Từ khóa: đấu giá; khoáng sản; khai thác; quyền khai thác khoáng sản.
Nhận bài: 26/01/2026 Hoàn thành biên tập: 08/7/2026 Duyệt đăng: 09/7/2026
Mechanisms for auctioning mineral exploitation rights in some countries and recommendations for improving Vietnamese law
Abstract: As Vietnam intensifies efforts to strengthen its institutional framework for mineral resource management-particularly following the entry into force of the 2024 Law on Geology and Minerals-examining international experience regarding auction mechanisms for mineral exploitation rights has become essential. Such research aims to improve the legal framework, enhance implementation effectiveness, and ensure the efficient exploitation and utilization of national mineral resources. This study analyzes the legal regulations and practical implementation of mineral exploitation rights auctions in India, China, and Canada. By comparing these practices with Vietnamese law, the study identifies existing limitations and proposes directions for legal completion and improved implementation in this sector.
Keywords: Auction; minerals; exploitation; mineral exploitation rights.
Article received: 26/01/2026 Editing completed: 08/7/2026 Approved for publication: 09/7/2026
Đặt vấn đề
Khoáng sản là nguồn tài nguyên thiên nhiên không thể tái tạo, có tính hữu hạn và phân bổ không đồng đều giữa các vùng lãnh thổ[1], đóng vai trò nền tảng phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt, trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi năng lượng của mỗi quốc gia. Trước bối cảnh nền kinh tế toàn cầu chuyển dịch mạnh mẽ sang hướng kinh tế xanh, nhu cầu đối với các loại khoáng sản chiến lược ngày càng gia tăng, đòi hỏi các quốc gia phải giải quyết đồng thời ba yêu cầu: bảo đảm hiệu quả kinh tế, duy trì công bằng xã hội và bảo vệ môi trường bền vững. Vì vậy, cơ chế phân bổ quyền khai thác khoáng sản ngày càng trở thành một trong những nội dung trọng tâm của quản trị tài nguyên hiện đại. Trong các công cụ quản trị hiện nay, đấu giá quyền khai thác khoáng sản được nhiều quốc gia lựa chọn nhằm nâng cao tính minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả phân bổ nguồn lực. Thông qua cơ chế này, Nhà nước không chỉ lựa chọn được nhà đầu tư có năng lực khai thác, mà còn nâng cao khả năng thu hồi địa tô tài nguyên và hạn chế tình trạng phân bổ quyền khai thác mang tính chủ quan.
Tại Việt Nam, quyền khai thác khoáng sản được xác định là tài sản công và về nguyên tắc phải được cấp quyền thông qua đấu giá theo Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024), Luật Đấu giá tài sản năm 2016, sửa đổi, bổ sung các năm 2023, 2024 (Luật Đấu giá tài sản năm 2016) và các văn bản hướng dẫn thi hành. Những năm gần đây, pháp luật về khoáng sản đã có nhiều bước hoàn thiện theo hướng tăng cường công khai, minh bạch và tiệm cận cơ chế thị trường. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cho thấy, còn một số hạn chế như chất lượng dữ liệu địa chất trước đấu giá chưa đồng bộ, cơ chế lựa chọn nhà đầu tư thiên về cạnh tranh tài chính, công tác giám sát sau đấu giá còn hạn chế và chưa hình thành cơ chế chia sẻ lợi ích hiệu quả với cộng đồng địa phương.
Xuất phát từ thực tiễn đó, nghiên cứu phân tích quy định của pháp luật về cơ chế đấu giá quyền khai thác khoáng sản tại Ấn Độ, Trung Quốc, Canada và so sánh với pháp luật Việt Nam nhằm làm rõ cách thức tổ chức phân bổ quyền khai thác trong các mô hình quản trị tài nguyên khác nhau, từ đó, kiến nghị, đề xuất các giải pháp để Việt Nam có thể nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế trong hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật theo hướng minh bạch, hiệu quả và phát triển bền vững.
1. Tổng quan về học thuyết sở hữu và cơ chế phân bổ quyền khai thác khoáng sản
Trong phạm vi chủ quyền quốc gia, việc quản lý và phân bổ quyền khai thác khoáng sản được thực hiện thông qua các cơ chế pháp lý xác định quyền sở hữu tài nguyên, quyền tiếp cận khai thác và quan hệ giữa Nhà nước, doanh nghiệp với các chủ thể liên quan. Khoa học pháp lý thế giới ghi nhận ba học thuyết cơ bản về sở hữu tài nguyên khoáng sản:
Thứ nhất, học thuyết quyền sở hữu gắn với quyền sử dụng đất. Học thuyết này cho rằng, khoáng sản thuộc về chủ sở hữu đất bề mặt nơi có mỏ khoáng sản[2]. Cách tiếp cận này được áp dụng chủ yếu tại các quốc gia theo hệ thống Thông luật, tuy nhiên, nhiều loại khoáng sản chiến lược vẫn thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.
Thứ hai, học thuyết Nhà nước kiểm soát và sở hữu. Học thuyết này cho rằng, Nhà nước giữ vai trò quyết định trong kiểm soát, cấp phép hoặc trực tiếp sở hữu tài nguyên khoáng sản[3]. Theo đó, Nhà nước có thể tự mình khai thác hoặc phân bổ quyền khai thác cho các chủ thể khác nhằm bảo đảm lợi ích công cộng và quản lý thống nhất tài nguyên quốc gia.
Thứ ba, học thuyết vô chủ. Học thuyết này cho rằng khoáng sản ở trạng thái tự nhiên không thuộc sở hữu của bất kỳ chủ thể nào cho đến khi được phát hiện hoặc xác lập quyền sở hữu theo pháp luật[4]. Chủ sở hữu đất bề mặt không đương nhiên có quyền đối với khoáng sản nằm dưới lòng đất.
Từ các học thuyết trên, hệ thống pháp luật về quản trị khai khoáng thường được thiết kế theo hai phương diện: (i) hình thức pháp lý phân bổ quyền khoáng sản (cấp phép hành chính, hợp đồng hoặc quyền khai thác tự do) và (ii) phương thức phân bổ quyền (tiếp cận mở, chỉ định hoặc đấu thầu/đấu giá cạnh tranh)[5]. Trong xu hướng quản trị tài nguyên hiện đại, đấu thầu và đấu giá công khai ngày càng trở thành phương thức chủ đạo nhằm bảo đảm minh bạch và nâng cao hiệu quả phân bổ quyền khai thác khoáng sản.
2. Pháp luật một số quốc gia về đấu giá quyền khai thác khoáng sản
Việc nghiên cứu pháp luật về đấu giá quyền khai thác khoáng sản của ba quốc gia đại diện cho ba mô hình quản trị tài nguyên tiêu biểu: Ấn Độ - quốc gia chuyển đổi từ cơ chế phân bổ hành chính sang đấu giá cạnh tranh; Trung Quốc - quốc gia áp dụng hệ thống liên hoàn đấu thầu - đấu giá - niêm yết; Canada - quốc gia duy trì cơ chế tiếp cận tự do được hiện đại hóa bằng công nghệ số và thể chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng, góp phần làm rõ cách thức tổ chức đấu giá, cơ chế quản lý và phân bổ quyền khai thác khoáng sản.
2.1. Ấn Độ
Trong thời gian dài, hoạt động cấp quyền khai thác khoáng sản tại Ấn Độ bị chi phối bởi cơ chế phân bổ hành chính trên nguyên tắc “đến trước, được phục vụ trước” theo Đạo luật Mỏ và Khoáng sản năm 1957 (MMDR). Cơ chế này bộc lộ nhiều hạn chế như: thiếu minh bạch, bất cân xứng thông tin và không tối ưu hóa được nguồn thu cho Nhà nước. Nhằm khắc phục các bất cập trên, Chính phủ Ấn Độ ban hành Đạo luật sửa đổi MMDR năm 2015[6], chính thức xóa bỏ cơ chế cấp phép chỉ định và thiết lập đấu giá trực tuyến là phương thức bắt buộc duy nhất để cấp giấy phép khai thác khoáng sản. Điểm cốt lõi của mô hình này là chuẩn hóa dữ liệu địa chất trước khi tổ chức đấu thầu, nhằm hạn chế rủi ro định giá sai lệch và hiện tượng “người trúng đấu giá trả giá vượt quá giá trị thực”. Theo Quy tắc Khoáng sản năm 2015, hệ thống nhượng quyền được chia thành hai hình thức đấu giá: (i) Giấy phép khai thác (Mining Lease - ML) chỉ đưa ra đấu giá đối với các khu vực đã hoàn thành thăm dò tổng quát (cấp độ G2); (ii) Giấy phép hỗn hợp (Composite Licence - PL-cum-ML) áp dụng cho khu vực mới hoàn thành thăm dò sơ bộ (cấp độ G3)[7]. Yêu cầu dữ liệu địa chất đạt chuẩn G2/G3 giúp tăng minh bạch thông tin, hạn chế rủi ro định giá sai lệch[8]. Bên cạnh đó, pháp luật Ấn Độ còn thiết kế cơ chế điều tiết lợi ích thông qua các quỹ phát triển địa phương từ nguồn thu khoáng sản, qua đó, tạo sự chia sẻ lợi ích giữa hoạt động khai thác với cộng đồng nơi có mỏ và giảm xung đột xã hội phát sinh trong quá trình khai thác.
2.2. Trung Quốc
Trung Quốc là một trong những quốc gia có quá trình cải cách mạnh mẽ cơ chế phân bổ quyền khai thác khoáng sản theo hướng chuyển từ mô hình cấp phát hành chính sang cơ chế phân bổ dựa trên nguyên tắc thị trường. Trước những năm 2000, quyền khai thác khoáng sản chủ yếu được cấp phát qua thỏa thuận hành chính, dẫn đến tình trạng phân bổ nguồn lực kém hiệu quả, thiếu minh bạch và gia tăng nguy cơ thất thoát tài sản công. Tuy nhiên, việc sửa đổi Luật Tài nguyên khoáng sản năm 2025 đã khẳng định nguyên tắc đấu giá cạnh tranh là phương thức chủ đạo, giới hạn tối đa các trường hợp cấp phép thỏa thuận.
Hệ thống Tender - Auction - Listing (TAL) vận dụng linh hoạt lý thuyết đấu giá với ba phương thức cạnh tranh[9]: quyền khoáng sản phải được giao thông qua đấu thầu - đấu giá - niêm yết công khai, trừ trường hợp luật pháp hoặc Quốc vụ viện có quy định khác.
Thứ nhất, đấu thầu (Tender), Nhà nước áp dụng hệ thống chấm điểm đa biến, trong đó, mức giá bỏ thầu chỉ chiếm 20-30% trọng số; 70-80% còn lại đánh giá năng lực tài chính, công nghệ khai thác và cam kết trách nhiệm xã hội, bảo vệ môi trường. Phương thức này ưu tiên cho các mỏ chiến lược có yêu cầu kỹ thuật phức tạp.
Thứ hai, đấu giá (Auction), áp dụng mô hình đấu giá Anh (English auction), giá khởi điểm được ấn định và nhà đầu tư trực tiếp trả giá tăng dần công khai.
Thứ ba, niêm yết (Listing/Quotation), mô hình đấu giá hai giai đoạn. Giai đoạn đầu, thông tin mỏ niêm yết công khai ít nhất 10 ngày làm việc để nhà đầu tư nộp hồ sơ ẩn danh; giai đoạn hai, nếu có nhiều hơn một nhà đầu tư muốn trả giá cao hơn, quá trình chuyển sang đấu giá trực tiếp tài sàn[10].
Bên cạnh đó, Trung Quốc chú trọng chuẩn hóa đánh giá địa chất, công khai thông tin tiền đấu giá và thiết lập cơ chế cảnh báo rủi ro về giá[11]. Thực tiễn từ hệ thống TAL cho thấy, cần kết hợp tiêu chí tài chính với tiêu chí kỹ thuật và môi trường khi lựa chọn nhà đầu tư. Tuy nhiên, việc duy trì trường hợp giao quyền qua thỏa thuận đặc biệt cho thấy cơ chế này chưa hoàn toàn loại bỏ được nguy cơ can thiệp hành chính.
2.3. Canada
Khác với cấu trúc quản lý tập trung ở nhiều quốc gia, thẩm quyền quản lý khoáng sản tại Canada chủ yếu thuộc về các tỉnh, bang, trong đó quyền sở hữu tài nguyên dưới lòng đất phần lớn thuộc Nhà nước[12]. Trong lịch sử, Canada thiết lập cơ chế tiếp cận tự do theo nguyên tắc “đến trước, được phục vụ trước”. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của pháp luật môi trường và sự gia tăng yêu cầu bảo đảm quyền của cộng đồng bản địa theo Mục 35 Đạo luật Hiến pháp năm 1982, mô hình này từng bước được điều chỉnh theo hướng tăng cường trách nhiệm quản lý nhà nước và kiểm soát xã hội đối với hoạt động khai khoáng.
Canada không áp dụng đấu giá triệt để mà nâng cấp hệ thống tiếp cận tự do bằng công nghệ và thể chế hiện đại. Bước tiến đột phá là chuyển đổi từ cắm mốc thực địa (ground staking) sang hệ thống lựa chọn khu vực khai thác trên bản đồ trực tuyến, được triển khai tại nhiều tỉnh bang như Quebec, British Columbia và Ontario. Mô hình số hóa này có hai ưu điểm nổi bật: (i) giảm thiểu tranh chấp về ranh giới, nâng cao tính ổn định, an toàn pháp lý cho nhà đầu tư; (ii) cho phép Nhà nước chủ động khoanh vùng loại trừ các khu vực nhạy cảm về sinh thái hoặc có giá trị văn hóa, tín ngưỡng của người bản địa khỏi danh mục cấp phép ngay trên hệ thống trực tuyến[13].
Mặc dù, quyền tiếp cận ban đầu được xác lập theo cơ chế đăng ký hợp lệ đầu tiên, việc chuyển hóa thành khai thác thực tế bị ràng buộc bởi các quy định đa tầng, trong đó, trọng tâm là Thỏa thuận Tác động và Lợi ích (IBAs) - công cụ pháp lý bắt buộc thiết lập quan hệ đối tác giữa doanh nghiệp và cộng đồng bản địa, bảo đảm nguyên tắc đồng thuận tự nguyện và được thông tin đầy đủ, đồng thời, ràng buộc việc chia sẻ lợi ích kinh tế, cơ hội việc làm và trách nhiệm phục hồi môi trường[14].
Từ các phân tích trên cho thấy, mặc dù, lựa chọn các mô hình quản trị khác nhau, các quốc gia đều hướng tới ba mục tiêu chung: (i) bảo đảm minh bạch trong phân bổ quyền khai thác - thể hiện qua việc Ấn Độ luật hóa đấu giá cạnh tranh và chuẩn hóa dữ liệu địa chất công bố trước đấu giá theo Đạo luật MMDR, Trung Quốc chuẩn hóa đánh giá địa chất và công khai thông tin tiền đấu giá trong hệ thống TAL, Canada số hóa toàn bộ hệ thống đăng ký, cấp quyền khoáng sản; (ii) tăng cường kiểm soát sau cấp quyền - thể hiện qua cơ chế giám sát thực hiện cam kết sau đấu giá của Ấn Độ, Trung Quốc và các ràng buộc chuyển hóa quyền tiếp cận thành quyền khai thác của Canada; (iii) gắn trách nhiệm của doanh nghiệp với lợi ích cộng đồng và phát triển bền vững - thể hiện tập trung ở cơ chế thỏa thuận chia sẻ lợi ích (IBA) với cộng đồng bản địa của Canada. Đây là xu hướng chung của quản trị tài nguyên khoáng sản hiện đại đã được ghi nhận trong các nghiên cứu so sánh quốc tế[15].
3. Pháp luật Việt Nam về đấu giá quyền khai thác khoáng sản - so sánh với pháp luật của Ấn Độ, Trung Quốc, Canada
Để đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật Việt Nam về đấu giá quyền khai thác khoáng sản trong tương quan với pháp luật của Ấn Độ, Trung Quốc và Canada, trước hết, cần phân tích các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về cơ chế đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Đây là cơ sở để làm rõ những điểm tương đồng, khác biệt và những vấn đề đặt ra trong quá trình hoàn thiện pháp luật.
3.1. Quy định của pháp luật
Khung pháp luật hiện hành của Việt Nam về đấu giá quyền khai thác khoáng sản được cấu thành bởi Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024, Luật Đấu giá tài sản năm 2016 và Nghị định số 193/2025/NĐ-CP. Theo đó, quyền khai thác khoáng sản là tài sản công, việc cấp quyền về nguyên tắc phải thực hiện thông qua đấu giá công khai; chỉ những khu vực đáp ứng tiêu chí luật định mới được khoanh định là khu vực không đấu giá quyền khai thác khoáng sản (Điều 100 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024; Điều 143 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP). Về nội dung, pháp luật hiện hành có bốn điểm đáng chú ý:
(i) Đấu giá được áp dụng cả ở khu vực đã có kết quả thăm dò và khu vực chưa có kết quả thăm dò khoáng sản, với điều kiện tham gia tương ứng quy định tại Điều 103 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024.
(ii) Việc đấu giá thực hiện theo các nguyên tắc của Luật Đấu giá tài sản năm 2016, chỉ tiến hành đối với khu vực đã được phê duyệt kế hoạch đấu giá và có ít nhất 02 tổ chức, cá nhân đủ điều kiện tham gia; Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tổ chức đấu giá theo thẩm quyền cấp giấy phép của mình (Điều 101, Điều 108 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024).
(iii) Giá khởi điểm được xác định bằng tỷ lệ thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản của khoáng sản cùng loại ở khu vực không đấu giá, bước giá tối thiểu là 1% và tối đa là 10% giá khởi điểm (Điều 102 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024); trình tự, thủ tục chi tiết về kế hoạch đấu giá, tiền đặt trước, hồ sơ tham gia và phê duyệt kết quả trúng đấu giá quy định tại Điều 144 đến Điều 149 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP.
(iv) Tổ chức, cá nhân trúng đấu giá phải thực hiện các nghĩa vụ theo Điều 104 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024, nếu vi phạm có thể bị hủy quyết định phê duyệt kết quả trúng đấu giá theo Điều 106. So với giai đoạn trước, khung pháp lý mới đã mở rộng phạm vi đấu giá, tăng cường công khai, minh bạch thông tin và đẩy mạnh phân cấp cho chính quyền địa phương.
Kinh nghiệm của Ấn Độ cho thấy việc luật hóa cơ chế đấu giá cạnh tranh thông qua Đạo luật MMDR là bước đi quan trọng trong quá trình thị trường hóa quyền khai thác khoáng sản. Điều 100 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024 của Việt Nam quy định việc cấp quyền khai thác khoáng sản, về nguyên tắc, phải được thực hiện thông qua đấu giá, trừ các khu vực được khoanh định là khu vực không đấu giá quyền khai thác khoáng sản; đồng thời, Điều 101 quy định chỉ tổ chức đấu giá đối với khu vực đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt kế hoạch đấu giá. Tuy nhiên, khác với Ấn Độ, pháp luật Việt Nam cho phép đấu giá cả ở khu vực chưa có kết quả thăm dò khoáng sản (Điều 103 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024) và mới ghi nhận khái niệm mức độ tin cậy địa chất của trữ lượng khoáng sản tại khoản 8 Điều 3 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP ngày 02/7/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Địa chất và khoáng sản (Nghị định số 193/2025/NĐ-CP)[16] mà chưa quy định tiêu chuẩn tối thiểu về mức độ thăm dò hoặc chất lượng dữ liệu địa chất phải được công bố như một điều kiện bắt buộc trước khi tổ chức đấu giá (tương tự yêu cầu đạt cấp độ G2/G3 của Ấn Độ). Điều này làm gia tăng nguy cơ nhà đầu tư không định giá chính xác giá trị mỏ, từ đó, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát nguồn thu ngân sách nhà nước.
Như vậy, cả Việt Nam và Ấn Độ đều xác định đấu giá là phương thức chủ đạo để phân bổ quyền khai thác khoáng sản. Tuy nhiên, Ấn Độ quy định tiêu chuẩn tối thiểu về dữ liệu địa chất như điều kiện bắt buộc trước khi tổ chức đấu giá, đồng thời, áp dụng cơ chế đấu giá theo tỷ lệ phần trăm giá trị khoáng sản khai thác, qua đó, bảo đảm nguồn thu của Nhà nước gắn với sản lượng và giá trị khai thác thực tế. Trong khi đó, pháp luật Việt Nam chưa chuẩn hóa yêu cầu về chất lượng thông tin địa chất phải công bố trước khi tổ chức đấu giá; đồng thời, nghĩa vụ tài chính của tổ chức, cá nhân trúng đấu giá chủ yếu được xác định thông qua tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, chưa phản ánh đầy đủ biến động giá trị tài nguyên trong suốt vòng đời của dự án.
Theo Điều 101 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024 của Việt Nam, việc đấu giá quyền khai thác khoáng sản thực hiện theo các nguyên tắc của Luật Đấu giá tài sản năm 2016. Theo Điều 102 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024, giá khởi điểm được xác định bằng tỷ lệ thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản của khoáng sản cùng loại ở khu vực không đấu giá, bước giá tối thiểu là 1% và tối đa là 10% giá khởi điểm, người trúng đấu giá là người trả mức tỷ lệ thu cao nhất. Như vậy, tiêu chí quyết định kết quả đấu giá chủ yếu là mức giá (tỷ lệ thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản), trong khi năng lực kỹ thuật, công nghệ, kinh nghiệm và trách nhiệm môi trường của nhà đầu tư mới chỉ được xem xét như điều kiện tham gia đấu giá theo Điều 103 Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024 và Điều 146 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, mà chưa được lượng hóa thành các tiêu chí cạnh tranh có trọng số như phương thức đấu thầu trong hệ thống TAL của Trung Quốc. Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế đánh giá đa tiêu chí và tăng cường công khai, minh bạch thông tin địa chất trước khi tổ chức đấu giá nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ quyền khai thác khoáng sản.
Như vậy, so sánh với Trung Quốc, pháp luật Việt Nam chủ yếu vận hành cơ chế đấu giá cạnh tranh về giá, trong đó, năng lực kỹ thuật, tài chính và môi trường chỉ là điều kiện tham gia đấu giá, mà chưa trở thành tiêu chí cạnh tranh để lựa chọn nhà đầu tư. Trong khi đó, Trung Quốc thiết kế cơ chế phân bổ quyền khai thác khoáng sản thông qua ba phương thức đấu thầu, đấu giá và niêm yết, trong đó, phương thức đấu thầu áp dụng chấm điểm đa tiêu chí với trọng số giá chỉ chiếm 20 - 30%, cho phép lựa chọn nhà đầu tư phù hợp với đặc điểm của từng loại mỏ.
Kinh nghiệm của Canada cho thấy, việc số hóa hệ thống cấp quyền khai thác khoáng sản kết hợp với cơ chế IBAs góp phần hạn chế tranh chấp, nâng cao tính ổn định của dự án và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng địa phương. So với Canada, pháp luật Việt Nam đã có bước tiến trong công khai thông tin và cho phép tổ chức đấu giá trực tuyến theo pháp luật về đấu giá tài sản, nhưng chưa hình thành nền tảng số thống nhất về đăng ký, giao dịch quyền khoáng sản, đồng thời, chưa thiết lập cơ chế tham vấn và thỏa thuận chia sẻ lợi ích trực tiếp, có giá trị ràng buộc pháp lý giữa nhà đầu tư và cộng đồng địa phương nơi có hoạt động khai thác khoáng sản như mô hình IBA của Canada. Những khác biệt trên vừa phản ánh đặc thù của mô hình quản trị tài nguyên Việt Nam, vừa cho thấy khoảng trống pháp luật, là cơ sở để nhận diện các tồn tại, hạn chế.
3.2. Một số tồn tại, hạn chế của pháp luật Việt Nam về đấu giá quyền khai thác khoáng sản
Trên cơ sở phân tích, so sánh với pháp luật của Ấn Độ, Trung Quốc và Canada, có thể nhận diện năm nhóm tồn tại, hạn chế của pháp luật Việt Nam về đấu giá quyền khai thác khoáng sản hiện hành[17]. Cụ thể:
Thứ nhất, về tiêu chuẩn dữ liệu địa chất phục vụ đấu giá. Pháp luật Việt Nam chưa quy định tiêu chuẩn tối thiểu về chất lượng thông tin địa chất phải công bố trước phiên đấu giá, dẫn đến thông tin bất cân xứng, rủi ro định giá sai lệch, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát nguồn thu ngân sách nhà nước hoặc đình trệ dự án sau khi trúng đấu giá.
Thứ hai, về phương thức lựa chọn nhà đầu tư. Cơ chế đấu giá tại Việt Nam thiên về cạnh tranh tài chính, chưa xây dựng được hệ thống đánh giá năng lực kỹ thuật và trách nhiệm môi trường toàn diện, từ đó, chưa bảo đảm lựa chọn được nhà đầu tư có đủ năng lực khai thác bền vững.
Thứ ba, về cơ chế giám sát sau đấu giá. Pháp luật Việt Nam chủ yếu tập trung kiểm soát đầu vào (tiền kiểm), chưa thiết lập cơ chế giám sát liên thông xuyên suốt vòng đời dự án, dẫn đến tình trạng một số dự án trúng đấu giá nhưng chậm triển khai hoặc không thực hiện đúng cam kết môi trường.
Thứ tư, về cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương. Pháp luật Việt Nam chưa quy định bắt buộc nhà đầu tư trúng đấu giá phải ký cam kết dân sự trực tiếp với cộng đồng; quyền lợi địa phương chủ yếu được bảo đảm qua chính quyền làm trung gian, thiếu tính trực tiếp và ràng buộc pháp lý rõ ràng.
Thứ năm, về thị trường thứ cấp quyền khai thác. Thị trường chuyển nhượng quyền khai thác tại Việt Nam phụ thuộc vào cơ chế phê duyệt hành chính, chưa hình thành nền tảng giao dịch điện tử công khai, làm hạn chế tính thanh khoản của quyền tài nguyên và hiệu quả phân bổ tài nguyên quốc gia.
4. Kiến nghị, đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật
Trên cơ sở so sánh pháp luật, nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt giữa quy định pháp luật của các quốc gia, nghiên cứu kiến nghị, đề xuất Việt Nam có thể tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm lập pháp của Ấn Độ, Trung Quốc và Canada để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về đấu giá quyền khai thác khoáng sản, hướng tới mục tiêu minh bạch, hiệu quả và phát triển bền vững. Cụ thể:
Một là, thiết lập tiêu chuẩn hóa dữ liệu địa chất phục vụ đấu giá và chuyển đổi sang mô hình đấu giá theo tỷ lệ phần trăm doanh thu.
Từ kinh nghiệm của Ấn Độ, pháp luật Việt Nam cần thể chế hóa tiêu chuẩn dữ liệu địa chất tối thiểu trước khi tổ chức mời thầu, trong đó, cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm hoàn thiện và công khai báo cáo thăm dò khoáng sản trên nền tảng kỹ thuật số. Việc chuyển đổi từ cạnh tranh thiếu thông tin sang cạnh tranh minh bạch không chỉ bảo vệ an toàn tài chính cho nhà đầu tư, mà còn ngăn chặn nguy cơ thất thoát tài nguyên quốc gia. Bên cạnh đó, thay vì đấu giá thuần túy dựa trên tiền cấp quyền cố định, Việt Nam cần nghiên cứu chuyển sang mô hình đấu giá theo tỷ lệ phần trăm giá trị khoáng sản xuất bán - cơ chế chia sẻ rủi ro linh hoạt giúp nguồn thu ngân sách tự động điều chỉnh theo biến động giá thị trường, bảo đảm tối đa hóa lợi ích dài hạn của Nhà nước.
Hai là, áp dụng linh hoạt quy trình liên hoàn từ đấu thầu đến đấu giá và niêm yết.
Từ kinh nghiệm hệ thống TAL của Trung Quốc, pháp luật Việt Nam cần đa dạng hóa phương thức phân bổ quyền khai thác thông qua luật hóa quy trình liên hoàn gồm đấu thầu, đấu giá và niêm yết. Đối với các khoáng sản chiến lược hoặc các mỏ có điều kiện khai thác phức tạp, Nhà nước cần ưu tiên đấu thầu đa tiêu chí, trong đó, mức giá trả thầu chỉ là một trọng số; phần lớn được quyết định bởi năng lực công nghệ, phương án bảo vệ môi trường và cam kết chế biến sâu của doanh nghiệp. Cơ chế niêm yết công khai hồ sơ trong khoảng thời gian đủ dài trước khi chuyển sang đấu giá trực tiếp đóng vai trò “màng lọc” pháp lý hiệu quả nhằm loại bỏ các giao dịch thỏa thuận ngầm.
Ba là, thể chế hóa cơ chế thỏa thuận chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương.
Kinh nghiệm từ cơ chế IBA của Canada cho thấy, việc trao quyền cho cộng đồng tham gia vào tiến trình định đoạt lợi ích là công cụ hiệu quả duy trì sự ổn định của dự án. Tại Việt Nam, cơ chế bảo đảm quyền lợi của cộng đồng địa phương hiện chủ yếu vận hành qua chính quyền làm trung gian, thiếu tính trực tiếp và ràng buộc. Hệ thống pháp luật cần bổ sung quy định bắt buộc nhà đầu tư trúng đấu giá phải thiết lập cam kết dân sự trực tiếp với cộng đồng, lượng hóa cụ thể về tỷ lệ tuyển dụng lao động địa phương, đầu tư hạ tầng dân sinh và trích lập quỹ an sinh từ doanh thu dự án. Việc chuyển hóa cộng đồng từ chủ thể bị ảnh hưởng thành đối tác chia sẻ lợi ích sẽ duy trì đồng thuận xã hội và giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình thực thi.
Bốn là, thiết lập cơ chế giám sát liên thông và tăng cường hậu kiểm xuyên suốt vòng đời dự án khai thác khoáng sản.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, hiệu quả của cơ chế đấu giá không chỉ phụ thuộc vào thiết kế phiên đấu giá, mà còn nằm ở hệ thống kiểm soát sau khi cấp quyền. Ấn Độ kiểm soát chặt chẽ đầu vào qua tiêu chuẩn dữ liệu địa chất; Trung Quốc xây dựng cơ chế cảnh báo và điều tiết giá; Canada nhấn mạnh hậu kiểm qua đánh giá tác động môi trường và giám sát cộng đồng. Pháp luật Việt Nam cần chuyển từ quản lý thiên về tiền kiểm sang kết hợp chặt chẽ tiền kiểm và hậu kiểm: bổ sung quy định về mốc tiến độ bắt buộc sau khi trúng đấu giá; cơ chế thu hồi giấy phép đối với trường hợp chậm triển khai hoặc không thực hiện đúng cam kết; xây dựng hệ thống giám sát sản lượng khai thác và nghĩa vụ tài chính theo thời gian thực trên nền tảng số. Việc tăng cường hậu kiểm vừa ngăn chặn đầu cơ quyền khai thác, vừa bảo đảm tài nguyên được đưa vào sử dụng đúng mục tiêu.
Năm là, phát triển thị trường thứ cấp có kiểm soát đối với quyền khai thác khoáng sản.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, quyền khai thác khoáng sản ngày càng được nhìn nhận như tài sản có thể giao dịch trên thị trường. Trung Quốc và Canada đều cho phép chuyển nhượng quyền trong khuôn khổ pháp lý minh bạch, tăng tính thanh khoản và thu hút vốn đầu tư. Mặc dù, Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024 của Việt Nam đã tạo bước tiến về thị trường hóa quyền khoáng sản, tuy nhiên, thị trường chuyển nhượng thực tế phụ thuộc nhiều vào phê duyệt hành chính và chưa hình thành hệ thống giao dịch minh bạch có tổ chức. Pháp luật Việt Nam cần từng bước thiết lập thị trường thứ cấp có kiểm soát, gắn điều kiện chặt chẽ về năng lực tài chính và kỹ thuật của bên nhận chuyển nhượng, đồng thời, bảo đảm nghĩa vụ công khai thông tin giao dịch. Xây dựng nền tảng giao dịch điện tử đối với quyền khoáng sản nhằm nâng cao tính minh bạch, giảm chi phí giao dịch và hạn chế rủi ro từ thỏa thuận không chính thức.
Kết luận
Qua nghiên cứu kinh nghiệm của Ấn Độ, Trung Quốc và Canada, có thể thấy, đấu giá quyền khai thác khoáng sản đang trở thành xu hướng phổ biến nhằm nâng cao tính minh bạch, hiệu quả phân bổ tài nguyên và bảo đảm phát triển bền vững. Mặc dù, mỗi quốc gia lựa chọn mô hình quản trị khoáng sản khác nhau, nhưng điểm chung là đề cao tính minh bạch trong phân bổ quyền khai thác, tăng cường cơ chế hậu kiểm và từng bước gắn trách nhiệm của doanh nghiệp với cộng đồng địa phương. Tại Việt Nam, khung pháp lý hiện hành đã từng bước khẳng định nguyên tắc thị trường trong phân bổ quyền khai thác khoáng sản, song, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế về dữ liệu địa chất, lựa chọn nhà đầu tư, kiểm soát sau đấu giá và chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương. Việc hoàn thiện pháp luật về đấu giá quyền khai thác khoáng sản cần được đặt trong tổng thể đổi mới mô hình quản trị tài nguyên theo hướng minh bạch, hiệu quả và bền vững.
ThS. Nguyễn Quốc Tuấn
Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Hà Tĩnh
Ảnh: Internet
[1]. Arora, N., Ghose, J., & Bakshi, S. K. (2015), Managing revenue from natural resources: A multicountry analysis of sharing resource revenue with sub-national levels, Working paper, The Energy and Resources Institute (TERI).
[2]. Bastida, A. E. (2020), The Law and Governance of Mining and Minerals: A Global Perspective, Hart Publishing.
[3]. Edmundo F. Catalano (1999), Código de Minería Comentado, Zavalía, Buenos Aires.
[4]. Morine, A. B. (1909), The Mining Law of Canada, Philadelphia: Cromarty Law Book Co.
[5]. Bastida, A. E. (2020), tlđd.
[6]. Kumar, P., & Pandey, P. (2022), Mineral Exploration Scenario in India: Prospect, Promise and Policy Reforms, Journal of the Geological Society of India, 98, 1178-1181.
[7]. Raju, M. (2018), National Mineral Exploration Policy-2016: Initiatives of Geological Survey of India, Journal of the Geological Society of India, 91.
[8]. Venugopal, T. N., & Das, S. (2018), Proceedings of the Workshop on Mineral Sector of India – Post MMDR Amendment Act, 2015, Journal of the Geological Society of India, 91.
[9]. Guisheng Yang, Qi Zhu, Yonghui Wang, và Ranran Shi (2025), Energy & Infrastructure M&A 2025 - China, https://practiceguides.chambers.com/practice-guides/energy-infrastructure-ma-2025/china/trends-and-developments/O23126, truy cập ngày 10/01/2026.
[10]. Lian, H., Li, H., & Ko, K. (2019), Market-led transactions and illegal land use: Evidence from China, Land Use Policy, 84, 12-20.
[11]. Xing, K., Zhu, Q., Zou, X., Nie, D., & Gu, B. (2026), Research on the optimization of mining rights transfer system based on auction theory, China Mining Magazine, 35(2), 89-96.
[12]. Kuyek, J. (2005), Canadian Mining Law and the Impacts on Indigenous Peoples Lands and Resources, MiningWatch Canada.
[13]. Ingelson, A. (2020), Technological innovation to enhance security of tenure for mineral claim holders, Journal of Energy & Natural Resources Law, 38(1), 23-46, https://doi.org/10.1080/02646811.2019.1703382.
[14]. Kuyek, J. (2005), tlđd.
[15]. Bastida, A. E. (2020), The Law and Governance of Mining and Minerals: A Global Perspective, Hart Publishing, p.149-178.
[16]. Thay thế Nghị định số 22/2012/NĐ-CP ngày 26/3/2012 của Chính phủ quy định về đấu giá quyền khai thác khoáng sản.
[17]. Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024; Luật Đấu giá tài sản năm 2016 (sửa đổi, bổ sung các năm 2023, 2024); Báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường về công tác đấu giá quyền khai thác khoáng sản.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Arora, N., Ghose, J., & Bakshi, S. K. (2015), Managing revenue from natural resources: A multi-country analysis of sharing resource revenue with sub-national levels, Working paper, The Energy and Resources Institute (TERI).
2. Barton, B. J. (1993), Canadian Law of Mining, Canadian Institute of Resources Law.
3. Bastida, A. E. (2020), The Law and Governance of Mining and Minerals: A Global Perspective, Hart Publishing.
4. Bleischwitz, R., & Bringezu, S. (2008), Global Governance for Sustainable Resource Management, Minerals & Energy - Raw Materials Report, 23(2).
5. Dale, M. O. (1996), Security of Tenure as a Key Issue Facing the International Mining Company: A South African Perspective, Journal of Energy & Natural Resources Law, 14.
6. Edmundo F. Catalano (1999), Código de Minería Comentado, Zavalía, Buenos Aires.
7. Guisheng Yang, Qi Zhu, Yonghui Wang, và Ranran Shi (2025), Energy & Infrastructure M&A 2025 - China, https://practiceguides.chambers.com/practice-guides/energy-infrastructure-ma-2025/china/trends-and-developments/O23126, truy cập ngày 10/01/2026.
8. Ingelson, A. (2020), Technological innovation to enhance security of tenure for mineral claim holders, Journal of Energy & Natural Resources Law, 38(1), 23-46.
9. Kumar, P., & Pandey, P. (2022), Mineral Exploration Scenario in India: Prospect, Promise and Policy Reforms, Journal of the Geological Society of India, 98, 1178-1181.
10. Kuyek, J. (2005), Canadian Mining Law and the Impacts on Indigenous Peoples Lands and Resources, MiningWatch Canada.
11. Laforce, M., Lapointe, U., & Lebuis, V. (2009), Mining Sector Regulation in Quebec and Canada: Is a Redefinition of Asymmetrical Relations Possible?, Studies in Political Economy, 84(1), 47-78.
12. Lian, H., Li, H., & Ko, K. (2019), Market-led transactions and illegal land use: Evidence from China, Land Use Policy, 84.
13. Morine, A. B. (1909), The Mining Law of Canada, Philadelphia: Cromarty Law Book Co.
14. Raju, M. (2018), National Mineral Exploration Policy-2016: Initiatives of Geological Survey of India, Journal of the Geological Society of India, 91.
15. Wang, Y., Yu, Y., & Su, Y. (2017), Does the tender, auction and listing system in land promote higher housing prices in China?, Housing Studies.
16. Venugopal, T. N., & Das, S. (2018), Proceedings of the Workshop on Mineral Sector of India - Post MMDR Amendment Act, 2015, Journal of the Geological Society of India, 91.
17. Warden-Fernández, J. (2005), Indigenous communities’ rights and mineral development, Journal of Energy & Natural Resources Law, 23(4).
18. Xing, K., Zhu, Q., Zou, X., Nie, D., & Gu, B. (2026), Research on the optimization of mining rights transfer system based on auction theory, China Mining Magazine, 35(2).
(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật Kỳ 1 (456) - tháng 7/2026)