Tư duy, giá trị và yêu cầu mới trong hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam

Ngày 13/8/2026, Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) tổ chức Hội thảo lý luận về hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú chủ trì Hội thảo. Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý Nguyễn Văn Cương đồng chủ trì Hội thảo. Hội thảo được tổ chức nhằm phục vụ nghiên cứu, xây dựng Đề án “Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới” (theo Quyết định số 867/QĐ-BTP ngày 29/3/2026 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp). Tham dự Hội thảo có nhiều Giáo sư, Phó Giáo sư, chuyên gia, nhà khoa học trong lĩnh vực nghiên cứu pháp lý.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, Bộ Tư pháp đã được giao nhiệm vụ là xây dựng Đề án Chiến lược Hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Cần định hướng xây dựng dự thảo Nghị quyết về Chiến lược Hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, Bộ Tư pháp đã được giao nhiệm vụ là xây dựng Đề án Chiến lược Hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Dự kiến sản phẩm cuối cùng của Chiến lược sẽ là một Nghị quyết của Bộ Chính trị hoặc một Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Thứ trưởng nhận định, lý luận về pháp luật là một nội dung rất khó vì dù không phải là vấn đề mới, nhưng đặt trong bối cảnh mới, bối cảnh của Việt Nam thì xử lý như thế nào; đích đến là một Nghị quyết của Bộ Chính trị hoặc Ban Chấp hành Trung ương Đảng thì làm sao để vượt được các nghị quyết tương ứng hiện có.

Thứ trưởng thông tin, hiện nay, hai Ban chỉ đạo là Ban chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và pháp luật và Ban chỉ đạo Trung ương về cải cách tư pháp đã được sáp nhập thành Ban chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật. Như vậy, nội dung khái niệm pháp luật và hệ thống pháp luật được hiểu rất rộng, trong đó có gồm cả cải cách tư pháp. Vì vậy, nhiều vấn đề mới sẽ được đặt ra. Chúng ta phải tìm ra được những từ khóa chính, quan trọng, vượt được các nghị quyết có liên quan. Trong bối cảnh đó và với tinh thần của Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị thì yêu cầu phải thay đổi tư duy, gắn giữa xây dựng, hoàn thiện pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật.

Đây chính là những thách thức đối với Bộ Tư pháp. Tuy nhiên, Thứ trưởng nhấn mạnh, Bộ may mắn khi có được sự đồng hành, hỗ trợ của các chuyên gia, nhà khoa học để giúp Bộ đến nay đã có được bản sơ bộ ban đầu của Nghị quyết. Thứ trưởng bày tỏ mong muốn tiếp tục nhận được những ý kiến quý báu của các chuyên gia, nhà khoa học để từ đó có định hướng cho Bộ Tư pháp phát triển bản sơ bộ trở thành dự thảo.

Hội thảo lý luận về hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới là nhiệm vụ chính trị - pháp lý chiến lược

Tại Hội thảo, các chuyên gia, đại biểu trao đổi, thảo luận về các vấn đề lý luận liên quan đến hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới, cụ thể: Đổi mới tư duy, nhận thức về pháp luật, hệ thống pháp luật và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới; giá trị cốt lõi của Hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới; các yếu tố ảnh hưởng tới việc hoàn thiện hệ thống pháp luật trong kỷ nguyên mới; một số yêu cầu đặt ra đối với hoàn thiện hệ thống pháp luật trong kỷ nguyên phát triển mới; những yêu cầu của tiến trình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đặt ra đối với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam từ nay đến năm 2045; vai trò pháp luật và mối quan hệ giữa thể chế pháp luật và các thể chế khác;…

Hầu hết các chuyên gia, đại biểu đều có thống nhất chung về lý luận như hệ thống pháp luật phải có quan niệm đủ rộng, đặt trong chỉnh thể cấu trúc, trong hệ thống hệ sinh thái phát triển, với các hệ giá trị cốt lõi, nền tảng; nên thay đổi tư duy từ việc sử dụng mô hình “hoàn thiện hệ thống pháp luật” thành mô hình “phát triển hệ thống pháp luật” vì “phát triển” có nội hàm rộng, gồm cả “hoàn thiện”.

GS.TS. Võ Khánh Vinh, Nguyên Phó Chủ tịch, Viện Hàn lâm Khoa học và xã hội Việt Nam nhấn mạnh, pháp luật là tiềm năng, là loại vốn, là động lực, là nguồn lực phát triển

Tại Hội thảo, GS.TS. Võ Khánh Vinh, Nguyên Phó Chủ tịch, Viện Hàn lâm Khoa học và xã hội Việt Nam nhấn mạnh, pháp luật phải là thể chế nền tảng, là tiềm năng, là loại vốn, là động lực, là nguồn lực phát triển.

Pháp luật trong kỷ nguyên mới cần được nhận thức như một chỉnh thể giá trị, nguyên tắc, quy phạm, thiết chế và thực tiễn vận hành; vừa là công cụ quản lý, vừa là cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân; vừa là phương thức kiểm soát quyền lực, vừa là nguồn lực, động lực phát triển; vừa bảo đảm ổn định, kỷ cương, vừa mở đường cho đổi mới, sáng tạo và hội nhập.

Hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới phải được nhận diện như một hệ thống mở, có khả năng thích ứng với sự vận động nhanh của đời sống xã hội, khoa học - công nghệ, kinh tế thị trường, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Hệ thống pháp luật trong kỷ nguyên mới là một chỉnh thể đa tầng, đa thành tố, vừa có chiều sâu giá trị, vừa có cấu trúc quy phạm, vừa có thiết chế vận hành, vừa có nền tảng dữ liệu, văn hóa và con người. Hoàn thiện hệ thống pháp luật vì vậy phải là quá trình hoàn thiện đồng bộ các thành tố đó, không thể chỉ giới hạn ở sửa đổi, bổ sung văn bản pháp luật.

Mô hình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới là mô hình đổi mới toàn diện, đồng bộ, nhiều tầng, có định hướng chính trị - pháp lý rõ ràng, lấy con người làm trung tâm, lấy phát triển làm mục tiêu, lấy Hiến pháp và pháp quyền làm nền tảng, lấy chất lượng và hiệu quả thực thi làm thước đo; nhằm làm cho pháp luật trở thành nền tảng của Nhà nước pháp quyền, công cụ bảo vệ Nhân dân, cơ chế kiểm soát quyền lực, phương thức quản trị quốc gia hiện đại và động lực kiến tạo phát triển đất nước.

Chính vì vậy, GS.TS. Võ Khánh Vinh cho rằng, hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật lập pháp, mà là nhiệm vụ chính trị - pháp lý chiến lược, gắn với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới quản trị quốc gia, kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc. Hệ thống pháp luật Việt Nam cần được hoàn thiện theo hướng dân chủ, pháp quyền, nhân văn, hiện đại, đồng bộ, thống nhất, minh bạch, khả thi, số hóa, thích ứng, hội nhập và kiến tạo phát triển.

Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý Nguyễn Văn Cương đồng chủ trì Hội thảo

Theo nhận định của PGS. TS. Lê Minh Thông, hoàn thiện hệ thống pháp luật trong kỷ nguyên phát triển mới là một quá trình đổi mới căn bản, toàn diện và có tính hệ thống. Đó không chỉ là việc tiếp tục xây dựng, sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật, mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ sinh thái pháp lý, bao gồm hệ thống nguồn luật, các thiết chế xây dựng và bảo vệ pháp luật, cơ chế giải thích, tổ chức thi hành, đội ngũ nhân lực, dữ liệu và văn hóa pháp lý.

Thành công của quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật không được đo bằng số lượng luật, nghị định hoặc thông tư, mà bằng số điểm nghẽn được tháo gỡ; nguồn lực được khơi thông; quyền con người, quyền công dân được bảo vệ; chi phí tuân thủ được cắt giảm; mức độ thống nhất trong áp dụng; năng lực đổi mới được phát huy; niềm tin của người dân, doanh nghiệp được củng cố và vị thế pháp lý của Việt Nam được nâng cao trong cộng đồng quốc tế.

Bảo đảm giá trị gốc, giá trị mang tính hiện đại, giá trị mới để thúc đẩy phát triển

Trao đổi về giá trị cốt lõi của hệ thống pháp luật Việt Nam, GS.TS. Hoàng Thế Liên, Nguyên Thứ trưởng Thường trực Bộ Tư pháp nêu lên 03 hệ giá trị gồm: Bảo đảm giá trị gốc, bảo đảm giá trị mang tính hiện đại, bảo đảm giá trị mới để thúc đẩy phát triển.

Đồng thời, GS.TS. Hoàng Thế Liên đưa ra các giá trị nền tảng trong xây dựng hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới như sau: (i) Thể hiện và thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân là giá trị cốt lõi định hướng cho việc cải cách, xây dựng hệ thống pháp luật Việt Nam ta hiện nay; (ii) Pháp luật phải bảo đảm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời, phải có cơ chế pháp lý, tư liệu để bảo đảm thực thi một cách hiệu quả nhất; (iii) Bảo đảm Nhà nước tổ chức và vận hành theo nguyên tắc pháp quyền; (iv) Bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và tính hợp hiến trong đời sống xã hội; (v) Bảo đảm quyền con người, quyền công dân; (vi) Tính công bằng và bình đẳng trước pháp luật; (vii) Thích ứng với kỷ nguyên số; (viii) Kiến tạo phát triển.

PGS.TS. Lê Minh Thông, Nguyên Trợ lý Chủ tịch Quốc hội khóa XIV trao đổi tại Hội thảo

Yêu cầu mới đối với hoàn thiện hệ thống pháp luật

Tại Hội thảo, PGS.TS. Lê Minh Thông, Nguyên Trợ lý Chủ tịch Quốc hội khóa XIV cho rằng, việc nhận diện và quán triệt các yêu cầu mới đối với cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn.

Theo đó, Phó Giáo sư đề cập 10 yêu cầu, đó là: (i) Bối cảnh mới cần đổi mới thực chất và căn bản tư duy về vị trí, chức năng và nội hàm của hệ thống pháp luật; (ii) Xây dựng pháp luật phải xuất phát từ thực tiễn, văn hóa và con người Việt Nam, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa pháp lý nhân loại; (iii) Hoàn thiện hệ thống pháp luật trong giai đoạn đến 2030 phải hướng trực tiếp vào tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, khắc phục mâu thuẫn, chồng chéo và giải phóng các nguồn lực phát triển; (iv) Tính chất và định hướng của mô hình phát triển mới đòi hỏi phải tiếp tục tái cấu trúc hệ thống pháp luật theo hướng tinh gọn, thống nhất, minh bạch và dễ tiếp cận; (v) Tăng tính thực thi của pháp luật, bảo đảm sự thống nhất hữu cơ giữa xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật; (vi) Quán triệt nhất quán quan điểm chỉ đạo của Đảng “Lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, chủ thể và thước đo của chính sách, pháp luật”; (vii) Bối cảnh phát triển mới đòi hỏi pháp luật phải đi trước, mở đường cho các lĩnh vực mới và luật hóa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát; (viii) Thời đại mới đòi hỏi tăng cường tính tương thích với pháp luật quốc tế, tập quán quốc tế và chủ động hội nhập quốc tế về pháp luật; (ix) Tái cấu trúc hệ thống pháp luật đòi hỏi tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng, chống lợi ích nhóm và nâng cao trách nhiệm giải trình trong xây dựng, thi hành pháp luật; (x) Yêu cầu xuyên suốt của cải cách, hoàn thiện hệ thống pháp luật là xây dựng văn hóa pháp lý, đội ngũ chuyên nghiệp và nền tảng dữ liệu hiện đại.

Sự lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định định hướng phát triển của hệ thống pháp luật Việt Nam

Chia sẻ tại Hội thảo, GS.TS. Phan Trung Lý, Nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội nêu lên các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng tới việc hoàn thiện hệ thống pháp luật trong kỷ nguyên mới. Trong đó, Giáo sư nhấn mạnh, sự lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định định hướng phát triển của hệ thống pháp luật.

Bên cạnh đó, Nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội cũng phân tích các yêu cầu khác như: Yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tạo ra sự thay đổi căn bản trong tư duy lập pháp; yêu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và phát triển kinh tế tư nhân; cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi đối tượng điều chỉnh của pháp luật; chất lượng của đội ngũ xây dựng pháp luật; chất lượng phối hợp giữa các cơ quan trong quy trình lập pháp; mức độ tham gia của xã hội vào quá trình xây dựng pháp luật; hội nhập quốc tế và cạnh tranh thể chế.