp từ thực tiễn tỉnh Cà Mau - Những vấn đề đặt ra và giải pháp hoàn thiện

Tóm tắt: Thực hiện chủ trương của Đảng về sắp xếp, tinh, gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, ngành Kiểm sát nhân dân đã triển khai mô hình Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) ba cấp theo hướng giảm tầng nấc trung gian, tăng cường phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu quả hoạt động. Trên cơ sở nghiên cứu phân tích những kết quả đạt được trong tổ chức bộ máy, quản trị, điều hành, chuyển đổi số và thực hiện chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, nhất là thực tiễn tại tỉnh Cà Mau sau hơn 01 năm triển khai; đồng thời, nhận diện một số vướng mắc về thể chế, nguồn nhân lực, cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ thông tin. Từ đó, nghiên cứu đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả vận hành mô hình VKSND.
Bộ Tư pháp triển khai quyết liệt, đồng bộ công tác cải cách hành chính, kiểm soát thủ tục hành chính

Bộ Tư pháp triển khai quyết liệt, đồng bộ công tác cải cách hành chính, kiểm soát thủ tục hành chính

Công tác cải cách hành chính, kiểm soát thủ tục hành chính (TTHC) tại Bộ Tư pháp thời gian qua được triển khai quyết liệt, đồng bộ, bám sát các chương trình, kế hoạch, chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ. Bộ Tư pháp tiếp tục bám sát các cơ quan có thẩm quyền để hoàn thiện dự thảo Kết luận của Bộ Chính trị về nâng cao hiệu quả công tác cải cách TTHC nhằm tiếp tục đẩy mạnh cải cách theo hướng thực chất, hiệu quả.
Tích cực hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp

Tích cực hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp

Công tác quản lý nhà nước trong các lĩnh vực bổ trợ tư pháp thời gian qua tiếp tục được quan tâm, tập trung hoàn thiện về mặt thể chế, đẩy mạnh cải cách TTHC và chuyển đổi số, đạt được những kết quả tích cực.

Theo dõi chúng tôi trên: