Con người Việt Nam trong dòng chảy văn hóa dân tộc (Kỳ 2)

Kỳ 2: “Giữ lửa, thắp sáng” văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên mới

Văn hóa - nguồn sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam

Phát triển văn hóa ở nước ta được đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và Nhân dân là chủ thể sáng tạo. Phát triển văn hóa theo hướng bền vững, theo đó phải bảo đảm sự cân bằng giữa bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, nhưng đồng thời phải có sự sáng tạo, bổ sung những giá trị văn hóa mới phù hợp với sự phát triển của tiến bộ nhân loại và đặc điểm cộng đồng dân tộc, quốc gia ở mỗi giai đoạn phát triển.

Văn kiện Đại hội XII của Đảng chỉ rõ: “Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội, mà là sức mạnh nội sinh trực tiếp để phát triển bền vững. Với vai trò là nền tảng tinh thần của xã hội, văn hóa được xác định vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng và phát triển kinh tế phải nhằm mục tiêu văn hóa, văn hóa phát triển là kết quả của sự phát triển kinh tế, đồng thời tạo động lực cho kinh tế ngày càng phát triển, văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của sự phát triển”.

Văn hóa - nguồn sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam

Văn kiện Đại hội XIII của Đảng tiếp tục nhấn mạnh: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc” và xác định lấy giá trị văn hóa, con người Việt Nam làm nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững đất nước. Xây dựng các cơ chế, chính sách phát huy tinh thần cống hiến vì đất nước phồn vinh, hạnh phúc của mọi người Việt Nam, làm cho văn hóa thấm sâu vào trong toàn bộ đời sống và các hoạt động xã hội. Tựu trung lại, mục tiêu phát triển con người Việt Nam một cách toàn diện, có đủ sức khỏe, phẩm chất và bản lĩnh để có thể xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, gìn giữ văn hóa truyền thống và xây dựng nền văn hóa mới luôn được đặt ra. Con người Việt Nam không chỉ là nguồn lực mà còn là chủ thể văn hóa, là động lực để có thể phát huy các nguồn lực khác. Bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, con người trở thành nguồn lực trung tâm, là động lực then chốt.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đề ra định hướng “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số”.

Như vậy, văn hóa luôn đóng vai trò quan trọng, cả trước mắt và lâu dài vì sự phát triển bền vững của đất nước. Xây dựng và phát triển kinh tế, chính trị, xã hội phải nhằm mục tiêu cao nhất là văn hóa, hướng đến các giá trị văn hóa, như dân chủ, tự do, công bằng, văn minh, con người được hạnh phúc và phát triển toàn diện.

Con người - Chủ thể của sáng tạo, giữ gìn và lan tỏa văn hóa

Trong kỷ nguyên mới, toàn cầu hóa và công nghệ số làm thay đổi sâu sắc phương thức con người tiếp nhận, sáng tạo và giao tiếp văn hóa. Trong dòng chảy ấy, mỗi người vừa là chủ thể thụ hưởng, vừa là chủ thể sáng tạo, giữ gìn và lan tỏa văn hóa. Chính từ sự tham gia của con người trong đời sống hằng ngày mà các giá trị văn hóa được tiếp nối, được làm mới và ngày càng có sức sống trong xã hội hiện đại.

Chủ thể thụ hưởng văn hóa: Trước hết, con người là chủ thể thụ hưởng những thành quả văn hóa do chính cộng đồng tạo ra. Mục tiêu cuối cùng của phát triển văn hóa là phục vụ con người, đáp ứng nhu cầu tinh thần, nâng cao chất lượng cuộc sống, bồi đắp nhân cách và tạo điều kiện để mỗi cá nhân phát triển toàn diện. Thụ hưởng văn hóa không chỉ là được tiếp cận với các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật, các giá trị di sản hay những thành tựu của đời sống tinh thần một cách thụ động, mà còn là quá trình mỗi người tiếp nhận, chuyển hoá những chuẩn mực, giá trị và cách ứng xử được hình thành trong gia đình, cộng đồng và xã hội vào giá trị nhân cách của bản thân.

Con người - chủ thể thụ hưởng văn hóa (Ảnh internet)

Thông qua quá trình thụ hưởng, những giá trị văn hóa của dân tộc được chuyển hóa thành nhận thức, tình cảm, niềm tin và hành vi của mỗi cá nhân. Một người biết trân trọng lịch sử sẽ hình thành ý thức về cội nguồn; một người được sống trong môi trường giàu lòng nhân ái sẽ biết yêu thương, sẻ chia; một người được giáo dục về trách nhiệm, kỷ cương sẽ có ý thức hơn trong học tập, lao động và thực hiện nghĩa vụ công dân. Như vậy, thụ hưởng văn hóa không chỉ là tiếp nhận mà còn là quá trình hình thành con người, làm cho các giá trị văn hóa trở thành những giá trị sống.

Chủ thể sáng tạo văn hóa: Văn hóa không phải là bất biến mà luôn vận động cùng đời sống xã hội. Mỗi giai đoạn phát triển, con người phải không ngừng sáng tạo để làm giàu thêm đời sống văn hóa dân tộc. Sáng tạo văn hóa trước hết là khả năng kế thừa những giá trị đã được hình thành trong lịch sử, đồng thời tìm ra những cách thức mới để các giá trị ấy phù hợp với đời sống hiện đại. Những giá trị truyền thống có thể trở thành nguồn cảm hứng cho văn học, nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc, thời trang, kiến trúc, thiết kế, du lịch và công nghiệp văn hóa. Những câu chuyện lịch sử, những phong tục, tập quán, những giá trị văn hóa của các vùng miền có thể được kể lại bằng những phương thức mới, gần gũi hơn, dễ lan toả hơn.

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ và chuyển đổi số đang mở ra không gian sáng tạo rộng lớn cho mỗi cá nhân. Công nghệ cho phép số hóa di sản, phục dựng những giá trị văn hóa, tạo ra những hình thức trải nghiệm mới và đưa các sản phẩm văn hóa đến với công chúng ở phạm vi rộng hơn. Một câu chuyện lịch sử có thể được kể bằng điện ảnh, đồ họa hay công nghệ thực tế ảo; một chất liệu dân gian có thể trở thành cảm hứng cho âm nhạc, thời trang, thiết kế; một nét văn hóa vùng miền có thể được giới thiệu tới bạn bè quốc tế thông qua các nền tảng số.

Con người - chủ thể sáng tạo văn hóa

Tuy nhiên, sáng tạo không đồng nghĩa với phủ nhận truyền thống, cũng không phải là chạy theo mọi xu hướng mới. Sáng tạo văn hóa phải được đặt trên nền tảng bản sắc, biết kế thừa những giá trị cốt lõi của dân tộc, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại. Giữa bảo tồn và phát triển cần có sự hài hòa, để truyền thống không trở thành những giá trị chỉ được lưu giữ trong ký ức, nhưng cái mới cũng không làm mất đi những đặc trưng tạo nên bản sắc Việt Nam.

Chủ thể giữ gìn và lan tỏa văn hóa: Nếu sáng tạo giúp văn hóa thích ứng với những biến đổi của thời đại thì giữ gìn và lan tỏa là điều kiện để những giá trị tốt đẹp được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Giữ gìn văn hóa bắt đầu từ những điều gần gũi trong đời sống: trân trọng và yêu tiếng Việt, lịch sử và di sản dân tộc; gìn giữ những giá trị tốt đẹp của gia đình; biết kính trên, nhường dưới, sống nhân ái, nghĩa tình; trung thực trong học tập, lao động; có trách nhiệm với công việc, cộng đồng; tôn trọng pháp luật và những chuẩn mực chung của xã hội. Những hành động tưởng như bình dị ấy chính là cách các giá trị văn hóa được duy trì và hiện diện trong đời sống.

Con người - chủ thể giữ gìn và lan toả giá trị văn hoá

Cùng với giữ gìn, lan tỏa văn hóa trong thời đại mới cũng đang mở ra những phương thức chưa từng có. Không gian mạng tạo điều kiện để mỗi người trở thành một chủ thể truyền tải văn hóa. Một câu chuyện đẹp về quê hương, một hình ảnh về di sản, một sản phẩm sáng tạo từ chất liệu truyền thống hay một hành động ứng xử văn minh đều có thể góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam. Nhưng ngược lại, những thông tin sai lệch, nội dung phản cảm, cách ứng xử thiếu chuẩn mực cũng có thể tác động tiêu cực đến môi trường văn hóa.

Do đó, trong kỷ nguyên số, mỗi người không chỉ có quyền sáng tạo và chia sẻ mà còn phải có trách nhiệm với những gì mình tạo ra và lan truyền. Văn hóa trên không gian mạng cũng là một bộ phận của văn hóa xã hội, và chất lượng của môi trường ấy phụ thuộc rất lớn vào ý thức, trách nhiệm và cách ứng xử của mỗi cá nhân.

Phát huy vai trò của Nhân dân đặc biệt là thế hệ trẻ trong việc phát huy giá trị văn hoá, kiến tạo tương lai dân tộc

Kỷ nguyên số, với sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ và mạng xã hội, đã mở ra những cơ hội to lớn cho sự phát triển kinh tế, xã hội, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao lưu, tiếp biến văn hóa. Tuy nhiên, mặt trái của nó là sự “xâm lăng văn hóa” ngày càng tinh vi và khó lường. Các sản phẩm văn hóa ngoại lai, đặc biệt là từ các nước phương Tây, có thể dễ dàng xâm nhập vào đời sống của người dân Việt Nam, thông qua các kênh truyền thông đa dạng. Bên cạnh những giá trị văn hóa tích cực, những yếu tố tiêu cực, đi ngược lại thuần phong mỹ tục, thậm chí là độc hại cũng xuất hiện, tác động không nhỏ đến nhận thức, tư tưởng, và hành vi của mỗi người dân. Vì vậy, mỗi người dân Việt Nam đều phải cảnh giác và luôn sẵn sàng trở thành “người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng văn hoá”, lấy hồn cốt dân tộc làm gốc rễ tạo nên sức mạnh mềm chống lại các thế lực thù địch. Và trên mặt trận ấy, thế hệ trẻ đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Mỗi thanh niên cần ý thức được mình là một “sứ giả văn hóa”, mang trong mình sứ mệnh “giữ lửa” và “thổi hồn” cho văn hóa dân tộc.

Mỗi thanh niên cần ý thức được mình là một “sứ giả văn hóa”, mang trong mình sứ mệnh “giữ lửa” và “thổi hồn” cho văn hóa dân tộc

Trong dòng chảy không ngừng của lịch sử dân tộc, mỗi thế hệ thanh niên Việt Nam đều gắn liền với một sứ mệnh. Những năm tháng chiến tranh khói lửa, cha ông chúng ta từng xông pha trên chiến trường để bảo vệ đất nước, thì ngày nay, giữa thời bình, thanh niên thế hệ mới đang đảm đương một nhiệm vụ không kém phần quan trọng – đó là giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa. Giữa bối cảnh công nghệ phát triển chóng mặt, trào lưu quốc tế len lỏi vào từng ngóc ngách đời sống, thì việc gìn giữ hồn cốt văn hóa lại càng trở nên cấp thiết. Và trong cuộc hành trình này, thế hệ trẻ chính là người mang sứ mệnh “vừa giữ lửa, vừa thắp sáng”.

Muốn gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc trong thời đại hội nhập, trước hết, thanh niên phải bắt đầu từ sự thay đổi trong nhận thức. Mỗi người trẻ cần hiểu sâu sắc lịch sử, văn hóa dân tộc; nhận diện rõ những giá trị cần được kế thừa, phát huy cũng như những nguy cơ, thách thức mà văn hóa Việt Nam đang phải đối mặt. Đó không chỉ là quá trình tích lũy tri thức, mà còn là quá trình hình thành ý thức trách nhiệm, lòng tự hào và tự tôn dân tộc. Bởi chỉ khi hiểu mình là ai, đến từ đâu và đâu là những giá trị làm nên bản sắc dân tộc, người trẻ mới có đủ bản lĩnh để bước ra thế giới mà không đánh mất chính mình.

Trong dòng chảy hội nhập ngày nay, thanh niên cần chủ động học hỏi, tìm tòi và tiếp nhận những giá trị văn hóa mới, những thành tựu khoa học - công nghệ của nhân loại. Tuy nhiên, hội nhập không đồng nghĩa với tiếp nhận một cách thiếu chọn lọc. Người trẻ cần có bản lĩnh để phân biệt tiến bộ với lệch lạc, văn minh với những trào lưu phản văn hóa; biết tiếp thu tinh hoa nhân loại nhưng không chạy theo những giá trị xa lạ, trái với thuần phong mỹ tục và những chuẩn mực tốt đẹp của dân tộc. Đó chính là bản lĩnh văn hóa cần thiết của thế hệ trẻ trong một thế giới ngày càng mở rộng và kết nối đa chiều.

Thanh niên cần tích cực tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, phong trào thi đua yêu nước, hoạt động tình nguyện vì cộng đồng

Tuy nhiên, nhận thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động. Thanh niên cần tích cực tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, phong trào thi đua yêu nước, hoạt động tình nguyện vì cộng đồng; đồng thời mạnh dạn sáng tạo những sản phẩm văn hóa mới mang đậm bản sắc Việt Nam. Đặc biệt, trong thời đại số, mỗi người trẻ có thể trở thành một “đại sứ văn hóa”, tận dụng mạng xã hội và các phương tiện truyền thông hiện đại để giới thiệu lịch sử, con người, văn hóa và những giá trị tốt đẹp của Việt Nam đến bạn bè quốc tế.

Tài liệu tham khảo:

1. Trần Diệu Linh, Thế hệ trẻ với trách nhiệm gìn giữ và phát huy truyền thống văn hoá dân tộc trong kỷ nguyên số, https://tienphong.vn/the-he-tre-voi-trach-nhiem-gin-giu-va-phat-huy-truyen-thong-van-hoa-dan-toc-trong-ky-nguyen-so-post1738384.tpo.

2. TS. Nguyễn Huy Phòng, Nhân dân là chủ thể sáng tạo, gìn giữ, trao truyền và phát huy nền văn hóa dân tộc, https://dcs.nhandan.vn/tu-tuong-van-hoa/nhan-dan-la-chu-the-sang-tao-gin-giu-trao-truyen-va-phat-huy-nen-van-hoa-dan-toc-627736.html.

3. PGS.TS. Nguyễn Văn Sáu, Văn hóa và con người: Nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển đất nước, https://hanoimoi.vn/van-hoa-va-con-nguoi-nen-tang-tinh-than-cua-xa-hoi-suc-manh-noi-sinh-nguon-luc-va-dong-luc-phat-trien-cua-dat-nuoc-733389.html.