Đặt vấn đề
Những năm qua, công tác trợ giúp pháp lý trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Nhiều vụ việc được trợ giúp pháp lý kịp thời, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người nghèo, người có công với cách mạng và các nhóm yếu thế khác. Bên cạnh kết quả đạt được, công tác trợ giúp pháp lý còn tồn tại một số hạn chế như: hoạt động truyền thông về trợ giúp pháp lý ở một số địa phương chưa được chú trọng; dữ liệu cá nhân liên quan đến người thuộc diện được trợ giúp pháp lý chưa đồng bộ hóa vào dữ liệu điện tử, sự phối hợp giữa chính quyền, tổ chức còn thiếu tính kết nối, nhận thức của người dân còn hạn chế.
Hiện nay, Nhà nước đang đẩy mạnh cải cách hành chính, lấy người dân làm trung tâm phục vụ, việc nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hội nhập; giúp nâng cao dân trí, phòng ngừa và hạn chế vi phạm pháp luật, giảm tình trạng khiếu kiện vượt cấp, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.
1. Một số vấn đề về trợ giúp pháp lý cho nhóm yếu thế
1.1. Khái niệm nhóm yếu thế
Hiện chưa có khái niệm đầy đủ, rõ ràng và thống nhất về người yếu thế trong văn bản quy phạm pháp luật, nhưng qua các quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025), Luật Giao dịch điện tử năm 2023,… và dưới góc độ quan sát, có thể hiểu, người yếu thế là những cá nhân hoặc nhóm người có vị thế xã hội thấp, dễ bị tổn thương, gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Nhóm này gồm: người nghèo, người khuyết tật, người cao tuổi cô đơn, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, phụ nữ bị bạo lực, người dân tộc thiểu số, người nhiễm HIV/AIDS, nạn nhân của tệ nạn mua bán người và những người đang tái hòa nhập cộng đồng,…
1.2. Đặc điểm của trợ giúp pháp lý cho nhóm yếu thế
Trợ giúp pháp lý cho người yếu thế là chính sách mang tính xã hội đặc thù, khác với dịch vụ pháp lý thương mại do luật sư cung cấp có thu phí. Hoạt động trợ giúp pháp lý mang tính chất phục vụ cộng đồng, được Nhà nước bảo đảm kinh phí, nhằm bảo vệ quyền lợi cho người dân mà không đặt lợi nhuận làm mục đích.
Nhà nước chịu trách nhiệm tổ chức, quản lý và bảo đảm nguồn lực thực hiện trợ giúp pháp lý (thông qua Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước trên cả nước); mọi hoạt động trợ giúp pháp lý phải bảo đảm công khai, minh bạch, bình đẳng, vì trợ giúp pháp lý được đặt dưới sự quản lý của hệ thống trợ giúp pháp lý tổ chức từ trung ương đến địa phương (Bộ Tư pháp - Sở Tư pháp - Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước - các chi nhánh).
Các hình thức tư vấn pháp luật, đại diện ngoài tố tụng hoặc tham gia tố tụng là sự kết hợp giữa việc truyền đạt, giải thích quy định của pháp luật và hỗ trợ pháp lý miễn phí cho người yếu thế. Hoạt động này không chỉ giúp người yếu thế trong vụ việc cụ thể, mà còn giúp họ nâng cao hiểu biết pháp luật, biết cách tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
1.3. Quan điểm của Đảng, Nhà nước đối với nhóm yếu thế
Đảng và Nhà nước luôn nhất quán chủ trương xác định con người là trung tâm của sự phát triển, trong đó, bảo vệ, hỗ trợ và tạo điều kiện cho người dân, đặc biệt là nhóm yếu thế được xem là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thể hiện bản chất nhân văn của chế độ xã hội chủ nghĩa.
Tư tưởng về quyền con người và bảo đảm quyền công dân được Đảng khẳng định xuyên suốt qua các kỳ đại hội. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng (2021) nhấn mạnh: “Phát triển con người toàn diện, xây dựng xã hội tiến bộ, công bằng, dân chủ, văn minh; chăm lo, bảo vệ, hỗ trợ các nhóm yếu thế, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội”. Quan điểm này thể hiện rõ định hướng phát triển kinh tế gắn với công bằng xã hội, bảo đảm mọi người dân đều được thụ hưởng thành quả phát triển, “không để ai bị bỏ lại phía sau”. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới (Nghị quyết số 27-NQ/TW) nêu rõ: “Nhà nước tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân” và đặt mục tiêu đến năm 2030: “Hoàn thiện cơ bản các cơ chế bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân, bảo đảm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân”; “Hoàn thành cơ bản việc xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân”. Đồng thời, Nghị quyết số 27-NQ/TW yêu cầu thể chế hóa và nội luật hóa đầy đủ các quy định của Hiến pháp và các điều ước quốc tế về quyền con người, xác định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ các quyền đó.
Trên cơ sở định hướng của Đảng, các bản Hiến pháp qua từng thời kỳ không ngừng mở rộng và cụ thể hóa nội dung quyền con người và quyền công dân. Hiến pháp năm 1992 lần đầu khẳng định: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được quy định trong Hiến pháp và luật”. Hiến pháp năm 2013, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Hiến pháp năm 2013) kế thừa và phát triển, nâng tầm bảo đảm quyền con người thành nguyên tắc hiến định: “Quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”[1].
Cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013, nhiều luật chuyên ngành trong hệ thống pháp luật Việt Nam được ban hành nhằm bảo vệ nhóm yếu thế như: Luật Người khuyết tật năm 2010, Luật Người cao tuổi năm 2009, Luật Bình đẳng giới năm 2006, Luật Trẻ em năm 2016 và Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017. Các chính sách hỗ trợ được thực thi thông qua các chương trình miễn phí tư vấn pháp luật, cấp thẻ bảo hiểm y tế, trợ cấp xã hội thường xuyên, hỗ trợ học phí, học bổng, đào tạo nghề, cho vay vốn ưu đãi, bảo vệ trước bạo lực và phân biệt đối xử.
Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 đánh dấu bước ngoặt quan trọng, là đạo luật đầu tiên điều chỉnh toàn diện hoạt động trợ giúp pháp lý, thể chế hóa chủ trương của Đảng về bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đặc biệt, cho người yếu thế. Điều 10 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 quy định rõ bốn nhóm được trợ giúp pháp lý, gồm (i) người nghèo; (ii) người có công với cách mạng; (iii) người già cô đơn, người tàn tật, trẻ em không nơi nương tựa; (iv) người dân tộc thiểu số thường trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 kế thừa và phát triển Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006, hướng tới nâng cao chất lượng dịch vụ công thiết yếu, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý lên 14 nhóm đối tượng (Điều 7), đồng thời, khẳng định: “trợ giúp pháp lý là trách nhiệm của Nhà nước nhằm giúp người được trợ giúp pháp lý bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, nâng cao hiểu biết pháp luật, góp phần thực hiện công bằng xã hội” (Điều 3).
Bên cạnh đó, các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã gắn kết chặt chẽ với chính sách trợ giúp pháp lý, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và bảo đảm công bằng xã hội. Đặc biệt, ngày 08/12/2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2069/QĐ-TTg ban hành Danh mục dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu thuộc ngành Tư pháp và Quyết định số 2070/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch mạng lưới các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc phạm vi quản lý nhà nước của ngành Tư pháp, xác định trợ giúp pháp lý là dịch vụ sự nghiệp công lập thiết yếu, được Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên. Điều này khẳng định vai trò của hoạt động trợ giúp pháp lý trong cải cách tư pháp, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Người thực hiện trợ giúp pháp lý trở thành chủ thể tham gia trực tiếp vào quá trình tố tụng, góp phần nâng cao chất lượng tranh tụng và xét xử của Tòa án.
Có thể khẳng định, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, các quy định của Hiến pháp năm 2013, pháp luật chuyên ngành đã tạo cơ chế đồng bộ, nhất quán nhằm bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho mọi công dân, đặc biệt, nhóm yếu thế, hướng tới xã hội công bằng, nhân văn và phát triển bền vững.
1.4. Nguyên tắc trợ giúp pháp lý cho nhóm yếu thế
Hiện nay, hoạt động trợ giúp pháp lý được thực hiện dựa trên các nguyên tắc quy định tại Điều 3 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, gồm: việc trợ giúp pháp lý phải tuân thủ pháp luật, được thực hiện độc lập, trung thực và tôn trọng sự thật khách quan, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp.
Mọi người được trợ giúp pháp lý đều bình đẳng trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ, không phân biệt giới tính, dân tộc, tôn giáo hay hoàn cảnh. Người thực hiện trợ giúp pháp lý không được thu phí, thù lao hay nhận lợi ích vật chất dưới bất kỳ hình thức nào, thể hiện tính nhân đạo và hỗ trợ của Nhà nước đối với người yếu thế. Bên cạnh đó, hoạt động trợ giúp pháp lý phải bảo đảm tính kịp thời, hiệu quả và giữ bí mật thông tin của người được trợ giúp pháp lý và phụ thuộc lớn vào chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý/luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý, cùng với cơ chế phối hợp liên ngành giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, chính quyền địa phương, tổ chức trợ giúp pháp lý và mức độ nhận thức của người dân về quyền được trợ giúp pháp lý[2].
Các nguyên tắc này hướng đến hoàn thiện cơ chế trợ giúp pháp lý công bằng, minh bạch, tạo điều kiện để mọi đối tượng yếu thế trong xã hội được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, thể hiện rõ tinh thần nhân văn, bản chất nhân đạo và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và pháp luật.
Việc quy định rõ các nguyên tắc giúp hoạt động trợ giúp pháp lý được thực hiện đúng pháp luật, khách quan, minh bạch và hiệu quả, tránh tình trạng lợi dụng hoặc vi phạm quyền lợi của người được trợ giúp pháp lý. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để kiểm soát, đánh giá chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý, nâng cao trách nhiệm của trợ giúp viên pháp lý và cơ quan thực hiện; góp phần nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân, giúp họ hiểu, tin tưởng và chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
1.5. Chính sách trợ giúp pháp lý cho nhóm yếu thế
Chính sách trợ giúp pháp lý cho người yếu thế được hình thành và triển khai theo quy định tại Điều 16 Hiến pháp năm 2013: “Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội”. Quy định này là cơ sở khẳng định nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ pháp lý, trong đó, người yếu thế như người nghèo, người khuyết tật, trẻ em, người dân tộc thiểu số, người bị buộc tội… được bảo đảm cơ hội tiếp cận công lý bình đẳng với các chủ thể khác trong xã hội. Điều 30 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những hành vi trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân”. Điều này nhấn mạnh quyền được pháp luật bảo vệ và là cơ sở để Nhà nước tổ chức các cơ chế hỗ trợ pháp lý, bảo đảm người yếu thế có khả năng thực hiện quyền hiến định một cách hiệu quả, nhất là trong bối cảnh thường gặp hạn chế về hiểu biết pháp luật và điều kiện kinh tế. Điều 102 Hiến pháp năm 2013 khẳng định Tòa án nhân dân là “cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp” và có nhiệm vụ bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân. Quy định này tạo nền tảng để hệ thống tư pháp phối hợp với cơ quan trợ giúp pháp lý nhằm bảo đảm quyền tiếp cận công lý thực chất cho các nhóm yếu thế trong xã hội.
Ngoài cơ sở hiến định, chính sách trợ giúp pháp lý của Việt Nam còn gắn liền với các cam kết quốc tế về quyền con người, gồm: Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), bảo đảm quyền được xét xử công bằng và quyền có người bào chữa; Công ước về quyền trẻ em (CRC) nhấn mạnh quyền được bảo vệ và được lắng nghe ý kiến trong các thủ tục pháp lý liên quan đến trẻ em; Công ước về quyền của người khuyết tật (CRPD) yêu cầu các quốc gia thành viên bảo đảm người khuyết tật được tiếp cận công lý bình đẳng thông qua các hình thức hỗ trợ pháp lý thích hợp.
Chính sách về trợ giúp pháp lý có tính điều chỉnh và ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều ngành luật khác, như: trong lĩnh vực hình sự và tố tụng hình sự, trợ giúp pháp lý bảo đảm quyền bào chữa miễn phí cho người bị buộc tội thuộc diện yếu thế, góp phần thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội và bảo đảm công bằng trong tố tụng. Trong dân sự và tố tụng dân sự, người yếu thế được hỗ trợ pháp lý khi tham gia các tranh chấp về hôn nhân, thừa kế, bồi thường thiệt hại, giúp họ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Trong lĩnh vực hành chính và tố tụng hành chính, trợ giúp pháp lý giúp người dân có điều kiện khiếu nại, khởi kiện, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước cơ quan nhà nước. Bên cạnh đó, các ngành luật mang tính xã hội như Luật Trẻ em năm 2016, Luật Bình đẳng giới năm 2006, Luật Người khuyết tật năm 2010, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 cũng chịu tác động tích cực từ chính sách trợ giúp pháp lý, thông qua việc cụ thể hóa quyền được tiếp cận pháp luật và được bảo vệ của các nhóm yếu thế.
Các chính sách về trợ giúp pháp lý gồm: (i) trợ giúp pháp lý là trách nhiệm của Nhà nước; (ii) Nhà nước có chính sách để bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội; (iii) Nhà nước có chính sách nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý, thu hút các nguồn lực thực hiện trợ giúp pháp lý; (iv) Nhà nước hỗ trợ, khuyến khích, ghi nhận và tôn vinh các cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia, đóng góp cho hoạt động trợ giúp pháp lý. Nhà nước xác định trợ giúp pháp lý là trách nhiệm công của mình, đồng thời, khuyến khích sự tham gia của xã hội, các tổ chức hành nghề luật sư, tư vấn pháp luật trong việc cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý. Nội dung này bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người thuộc diện được hưởng, giúp họ tiếp cận công lý, không bị phân biệt đối xử.
Như vậy, chính sách trợ giúp pháp lý cho người yếu thế ở Việt Nam không chỉ có cơ sở pháp lý vững chắc trong Hiến pháp năm 2013, mà còn phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người, thể hiện rõ cam kết của Nhà nước trong việc bảo đảm công bằng, nhân đạo và không ai bị bỏ lại phía sau trong việc tiếp cận và thụ hưởng công lý. Đây là một trong những chính sách công, là công cụ thực hiện an sinh xã hội bằng pháp luật.
2. Thực trạng hoạt động trợ giúp pháp lý trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh
Trước khi Thành phố Hồ Chí Minh triển khai mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 Thành phố Hồ Chí Minh (Trung tâm) (tiền thân là Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước Thành phố Hồ Chí Minh) hoạt động trên nền tảng tôn chỉ “trợ giúp pháp lý luôn đi cùng dân”. Tôn chỉ này trở thành định hướng xuyên suốt, chi phối phương thức tổ chức và thực thi nhiệm vụ của Trung tâm, đồng thời, tạo nên tính đặc trưng của mô hình trợ giúp pháp lý nói chung và ở đô thị đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng.
2.1. Kết quả đạt được và bài học kinh nghiệm
2.1.1. Kết quả đạt được
Những năm qua, hoạt động trợ giúp pháp lý trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều kết quả tích cực, góp phần thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế - xã hội địa phương, bảo đảm hiệu quả, sự hài lòng của người được trợ giúp pháp lý, góp phần đáng kể vào thành quả chung của ngành tư pháp. Tất cả yêu cầu về trợ giúp pháp lý đều bảo đảm theo quy định của pháp luật. Kết quả thành công các vụ việc ngày càng tăng về số lượng và chất lượng. Nhiều sáng kiến, giải pháp cải tiến chuyên môn đưa vào ứng dụng đã mang lại hiệu quả cao trong công tác như “Quy trình rút ngắn thụ lý hồ sơ trợ giúp pháp lý” từ 03 ngày theo quy định xuống còn 01 ngày, nội dung này đạt giải khuyến khích tại Hội thi Cải cách thủ tục hành chính lần thứ nhất năm 2023 và được công nhận sáng kiến có phạm vi ảnh hưởng cấp Thành phố năm 2024 hay giải pháp “hỗ trợ tài chính đăng ký giấy tờ tùy thân cho trẻ em, người khuyết tật có hoàn cảnh khó khăn” bằng hình thức đại diện ngoài tố tụng,… giúp nhiều trẻ có giấy khai sinh, được hưởng các dịch vụ bảo hiểm y tế, chăm sóc cộng đồng, tiếp cận giáo dục và phát triển bản thân. Bên cạnh sáng kiến trong chuyên môn, Trung tâm đã chủ động tham gia đóng góp ý kiến thông qua các bài viết, tham luận khoa học tại các hội thảo, tọa đàm khoa học như: “Tiếp cận hỗ trợ tư pháp cho trẻ em và người chưa thành niên tại Thành phố Hồ Chí Minh”; “Chung tay dẹp loạn quảng cáo rao vặt trái phép tại Thành phố Hồ Chí Minh”; “Lừa đảo trực tuyến, tội phạm công nghệ cao thực trạng và giải pháp phòng ngừa tại Việt Nam”.
Với vai trò là Tổ giúp việc, thành viên của Hội đồng Phối hợp liên ngành trong hoạt động tố tụng tại Thành phố Hồ Chí Minh (Hội đồng) theo Thông tư liên tịch số 10/2018/ TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC TANDTC-VKSNDTC ngày 29/6/2018 của Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao quy định về phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng, Trung tâm tham mưu Hội đồng ký kết thành công 02 chương trình phối hợp liên ngành quy định về phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng giữa Sở Tư pháp và Công an Thành phố Hồ Chí Minh về trực trợ giúp pháp lý trong điều tra hình sự (Chương trình phối hợp số 08/CTPH-STP-CATP) nhằm bảo đảm để người thuộc diện theo quy định trong vụ án hình sự được tiếp cận trợ giúp pháp lý kịp thời từ giai đoạn đầu khi làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng và ký kết giữa Sở Tư pháp, Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh về người thực hiện trợ giúp pháp lý trực tại Tòa án nhân dân (Chương trình phối hợp số 4373/CTPH-STP-TAND) tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận với dịch vụ trợ giúp pháp lý; tham mưu kiện toàn Hội đồng phối hợp liên ngành (khi có sự thay đổi, luân chuyển cán bộ là thành viên Hội đồng phối hợp liên ngành); hàng năm, tham mưu chương trình tập huấn nghiệp vụ công tác phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng cho người tiến hành tố tụng trên địa bàn Thành phố; cung cấp bảng thông tin trợ giúp pháp lý, tờ thông tin về trợ giúp pháp lý, hộp tin trợ giúp pháp lý, mẫu đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý, tờ gấp pháp luật, các tài liệu pháp luật có liên quan về trợ giúp pháp lý theo nhu cầu thực tế của các cơ quan tiến hành tố tụng.
Thông qua cơ chế phối hợp, Trung tâm phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) để cử người tham gia tố tụng kịp thời bào chữa/bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người thuộc diện trợ giúp pháp lý; trường hợp cần xác minh diện trợ giúp pháp lý theo quy định, Trung tâm sẽ phản hồi đến cơ quan tiến hành tố tụng. Trường hợp thuộc diện trợ giúp pháp lý, Trung tâm gửi văn bản đến cơ quan tiến hành tố tụng đang thụ lý để thực hiện trợ giúp pháp lý theo quy định.
Ngoài ra, thông qua các phương tiện truyền thông báo chí, mạng xã hội, Trung tâm đã chủ động tiếp cận thông tin vụ việc, điển hình như vụ bé gái 08 tuổi bị hành hạ và chết tại quận Bình Thạnh[3] hay vụ án “bắt cóc” 02 trẻ em ở phố đi bộ Nguyễn Huệ, Quận 1[4], Trung tâm đã cử trợ giúp viên tham gia và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho bị hại. Gần đây là vụ ngược đãi, bạo hành trẻ em tại Mái ấm Hoa Hồng, địa chỉ L52 Tô Ký, phường Trung Mỹ Tây, Quận 12, Trung tâm đã liên hệ các cơ quan tiến hành tố tụng quận 12 và Phòng Cảnh sát hình sự (PC02 - Công an Thành phố) để cử trợ giúp viên pháp lý và luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại từ giai đoạn tin báo tố giác tội phạm[5]…
 |
Bảng thống kê kết quả hoạt động trợ giúp pháp lý (tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng và tư vấn pháp luật) từ năm 2018 đến năm 2024 cho thấy, số lượng vụ việc trợ giúp pháp lý tăng đều qua các năm, điều này phản ánh vai trò ngày càng rõ của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước trong bảo đảm quyền được bào chữa, quyền tiếp cận công lý cho người yếu thế, đặc biệt, sau khi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 có hiệu lực thi hành, các quy trình phối hợp được hoàn thiện hơn; khẳng định vai trò, uy tín, sự quan tâm phối hợp giữa các đơn vị và người dân trong thực thi nhiệm vụ.
Mô hình tư vấn pháp luật ngoài trụ sở (truyền thông và thực hiện trợ giúp pháp lý ở cơ sở) được hình thành và triển khai từ giai đoạn thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 (trợ giúp pháp lý lưu động), với mục tiêu mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý cho người dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, nơi không có tổ chức trợ giúp pháp lý thường trú. Đến Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 không quy định cụ thể về hình thức trợ giúp pháp lý lưu động nhưng trên thực tế, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 Thành phố Hồ Chí Minh đã vận dụng linh hoạt và phát triển mô hình này như một biện pháp tổ chức thực hiện chính sách, bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người yếu thế.
Trung tâm tham mưu Sở Tư pháp ban hành Kế hoạch truyền thông và trợ giúp pháp lý ở cơ sở, đưa ra phương thức tiếp cận phù hợp với người dân trên địa bàn Thành phố, nhất là tại các khu vực vùng ven, nơi có nhiều người dân gặp khó khăn về pháp lý, có tranh chấp, khiếu kiện hoặc trường học, mái ấm, nhà mở, cơ sở bảo trợ nơi có nhiều đối tượng yếu thế sinh sống,… Đồng thời, xây dựng tiêu chí[6] thực hiện gắn với cơ chế “điểm cộng” làm cơ sở công tác đánh giá hiệu quả hoạt động của các Phòng Tư pháp. Nội dung này được công nhận là sáng kiến linh hoạt, góp phần thúc đẩy phong trào thi đua, khuyến khích mở rộng phạm vi và chất lượng phục vụ về trợ giúp pháp lý, hình thành sự gắn kết giữa Trung tâm và chính quyền cơ sở, đặc biệt là Ủy ban nhân dân phường/ xã và Phòng Tư pháp quận/huyện (trước ngày 01/7/2025). Đây là một trong những hình thức cơ bản và thiết thực để đưa pháp luật đến với người dân Thành phố nói chung và nhóm yếu thế nói riêng, nhiều vướng mắc về pháp luật của người dân đã được giải đáp kịp thời, tránh rủi ro pháp lý trong từng trường hợp cụ thể, nhờ có đội ngũ trợ giúp viên pháp lý và luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý.
Kết quả từ năm 2017 đến tháng 6/2025, Trung tâm tổ chức trên 1.300 đợt tuyên truyền và thực hiện trợ giúp pháp lý ở cơ sở, thu hút trên 55.000 người tham dự, tư vấn pháp luật theo yêu cầu trên 35.000 người/vụ việc, kết hợp báo cáo chuyên đề pháp luật, sân khấu hóa tình huống pháp luật bằng phiên tòa giả định với các chủ đề như “Nói không với bạo lực học đường”, “Bạo lực giới”, “Nói không với xâm hại trẻ em”, “Giao thông đường bộ”… Ngoài ra, Trung tâm thành lập Tổ diễn án phiên tòa giả định theo Quyết định số 27/QĐ-TGPL ngày 22/10/2024 về việc thành lập Tổ diễn án phiên tòa giả định của Trung tâm và Kế hoạch số 31/KH-TGPL ngày 22/10/2024 về nâng cao chất lượng tuyên truyền và thực hiện trợ giúp pháp lý ở cơ sở qua hình thức tư vấn pháp luật và tổ chức phiên tòa giả định nhằm mục đích đa dạng hóa các phương thức, nội dung sinh động, trực quan cho người dân dễ nhớ, thấm sâu, tuân thủ pháp luật bảo đảm quyền của người dân. Cụ thể:
 |
Qua số liệu thống kê tại bảng trên, có thể thấy, số lượng phiên tòa giả định và số lượng người tham dự ngày càng tăng, ngược lại, số lượng vụ việc trẻ em yêu cầu trợ giúp pháp lý có chiều hướng giảm. Thực tế, số lượng vụ việc trẻ em bị xâm hại, trẻ em vi phạm pháp luật có chiều hướng giảm qua các năm triển khai phiên tòa giả định. Bên cạnh đó, chất lượng phiên tòa giả định ngày càng được cải thiện khi số lượt người tham dự tăng hơn 50% qua các năm.
2. Đánh giá hoạt động truyền thông trợ giúp pháp lý cho trẻ em qua hình thức phiên tòa giả định tại Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 3 tỉnh Vĩnh Long
2.1. Một số kết quả đạt được
Trong những năm gần đây, hoạt động truyền thông trợ giúp pháp lý cho trẻ em thông qua mô hình phiên tòa giả định ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Theo Báo cáo số 314/BC-STP ngày 27/6/2025 của Sở Tư pháp tỉnh Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long), Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước đã tham mưu Sở Tư pháp và phối hợp với các cơ quan, đơn vị có liên quan thực hiện công tác trợ giúp pháp lý cho trẻ em thông qua phiên tòa giả định, kết quả đã tổ chức 22 “Phiên tòa giả định” với 8.037 lượt người dân, giáo viên và học sinh tham dự, cấp phát 8.037 cuốn chuyên đề pháp luật miễn phí về trợ giúp pháp lý[4].
Nhiều phiên tòa giả định được tổ chức tại trường học, trung tâm bảo trợ trẻ em với sự tham gia của trẻ em, giáo viên, phụ huynh và cán bộ tư pháp với hình thức tái hiện sinh động và chân thật quá trình xét xử một vụ án được xây dựng từ tình tiết những vụ án có thật, thực hiện đúng quy trình tố tụng một vụ án hình sự, dân sự. Đồng thời, gắn liền với đặc điểm tâm lý giới trẻ, đặc biệt, các em học sinh đang trong giai đoạn phát triển nên tâm lý có phần chưa hoàn thiện, dễ bị rủ rê, sa ngã vào con đường vi phạm pháp luật hoặc bị xâm hại nhưng có tâm lý e ngại, chịu đựng. Các chủ đề được lựa chọn bám sát những tình huống pháp lý trẻ em thường gặp như: bạo lực học đường, xâm hại tình dục, bắt nạt qua mạng, trộm cắp vặt, vi phạm giao thông… Qua đó, giúp trẻ em không chỉ được tiếp cận kiến thức pháp lý trực quan, sinh động, mà còn rèn luyện kỹ năng nhận diện hành vi nguy hiểm, kỹ năng ứng xử, kỹ năng tự bảo vệ.
Phiên tòa giả định là hình thức truyền thông về trợ giúp pháp lý dễ tiếp cận, dễ tiếp thu, tạo nguồn cảm hứng tìm hiểu pháp luật và thu hút đông đảo người dân tham dự, đặc biệt là trẻ em. Vì vậy, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước luôn lựa chọn các nội dung thực sự gần gũi, phù hợp với đặc điểm tâm lý của trẻ em và sát với tình hình an ninh trật tự tại địa phương với mong muốn giúp trẻ em nêu cao tinh thần thượng tôn pháp luật, tìm hiểu pháp luật, tránh bị xâm hại hoặc gây ra những hành vi vi phạm pháp luật.
2.2. Một số tồn tại, hạn chế
Bên cạnh việc tổ chức các phiên tòa giả định bám sát thực tiễn đã thu hút được sự quan tâm theo dõi của người dân, đặc biệt, giúp trẻ em dễ dàng tiếp thu những kiến thức pháp luật được truyền tải. Công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý thông qua phiên tòa giả định còn những tồn tại, hạn chế cần khắc phục để nâng cao hơn nữa chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý, đặc biệt là trợ giúp pháp lý cho trẻ em. Cụ thể:
Một là, một số trường hợp Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước nhận được yêu cầu thực hiện phiên tòa giả định của các địa phương vào thời gian sát ngày thực hiện nên ảnh hưởng đến chất lượng phiên tòa giả định. Đồng thời, việc hạn chế về thời gian nên công tác phối hợp giữa Trung tâm với các cơ quan, đơn vị có liên quan chưa chặt chẽ.
Hai là, nhận thức về quyền được trợ giúp pháp lý của một số cá nhân, tổ chức, cơ quan chưa thực sự đầy đủ, trong đó có cả trẻ em và gia đình, dẫn đến công tác truyền thông về quyền được trợ giúp pháp lý của trẻ em thông qua phiên tòa giả định chưa đạt được kết quả như mong muốn.
Ba là, đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý chưa được tập huấn thường xuyên các kỹ năng tiếp cận, giao tiếp với các đối tượng là trẻ em để thực hiện trợ giúp pháp lý cho trẻ em đạt chất lượng và hiệu quả tốt nhất[5].
2.3. Nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng công tác trợ giúp pháp lý cho trẻ em thông qua phiên tòa giả định
Một là, về phía trẻ em, do nhận thức chưa đầy đủ, thiếu hiểu biết về pháp luật, lệch lạc về đời sống xã hội hoặc đặc thù tâm lý của từng trẻ, dẫn đến nhiều trẻ em không quan tâm đến nội dung phiên tòa giả định, không có động lực theo dõi hoặc tỏ ra nhàm chán. Bên cạnh đó, nhiều trường hợp trẻ em từng bị tổn thương tâm lý như bạo hành, xâm hại tình dục,… sẽ cảm thấy sợ hãi, ám ảnh khi phải đối mặt với hình ảnh hoặc tình huống tương tự trong phiên tòa giả định.
Hai là, về phía gia đình trẻ em, một số gia đình có hoàn cảnh khó khăn, không biết chữ, không biết tiếng phổ thông,… Đồng thời, cha mẹ đi làm xa hoặc cha mẹ ly hôn không dành thời gian để chăm sóc, giáo dục và quản lý trẻ em. Các bậc cha mẹ, gia đình, người chăm sóc trẻ không am hiểu nhiều về đặc điểm tâm sinh lý, thiếu sự quan tâm, chia sẻ về vấn đề giới tính và kỹ năng phòng tránh xâm hại với trẻ em. Một số trường hợp cha hoặc mẹ vướng phải các tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật,… dẫn tới trẻ em bị bỏ rơi và nhận thức bị lệch lạc. Từ đó, trẻ em không có điều kiện để tiếp cận với công tác trợ giúp pháp lý thông qua các phiên tòa giả định.
Ba là, về công tác phối hợp: cơ bản công tác phối hợp tổ chức các phiên tòa giả định về trợ giúp pháp lý cho trẻ em được thực hiện tốt. Tuy nhiên, một số trường hợp nội dung phối hợp chưa thực sự chặt chẽ, như lựa chọn đối tượng tham dự không phù hợp (ví dụ: lựa chọn trẻ em tham dự phiên tòa giả định về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì trẻ em sẽ cảm thấy không gần gũi và không hứng thú theo dõi), (ví dụ: trang thiết bị, cơ sở vật chất chưa bảo đảm, âm thanh ánh sáng không ổn định).
3. Một số đề xuất, kiến nghị
Từ kinh nghiệm hoạt động tại Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 3 tỉnh Vĩnh Long, nhằm góp phần nâng cao chất lượng truyền thông trợ giúp pháp lý cho trẻ em thông qua phiên tòa giả định, cần thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, nâng cao hiệu quả công tác phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan, tạo điều kiện thuận lợi nhất để Trung tâm tổ chức, thực hiện các phiên tòa giả định đạt chất lượng. Công tác tổ chức phiên tòa giả định đòi hỏi sự chuẩn bị chu đáo và chính xác về mặt pháp lý. Trung tâm cần chuẩn sát cho bước lựa chọn nội dung vụ án, biên soạn kịch bản phù hợp, bảo đảm sát thực tế và đa dạng hóa các tội danh để tạo hứng thú tìm hiểu pháp luật của trẻ em. Vì vậy, Trung tâm cần có thời gian chuẩn bị nội dung và sắp xếp nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu của cơ quan, đơn vị đăng ký. Bên cạnh đó, sự phối hợp, hỗ trợ từ các địa phương, các cơ quan, tổ chức có liên quan như âm thanh, ánh sáng, địa điểm,… là một trong những điều kiện góp phần để công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý cho trẻ em thông qua phiên tòa giả định đạt chất lượng hiệu quả cao.
Hai là, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý cho trẻ em về kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ và kỹ năng thực hiện trợ giúp pháp lý, hỗ trợ cho trẻ em, đặc biệt, thông qua các phiên tòa giả định. Việc bồi dưỡng kỹ năng thực hiện trợ giúp pháp lý cho trẻ em của người thực hiện trợ giúp pháp lý rất quan trọng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em được bảo vệ tốt nhất. Nội dung bồi dưỡng cần tập trung vào các kỹ năng chuyên môn và kỹ năng mềm; đồng thời, nâng cao nhận thức về các vấn đề pháp lý liên quan đến trẻ em và kỹ năng tổ chức, tham gia các phiên tòa giả định hướng tới đối tượng là trẻ em.
Ba là, coi phiên tòa giả định là hình thức truyền thông về trợ giúp pháp lý cho trẻ em cần được khuyến khích và ưu tiên áp dụng. Tất cả hoạt động truyền thông về trợ giúp pháp lý cần tuyên truyền về hình thức phiên tòa giả định để người dân nói chung và trẻ em nói riêng nhận thức được tầm quan trọng và những lợi ích mà phiên tòa giả định mang lại đối với trẻ em. Từ đó, người dân và trẻ em tự giác, chủ động tham dự các phiên tòa giả định để nâng cao hiểu biết pháp luật, bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.
Để công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý cho trẻ em thông qua phiên tòa giả định đạt chất lượng tốt nhất, trẻ em được thụ hưởng chính sách trợ giúp pháp lý và tiếp thu kiến thức pháp luật hiệu quả, đòi hỏi không chỉ về năng lực tổ chức, thực hiện phiên tòa giả định của các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, mà còn phụ thuộc phần lớn vào nhận thức của người dân và trẻ em tham dự phiên tòa giả định. Vì vậy, cần thống nhất nhận thức của các chủ thể tham gia, đây là phương pháp giáo dục pháp luật hiệu quả để trang bị kiến thức pháp luật thiết yếu, đặc biệt là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em.
Bốn là, tăng cường lồng ghép mô hình công tác xã hội vào hoạt động truyền thông pháp luật cho trẻ em. Tham chiếu kinh nghiệm một số quốc gia cho thấy, truyền thông pháp luật thân thiện với trẻ em thường được gắn với hệ thống công tác xã hội và đội ngũ giáo viên. Điển hình như Australia, công tác truyền thông pháp luật cho trẻ em gắn liền với trách nhiệm của nhân viên công tác xã hội, giáo viên. Cụ thể: nhân viên công tác xã hội khi phát hiện trẻ em không có người quản lý hoặc bị lạc đường,… nhân viên công tác xã hội cần can thiệp, tìm hiểu nguyên nhân cũng như có các chuyến thăm cha mẹ, người chăm sóc trẻ để nắm bắt tình hình và tư vấn, giải pháp xử lý (nếu có). Đối với giáo viên, khi phát hiện trẻ em có dấu hiệu bị bạo lực về mặt thể chất hoặc tinh thần, phải tìm hiểu nguyên nhân và thông báo cho nhân viên công tác xã hội để có biện pháp can thiệp kịp thời. Trong khi đó, Cộng hòa Liên bang Nga là một trong những quốc gia phát triển mạnh mạng lưới tổ chức bảo vệ trẻ em thông qua đội ngũ cán bộ công tác xã hội đông đảo đặc biệt là việc áp dụng công nghệ thông tin để truyền thông và quản lý trẻ em[6].
Từ các kinh nghiệm trên, có thể nghiên cứu tăng cường vai trò của nhân viên công tác xã hội, giáo viên và các lực lượng tại cơ sở trong việc hỗ trợ, hướng dẫn trẻ tham gia phiên tòa giả định về trợ giúp pháp lý. Điều này giúp mô hình không chỉ mang tính giáo dục và răn đe, mà còn được kết nối với mạng lưới bảo vệ trẻ em hiện có, bảo đảm tiếp cận thân thiện, an toàn và hiệu quả hơn[7].
Kết luận
Với những kết quả trên, có thể khẳng định, công tác trợ giúp pháp lý qua hình thức phiên tòa giả định góp phần không nhỏ trong thực hiện các chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước đối với các đối tượng yếu thế, trong đó có trẻ em. Dù là phiên tòa giả định nhưng được thực hiện sát với thực tiễn, qua đó góp phần đưa chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước vào cuộc sống, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em./.
Trương Thị Diểm Triên
Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 3 tỉnh Vĩnh Long
Ảnh: Internet
[1]. Tăng Thị Thu Trang (2016), Quyền trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt Nam hiện nay, https://gass.edu.vn/Uploads/File/2016/5/TomtatTrang.pdf, truy cập ngày 29/10/2025.
[2]. ThS. Nguyễn Lê Dân (2021), Độ tuổi pháp lý của trẻ em: một số vấn đề lý luận và thực tiễn, https://tapchicongthuong.vn/do-tuoi-phap-ly-cua-tre-em-mot-so-van-de-ly-luan-va-thuc-tien-84755.htm, truy cập ngày 29/10/2025.
[3]. Nguyễn Thúy Duy (2023), Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/nghien-cu/-/2018/829008/bao-ve%2C-cham-soc-va-giao-duc-tre-em-theo-quan-diem-cua-chu-tich-ho-chi-minh.aspx, truy cập ngày 29/10/2025.
[4]. Báo cáo số 314/BC-STP ngày 27/6/2025 của Sở Tư pháp tỉnh Trà Vinh (do Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Trà Vinh tham mưu Sở Tư pháp tỉnh Trà Vinh (nay là Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 3 tỉnh Vĩnh Long) theo Quyết định số 134/QĐ-UBND ngày 02/7/2025 của Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long về việc tổ chức lại các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Sở Tư pháp tỉnh Vĩnh Long).
[5]. Lê Văn Thắng (2024), Nâng cao năng lực cho người thực hiện trợ giúp pháp lý: thực tiễn từ đồng bằng sông Cửu Long, https://doi.org/10.59394/qlnn.346.2024.1015, truy cập ngày 29/10/2025; Lê Hồng (2017), Bồi dưỡng kỹ năng trợ giúp pháp lý cho luật sư, https://baophapluat.vn/boi-duong-ky-nang-tro-giup-phap-ly-cho-luat-su-post263721.html, truy cập ngày 29/10/2025.
[6]. TS. Nguyễn Hải Hữu (2013), Kinh nghiệm của một số nước về hệ thống bảo vệ trẻ em, https://molisa.gov.vn/baiviet, truy cập ngày 29/10/2025.
[7]. ThS. Lã Văn Bằng (2016), Pháp luật quốc tế về quyền trẻ em và kinh nghiệm thực thi của một số nước, https://lyluanchinhtri.vn, truy cập ngày 29/10/2025.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lê Hồng (2017), Bồi dưỡng kỹ năng trợ giúp pháp lý cho luật sư, https://baophapluat.vn/boi-duong-ky-nang-tro-giup-phap-ly-cho-luat-su-post263721.html, truy cập ngày 29/10/2025.
2. Lê Văn Thắng (2024), Nâng cao năng lực cho người thực hiện trợ giúp pháp lý: thực tiễn từ đồng bằng sông Cửu Long, https://doi.org/10.59394/qlnn.346.2024.1015, truy cập ngày 29/10/2025.
3. Nguyễn Thúy Duy (2023), Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/nghien-cu/-/2018/829008/bao-ve%2C-cham-soc-va-giao-duc-tre-em-theo-quan-diem-cua-chu-tich-ho-chi-minh.aspx, truy cập ngày 29/10/2025.
4. Tăng Thị Thu Trang (2016), Quyền trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt Nam hiện nay, https://gass.edu.vn/Uploads/File/2016/5/TomtatTrang.pdf, truy cập ngày 29/10/2025.
5. ThS. Nguyễn Lê Dân (2021), Độ tuổi pháp lý của trẻ em: một số vấn đề lý luận và thực tiễn, https://tapchicongthuong.vn/do-tuoi-phap-ly-cua-tre-em-mot-so-van-de-ly-luan-va-thuc-tien-84755.htm, truy cập ngày 29/10/2025.
(Nguồn: Ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện thể chế, chính sách nằm nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý” năm 2025)
Theo dõi chúng tôi trên:
