Nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào DTTS, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách toàn diện, trong đó có trợ giúp pháp lý, thể hiện tính nhân văn và định hướng xã hội chủ nghĩa của hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới. Từ khi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 được ban hành và có hiệu lực, đồng bào DTTS tại tỉnh Lạng Sơn có điều kiện tiếp cận và thụ hưởng ngày càng hiệu quả hơn dịch vụ pháp lý quan trọng này.
Đặt vấn đề
Đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) chủ yếu sinh sống tại các vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, đời sống, sinh hoạt và hoạt động sản xuất chịu ảnh hưởng sâu sắc của phong tục, tập quán truyền thống, trong đó, còn tồn tại một số tập tục lạc hậu. Nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào DTTS, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách toàn diện, trong đó có trợ giúp pháp lý, thể hiện tính nhân văn và định hướng xã hội chủ nghĩa của hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới. Từ khi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 được ban hành và có hiệu lực, đồng bào DTTS tại tỉnh Lạng Sơn có điều kiện tiếp cận và thụ hưởng ngày càng hiệu quả hơn dịch vụ pháp lý quan trọng này.
Lạng Sơn là tỉnh miền núi, biên giới, thuộc vùng Đông Bắc với diện tích tự nhiên 8.310 km2, dân số 862.482 người, chủ yếu sinh sống ở khu vực nông thôn, mật độ dân số 96,5 người/km2. Thực hiện Nghị quyết số 1672/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, tỉnh Lạng Sơn hiện có 65 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 61 xã và 04 phường. Tỷ lệ đồng bào DTTS chiếm 83,91% dân số toàn tỉnh, trong đó, dân tộc Nùng 41,91%; dân tộc Tày 35,43%; dân tộc Kinh 16,99%; dân tộc Dao 3,5%; dân tộc Hoa 0,29%; dân tộc Sán Chay 0,6%; dân tộc Mông 0,17%; các dân tộc khác 0,11%. Tổng số hộ nghèo và cận nghèo toàn tỉnh năm 2023 là 30.835 hộ, trong đó có12.397 hộ nghèo, 18.438 hộ cận nghèo; tỷ lệ nghèo đa chiều (gồm tỷ lệ hộ nghèo và hộ cận nghèo) chiếm 14,98 %[1]. Do điều kiện tự nhiên, nhìn chung, người dân tỉnh Lạng Sơn còn nhiều khó khăn về, học tập, hoạt động văn hóa, thể thao, chăm sóc sức khỏe và tiếp cận các dịch vụ cơ bản, đặc biệt là dịch vụ trợ giúp pháp lý.
Cùng với việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, nhu cầu trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS ngày càng tăng, để khẳng định vai trò của Nhà nước trong bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
1. Nhu cầu trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn
1.1. Nhu cầu trợ giúp pháp lý từ yêu cầu cuộc sống của người dân
Thứ nhất, đồng bào DTTS cư trú tại các vùng kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Với đặc điểm, tính cách của đồng bào DTTS thuần hậu, chất phác, nhận thức đơn giản nên dễ bị kẻ xấu lợi dụng, lôi kéo, dụ dỗ, nhất là những người trẻ, người chưa thành niên nhằm thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, trở thành mắt xích quan trọng trong các đường dây mua bán trái phép chất ma túy, buôn lậu… Bên cạnh đó, điều kiện phát triển giáo dục ở miền núi còn hạn chế, trình độ văn hóa thấp, tỷ lệ bỏ học cao nên đồng bào DTTS có nhận thức về pháp luật chưa đầy đủ. Chính vì vậy, hoạt động trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS là cần thiết, nhằm góp phần nâng cao ý thức pháp luật, giúp người dân biết cách tự ứng xử phù hợp với các tình huống xã hội bảo đảm đúng pháp luật, góp phần lành mạnh hóa quan hệ xã hội, phòng ngừa và hạn chế đến mức thấp nhất hành vi vi phạm pháp luật.
Thứ hai, đồng bào DTTS gặp nhiều khó khăn, hạn chế trong việc áp dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Khi gặp vấn đề vướng mắc liên quan đến pháp luật, họ trở thành người yếu thế vì chưa biết cách xử lý, chưa tự giải quyết các vấn đề pháp lý nên quyền và lợi ích hợp pháp có thể bị xâm phạm. Nguyên nhân dẫn đến những khó khăn nêu trên là do: (i) điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn nên đồng bào DTTS không đủ điều kiện kinh tế để thuê dịch vụ pháp lý; (ii) việc truyền tải thông tin pháp luật chưa thuận lợi như vùng đồng bằng, chưa có điều kiện tiếp cận pháp luật nên khả năng áp dụng pháp luật để tự bảo vệ quyền lợi của mình còn hạn chế; (iii) đồng bào DTTS chịu sự ảnh hưởng lớn bởi phong tục, tập quán, trong đó, nhiều tập quán lạc hậu so với sự phát triển của xã hội, dẫn đến vi phạm pháp luật như hiện tượng tảo hôn, cướp vợ, ép gả, chặt phá rừng,…[2]. Chính vì vậy, hoạt động trợ giúp pháp lý giúp đồng bào DTTS tiếp cận pháp luật và áp dụng pháp luật để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Thứ ba, mặc dù Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách ưu tiên cho đồng bào DTTS, nhưng đời sống còn gặp nhiều khó khăn. Do đó, bên cạnh các chính sách về kinh tế, giáo dục, xã hội, y tế, văn hóa,… cần có chính sách về trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS. Quyền được trợ giúp pháp lý của đồng bào DTTS là một trong các nội dung liên quan đến các quyền của người được trợ giúp pháp lý, bởi đây là nhóm người dễ bị tổn thương nên họ có những quyền được pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam ghi nhận, bảo vệ, tôn trọng và bảo đảm thực hiện.
1.2. Nhu cầu thực hiện trợ giúp pháp lý từ phía Nhà nước
Với mục đích thực hiện tốt chức năng đối nội, đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, trợ giúp pháp lý là một trong những hoạt động mà Nhà nước cần duy trì và bảo đảm thực hiện. Hoạt động này xuất phát từ những yêu cầu cụ thể sau:
Một là, xuất phát từ bản chất xã hội của Nhà nước. Trợ giúp pháp lý là chính sách xã hội quan trọng, bảo đảm công bằng xã hội, gắn liền với chính sách xóa đói, giảm nghèo và chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước[3]. Bản chất hoạt động trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS là “dịch vụ công” trong lĩnh vực tư pháp, một trong những hoạt động thể hiện vai trò xã hội của Nhà nước. Chính quyền các cấp có trách nhiệm xây dựng và thực hiện các chương trình, đề án phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý phù hợp với từng đối tượng và địa bàn vùng DTTS. Đồng bào DTTS thường không có điều kiện để tiếp cận với các loại dịch vụ pháp lý có thu phí nên không mời được người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi bị xâm phạm hoặc không được tư vấn pháp lý. Do đó, để bảo đảm quyền trợ giúp pháp lý của đồng bào DTTS, Nhà nước cần có cơ chế phù hợp để đồng bào DTTS có điều kiện tiếp cận với các dịch vụ pháp lý, nâng cao chất lượng về công tác an sinh xã hội của Nhà nước. Qua đó, góp phần thực hiện công bằng xã hội, củng cố niềm tin của đồng bào DTTS vào pháp luật, góp phần hạn chế và phòng ngừa các hành vi vi phạm pháp luật.
Bên cạnh đó, với mục tiêu xóa đói giảm nghèo bền vững, toàn diện và bảo đảm các chính sách an sinh xã hội trên thực tế, yêu cầu hoạt động trợ giúp pháp lý phải trở thành nội dung quan trọng trong tổng thể chương trình xóa đói giảm nghèo và các chính sách an sinh xã hội của Nhà nước. Với ý nghĩa giảm nghèo, trợ giúp pháp lý đóng vai trò là cầu nối để đồng bào DTTS nhận thức và thực hiện các chính sách ưu tiên của Nhà nước. Từ đó, góp phần thực hiện các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước được hiệu quả, bảo đảm đồng bộ, thống nhất trên cả nước. Chính vì thế, trợ giúp pháp lý trở thành bộ phận quan trọng trong tổng thể giải pháp xóa đói giảm nghèo, gắn liền với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm công bằng, khách quan. Đây được coi là công cụ hữu hiệu trong thực hiện các chính sách an sinh, xã hội của Đảng và Nhà nước.
Hai là, xuất phát từ yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Nhà nước có trách nhiệm xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật; tổ chức thực hiện pháp luật, quan tâm đến nhóm đối tượng đồng bào DTTS. Cụ thể, Nhà nước cần ban hành các chính sách tăng cường các biện pháp hỗ trợ, giúp đỡ đồng bào DTTS, bảo đảm công bằng xã hội. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi trợ giúp pháp lý phải tồn tại và hướng đến mục tiêu nâng cao nhận thức pháp luật của người nghèo và những người thuộc nhóm yếu thế trong xã hội, giúp họ biết áp dụng pháp luật để bảo vệ và thực thi các quyền và thực hiện các nghĩa vụ, trách nhiệm công dân. Vì vậy, Nhà nước có trách nhiệm giúp đồng bào DTTS nâng cao nhận thức, năng lực pháp luật, tự mình tham gia quyết định các công việc chung; kiểm tra, giám sát, đánh giá hiệu quả hoạt động của Nhà nước và hiệu quả điều chỉnh của pháp luật.
Trợ giúp pháp lý là cầu nối đưa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến với đồng bào DTTS, giúp họ thực hiện các quyền cơ bản của con người, quyền và nghĩa vụ của công dân. Chính vì vậy, trợ giúp pháp lý chiếm vị trí quan trọng trong việc góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm nguyên tắc hiến định tại Điều 16 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025): “mọi người đều bình đẳng trước pháp luật; không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội”[4]. Trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS là việc giúp người dân dễ dàng tiếp cận với pháp luật, bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật và nâng cao hiểu biết pháp luật cho người dân. Nhà nước có trách nhiệm tạo khuôn khổ pháp lý thông qua việc ban hành các văn bản pháp luật, tạo ra cơ chế giúp người dân hiểu biết pháp luật, tuân thủ và thực hiện đúng các quy định pháp luật. Có thể thấy, Nhà nước là chủ thể chịu trách nhiệm đặc biệt, quan trọng trong hoạt động trợ giúp pháp lý đối với nhóm đối tượng là đồng bào DTTS cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
Ba là, xuất phát từ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới. Là tỉnh biên giới với số lượng đồng bào DTTS chiếm tỷ lệ cao, đời sống của người dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn còn gặp nhiều khó khăn. Từ ngày 01/7/2025, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 được xem là cuộc “cách mạng về tổ chức bộ máy” nhằm tinh gọn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Bối cảnh đó đã tạo ra những thách thức và cơ hội cho trợ giúp pháp lý như: cần mở rộng diện trợ giúp pháp lý cho các nhóm mới (hộ mới thoát nghèo, người khuyết tật bị buộc tội,…) và mở rộng các lĩnh vực được trợ giúp pháp lý nhằm phù hợp với cam kết quốc tế về quyền con người. Mặt khác, sau sắp xếp địa bàn xã rộng lớn hơn nên yêu cầu trợ giúp pháp lý phải bảo đảm dịch vụ đến gần người dân vùng sâu, vùng xa, tránh tình trạng gián đoạn do thay đổi trụ sở hoặc nhân sự. Những yêu cầu này đòi hỏi cần tạo khung pháp lý cụ thể cho hoạt động trợ giúp pháp lý, định hình cách thức tổ chức, triển khai và tiếp cận người dân. Để tối ưu hóa hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ, phân bổ nguồn lực hợp lý và liên tục nâng cao năng lực cho đội ngũ trợ giúp pháp lý ở cả 02 cấp tỉnh và xã. Đối với địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số nói chung và tỉnh Lạng Sơn nói riêng, Đảng, Nhà nước cần chính sách phát triển kinh tế - xã hội nhằm hỗ trợ, giúp đỡ đồng bào DTTS, bảo đảm để thu hẹp khoảng cách phát triển giữa đồng bào DTTS với người dân tộc Kinh, trong đó có chính sách trợ giúp pháp lý. Đây là chính sách nhân văn, góp phần tăng cường đoàn kết toàn dân, thực hiện chiến lược “xóa đói, giảm nghèo”, tạo điều kiện thuận lợi cho đồng bào DTTS tiếp cận và được cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí. Vì thế, trợ giúp pháp lý có vai trò hết sức quan trọng trong phát triển bền vững kinh tế - xã hội của đồng bào DTTS trong kỷ nguyên mới.
2. Thực tiễn thực hiện hoạt động trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn
2.1. Tình hình tổ chức thực hiện
Thực hiện chủ trương của Đảng, các văn bản chỉ đạo, điều hành của trung ương và của tỉnh Lạng Sơn về triển khai công tác dân tộc, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và các văn bản có liên quan, hằng năm, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã tham mưu cho Sở Tư pháp ban hành Kế hoạch triển khai công tác trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh, trong đó, giao Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tham mưu, triển khai thực hiện hiệu quả các hoạt động trợ giúp pháp lý, tổ chức thực hiện có hiệu quả trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn (theo quy định tại khoản 4 Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017); chính sách trợ giúp pháp lý theo quy định tại Điều 18 Nghị định số 05/2011/NĐ-CP ngày 14/01/2011 của Chính phủ về công tác dân tộc (được sửa đổi, bổ sung một số điều bởi Nghị định số 127/2024/NĐ-CP ngày 10/10/2024 của Chính phủ) trên địa bàn tỉnh; tổ chức triển khai thực hiện hiệu quả các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025 theo đúng mục tiêu nhiệm vụ được giao, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật, bảo đảm tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp cho đồng bào DTTS trong từng vụ việc, giảm thiểu tranh chấp phát sinh, tạo điều kiện để đồng bào DTTS yên tâm sản xuất, phát triển kinh tế.
2.2. Kết quả đạt được
Khi tổ chức chính quyền địa phương 03 cấp (trước ngày 01/7/2025), Phòng Tư pháp thuộc Ủy ban nhân dân (UBND) cấp huyện có chức năng phối hợp với Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước triển khai hoạt động trợ giúp pháp lý đến người dân. Tuy nhiên, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn là đơn vị duy nhất chịu trách nhiệm chính trong tổ chức và quản lý hoạt động trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh. Qua đánh giá, kết quả thực hiện trợ giúp pháp lý của Trung tâm đạt được như sau:
Thứ nhất, công tác thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý: giai đoạn 2021 - 2025 (tính đến hết ngày 31/5/2025), Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã thực hiện trợ giúp pháp lý tổng số 2.468 vụ việc, trong đó có 1.590 vụ việc trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn (chiếm 64,42% tổng số người được trợ giúp pháp lý đã thực hiện), cụ thể: thông qua hình thức tư vấn: 1.536 vụ việc; thông qua hình thức tham gia tố tụng: 54 vụ việc.
Thứ hai, công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý: Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước đã tích cực tham mưu, thực hiện hiệu quả các hoạt động trợ giúp pháp lý tại cơ sở, tạo điều kiện cho người dân là người DTTS biết đến chính sách trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước. Qua đó, kịp thời giải quyết được những tranh chấp phát sinh trong cuộc sống, góp phần ổn định đời sống, đồng bào DTTS được bình đẳng trong tham gia các quan hệ pháp luật.
Trong giai đoạn từ năm 2021 - 2025, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã tổ chức 136 cuộc truyền thông về trợ giúp pháp lý tại các xã, thôn đặc biệt khó khăn với tổng số người tham dự đạt 7.353 người. Riêng 06 tháng đầu năm 2025, Trung tâm đã tổ chức được 16 cuộc truyền thông và hội nghị truyền thông về trợ giúp pháp lý tại các thôn, xã trên địa bàn tỉnh. Đồng thời, phát chuyên trang, chuyên mục bằng tiếng Việt, tiếng dân tộc trên đài truyền thanh xã, thôn bản đặc biệt khó khăn; thực hiện đặt gia công, in các bảng thông tin, tờ thông tin về trợ giúp pháp lý để cung cấp cho UBND các xã, các cơ quan tiến hành tố tụng; cung cấp hàng nghìn tờ gấp tại các cơ quan tiến hành tố tụng 02 cấp và UBND các huyện để phục vụ công tác truyền thông, thông tin về trợ giúp pháp lý.
Thứ ba, việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi: Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã tổ chức được 53 cuộc truyền thông về trợ giúp pháp lý; 33 hội nghị tập huấn điểm về tiếp cận trợ giúp pháp lý đối với vùng đồng bào DTTS và miền núi; xây dựng 07 phóng sự về hướng dẫn tiếp cận trợ giúp pháp lý; tổ chức 36 đợt chuyên đề về trợ giúp pháp lý cho cán bộ cơ sở, già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng tại vùng đồng bào DTTS và miền núi trên địa bàn tỉnh; hoàn thành việc in ấn, cấp phát hàng nghìn tờ gấp, sổ tay và cẩm nang về trợ giúp pháp lý đến Phòng Tư pháp các huyện, cơ quan tiến hành tố tụng cấp tỉnh, cấp huyện, UBND các huyện và các xã thuộc vùng đồng bào DTTS và miền núi trên địa bàn tỉnh[5].
2.3. Đánh giá chung về công tác trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số
2.3.1. Ưu điểm
Một là, công tác trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn nhận được sự quan tâm lãnh đạo của cấp ủy, chính quyền, các cơ quan từ tỉnh đến cơ sở.
Hai là, thông qua công tác trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS, người dân tiếp cận kịp thời các chủ trương, chính sách, pháp luật, qua đó, làm chuyển biến nhận thức, hành vi, nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật của người dân nông thôn và đồng bào DTTS, góp phần bảo đảm trật tự an toàn xã hội, hạn chế vi phạm pháp luật ở nông thôn.
Ba là, các hoạt động thực hiện chính sách trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh đã được triển khai toàn diện, đạt hiệu quả.
2.3.2. Hạn chế
Một là, tỉnh Lạng Sơn là địa phương có tỷ lệ các xã thuộc vùng đồng bào DTTS cao, nhiều đồng bào DTTS cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, trình độ dân trí của người dân thấp, sống xa trung tâm, ít có điều kiện tiếp cận, tìm hiểu pháp luật, tiếp cận với các thông tin về trợ giúp pháp lý nên còn có tâm lý e ngại. Bên cạnh đó, nhiều đồng bào DTTS không biết đọc, không biết nghe, nói tiếng phổ thông. Đây là khó khăn cho Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước khi triển khai các hoạt động truyền thông, thông tin về trợ giúp pháp lý, dẫn đến hiệu quả chưa cao. Mặt khác, tâm lý truyền thống giải quyết các công việc theo thói quen và phong tục, tập quán, tạo rào cản lớn trong quá trình người dân tiếp cận và yêu cầu trợ giúp pháp lý.
Hai là, đa số viên chức của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn còn trẻ, chưa có nhiều kinh nghiệm trong giải quyết các vụ việc khó, phức tạp. Bên cạnh đó, kỹ năng về truyền thông trợ giúp pháp lý trực tiếp, khả năng phối hợp với các cơ quan, tổ chức còn hạn chế. Mặt khác, trong quá trình làm việc chủ yếu sử dụng tiếng phổ thông, một số viên chức chưa được đào tạo về tiếng DTTS nên khả năng sử dụng tiếng DTTS khi làm việc với người dân còn hạn chế. Hơn nữa, mặc dù trợ giúp viên pháp lý có trình độ đào tạo tương đương với luật sư, cùng thực hiện các công việc có tính chất tương đồng nhưng hiện chưa có quy định những người đã từng làm trợ giúp viên pháp lý được chuyển tiếp thành luật sư khi có nhu cầu, nên chế độ còn hạn chế.
Ba là, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, ban, ngành trong quá trình thực hiện chính sách trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS chưa đồng bộ, dẫn đến hiệu quả chưa cao. Cụ thể, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã triển khai phối hợp trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án theo Kế hoạch phối hợp số 116/KHPH-STP-TAND ngày 15/8/2022 giữa Sở Tư pháp và Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn về người thực hiện trợ giúp pháp lý trực tại Tòa án nhân dân 02 cấp trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Tuy nhiên, việc phối hợp chỉ dừng lại ở việc Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước cung cấp danh sách người trực cho Tòa án nên còn ít trường hợp được Tòa án giới thiệu đến Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước khi thuộc diện và có yêu cầu. Mặt khác, việc phối hợp với UBND cấp xã tuy đã được triển khai nhưng chưa đạt hiệu quả, số vụ việc được UBND cấp xã giới thiệu người được trợ giúp pháp lý có nhu cầu đến Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước rất ít. Đồng thời, công tác kiểm tra, giám sát việc triển khai thực hiện công tác dân tộc về trợ giúp pháp lý còn hạn chế, chưa kịp thời nắm bắt những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn để có những chính sách, giải pháp phù hợp và hiệu quả.
Bốn là, chưa có kinh phí riêng thực hiện chính sách trợ giúp pháp lý cho người DTTS, đặc biệt là trong thực hiện các vụ việc phức tạp, điển hình.
Năm là, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 chưa quy định cụ thể về trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc giúp người dân tiếp cận trợ giúp pháp lý và giới thiệu đến tổ chức trợ giúp pháp lý khi có nhu cầu, đặc biệt, trong điều kiện tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp nên vai trò và quy mô của UBND cấp xã được nâng lên nhiều so với trước.
3. Giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn
3.1. Hoàn thiện pháp luật về trợ giúp pháp lý
Thứ nhất, bổ sung quy định giao thẩm quyền quyết định số lượng Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước và Chi nhánh trợ giúp pháp lý cho UBND cấp tỉnh; sửa đổi điều kiện về địa bàn thành lập Chi nhánh trợ giúp pháp lý. Căn cứ Kết luận số 127-KL/TW ngày 28/02/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về triển khai nghiên cứu, đề xuất tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị nhấn mạnh linh hoạt hơn về điều kiện địa bàn, không chỉ giới hạn ở “huyện đặc biệt khó khăn” mà mở rộng dựa trên “nhu cầu thực tế địa phương” để phù hợp với sáp nhập đơn vị hành chính. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc phân cấp giúp địa phương chủ động điều chỉnh bộ máy, giảm tải cho trung ương, bảo đảm trợ giúp pháp lý gần dân hơn, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Đồng thời, góp phần tăng cường hiệu quả quản lý, tiết kiệm ngân sách và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý của người dân tại địa phương.
Thứ hai, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 cần mở rộng phạm vi người được trợ giúp pháp lý nhằm phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội và tình hình thực tiễn như người mới thoát nghèo, người chưa thành niên là bị hại trong vụ án hình sự, người khuyết tật bị buộc tội… Quy định này một mặt phù hợp với cam kết quốc tế và thực tiễn, mặt khác, bảo đảm bình đẳng tiếp cận công lý và bảo vệ quyền lợi nhóm yếu thế trong xã hội.
Thứ ba, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 cần mở rộng lĩnh vực trợ giúp pháp lý ngoài các lĩnh vực dân sự, hình sự, hành chính bởi trợ giúp pháp lý hiện chỉ giới hạn trong các lĩnh vực trên nên những người thuộc diện trợ giúp pháp lý mong muốn được tư vấn làm kinh tế thoát nghèo chưa được trợ giúp pháp lý. Do đó, bổ sung quy định này sẽ đáp ứng được nhu cầu thực tiễn (tăng tranh chấp lao động, môi trường do đô thị hóa) và phù hợp trong thời kỳ hội nhập, chuyển đổi số.
Thứ tư, bổ sung quy định về phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý như giao thẩm quyền thẩm định, đánh giá chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý cho Sở Tư pháp. Quy định này nhằm giảm tải khối lượng công việc của trung ương và tăng trách nhiệm của địa phương. Đồng thời, rút ngắn thời gian xử lý thẩm định, đánh giá chất lượng vụ việc và tăng chất lượng vụ việc.
Thứ năm, mở rộng đối tượng có thể trở thành cộng tác viên trợ giúp pháp lý và địa bàn được sử dụng cộng tác viên trợ giúp pháp lý; bổ sung quy định cụ thể việc miễn nhiệm trợ giúp viên pháp lý khi nghỉ hưu. Việc mở rộng đối tượng cộng tác viên trợ giúp pháp lý nhằm tận dụng nguồn nhân lực nghỉ hưu sau sáp nhập và mở rộng địa bàn cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý tại vùng sâu, vùng xa.
3.2. Đẩy mạnh và đổi mới công tác truyền thông nâng cao nhận thức về quyền được trợ giúp pháp lý trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số
Một là, tăng số đợt truyền thông về trợ giúp pháp lý tại các thôn thuộc xã nghèo, đa dạng hóa hình thức truyền thông để thu hút sự quan tâm của người dân. Để đồng bào DTTS có nhận thức và hiểu biết sâu sắc về chính sách trợ giúp pháp lý, biết thực hiện quyền được trợ giúp pháp lý khi có vướng mắc về pháp luật, cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động truyền thông nâng cao nhận thức về trợ giúp pháp lý trong vùng đồng bào DTTS. Đồng thời, đổi mới nội dung, cách thức truyền thông như lấy các vụ việc cụ thể đã trợ giúp pháp lý thành công cho đồng bào DTTS, những tình huống xảy ra nhiều trong từng địa bàn dân cư, nghiên cứu về tâm lý và tình hình tội phạm thường xảy ra trên địa bàn, các thủ đoạn của tội phạm để làm ví dụ cụ thể, từ đó thu hút sự chú ý của người nghe trong các cuộc truyền thông, tuyên truyền về trợ giúp pháp lý tại cơ sở.
Hai là, tạo thói quen thông qua việc gợi mở các câu hỏi để đồng bào DTTS có ý kiến về hướng giải quyết vụ việc khi có tranh chấp xảy ra trong cộng đồng dân cư, thói quen nghe tuyên truyền pháp luật qua hệ thống phát thanh, truyền hình, xem các video, kịch bản liên quan đến câu chuyện pháp luật để chú ý và nhớ đến quyền được trợ giúp pháp lý.
Ba là, thông qua đội ngũ cán bộ trung gian để truyền tải chính sách trợ giúp pháp lý đến đồng bào DTTS. Để thực hiện điều này, có thể sử dụng đội ngũ cán bộ cơ sở, những người trực tiếp tiếp cận với đồng bào DTTS và có uy tín trong cộng đồng như già làng, trưởng thôn, trưởng bản, cán bộ xã, đội ngũ giáo viên các xã vùng cao, công an, bộ đội biên phòng khu vực giúp họ hiểu về trợ giúp pháp lý, từ đó, giải thích để đồng bào DTTS trên địa bàn hiểu về trợ giúp pháp lý.
Việc truyền thông quyền được trợ giúp pháp lý không chỉ hướng đến đồng bào DTTS, mà tác động đến những người có trách nhiệm, thẩm quyền giải quyết vụ việc liên quan đến việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của đồng bào DTTS. Để truyền thông trợ giúp pháp lý hiệu quả, ngoài đổi mới phương pháp và cách thức còn phải lựa chọn thời điểm (tránh vụ mùa, mùa lễ hội) để thu hút, tập hợp đông đủ người dân tham dự.
3.3. Nâng cao năng lực, trình độ của đội ngũ những người thực hiện trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh
Một là, tiếp tục nâng cao trình độ, năng lực cho đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh. Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn và kỹ năng truyền thông cho viên chức thông qua việc tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng trợ giúp pháp lý chuyên sâu theo lĩnh vực pháp luật, rút kinh nghiệm thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý, đặc biệt là kinh nghiệm trong hoạt động tham gia tố tụng của các trợ giúp viên pháp lý nhằm bảo đảm để họ có đủ năng lực, trình độ và kỹ năng thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý có chất lượng.
Hai là, nâng cao tinh thần trách nhiệm, tính tự rèn luyện, học tập của viên chức. Bản thân các trợ giúp viên pháp lý cần tự trau dồi kỹ năng, kiến thức để nâng cao trình độ, kết hợp với việc tổ chức các buổi trao đổi nghiệp vụ giữa những người thực hiện trợ giúp pháp lý với mục đích đưa ra những vụ việc phức tạp, đặc biệt nghiêm trọng, có đông đối tượng để các trợ giúp viên pháp lý còn trẻ, ít kinh nghiệm được trao đổi, học tập kinh nghiệm của các trợ giúp viên pháp lý lâu năm, giúp họ mạnh dạn đưa ra quan điểm, hướng giải quyết. Các buổi trao đổi nghiệp vụ có thể mời thêm một số luật sư ký hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý, cộng tác viên cùng tham dự để có thêm kinh nghiệm, nâng cao trình độ năng lực và kỹ năng thực hiện các hoạt động chuyên môn nghiệp vụ, góp phần bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của đồng bào DTTS.
Ba là, tạo điều kiện cho trợ giúp viên pháp lý học tiếng DTTS để có thể tiếp xúc, trao đổi và làm việc với đồng bào DTTS dễ dàng, thuận lợi. Xây dựng vị trí việc làm, ưu tiên tuyển dụng cán bộ tại chỗ là đồng bào người DTTS. Đồng thời, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động trợ giúp pháp lý nói chung và trong quản lý trợ giúp pháp lý nói riêng, nhất là trong việc đánh giá chất lượng và hiệu quả trợ giúp pháp lý của đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý.
3.4. Làm tốt công tác phối hợp bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của đồng bào dân tộc thiểu số trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp
Một là, tăng cường năng lực và phối hợp liên ngành tại cấp cơ sở thông qua xây dựng mạng lưới cộng tác viên trợ giúp pháp lý biết tiếng DTTS và có uy tín trong cộng đồng. Thiết lập cơ chế phối hợp giữa Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, chính quyền cấp xã, các cơ quan tố tụng và tổ chức xã hội (Hội Phụ nữ, Hội Nông dân) để kịp thời giới thiệu đồng bào DTTS có nhu cầu trợ giúp pháp lý đến các cơ quan phù hợp. Đồng thời, tuyển chọn và đào tạo cộng tác viên từ các nhóm người có uy tín trong cộng đồng DTTS như già làng, trưởng bản, cán bộ hội phụ nữ hoặc cán bộ công an xã, ưu tiên những người biết tiếng DTTS nhằm hỗ trợ tuyên truyền pháp luật, tư vấn ban đầu và hướng dẫn người dân tiếp cận Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước hoặc các tổ chức pháp lý khác.
Hai là, phát huy và nâng cao hơn nữa vai trò, trách nhiệm của Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng và các ngành thành viên Hội đồng gồm: Công an tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, Tòa án nhân dân tỉnh, Bộ chỉ huy Bộ đội biên phòng tỉnh, Sở Tư pháp,… Các cơ quan cần thống nhất nhận thức về quyền được trợ giúp pháp lý của đồng bào DTTS là quyền quan trọng cần được bảo đảm thực hiện, là yêu cầu bắt buộc, tránh tình trạng hướng dẫn đối tượng từ chối trợ giúp pháp lý. Chính vì vậy, mỗi ngành cần có sự thống nhất trong cơ quan tiến hành tố tụng từ cấp tỉnh đến cấp xã, cần có văn bản chỉ đạo nghiêm túc thực hiện việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người được trợ giúp pháp lý nói chung và đồng bào DTTS nói riêng.
Ba là, bổ sung cơ chế thi đua, đánh giá mức độ hoàn thành công việc trong năm của cá nhân, người có thẩm quyền giải quyết công việc để nâng cao tinh thần trách nhiệm, không bỏ lọt đối tượng trợ giúp pháp lý là đồng bào DTTS và các đối tượng khác. Thông qua cơ chế phối hợp, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước phân công Trợ giúp viên pháp lý phụ trách theo địa bàn từng xã, từng cơ quan để nắm bắt thông tin về trợ giúp pháp lý, gửi số điện thoại liên hệ để các cơ quan tiến hành tố tụng từ cấp tỉnh đến cấp xã, trại tạm giam, nhà tạm giữ thông tin kịp thời việc tham gia trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS. Có thể thực hiện thí điểm người thực hiện trợ giúp pháp lý trực tại các cơ quan tiến hành tố tụng để tiếp người được trợ giúp pháp lý. Thống nhất cơ chế phối hợp trong việc giải thích quyền trợ giúp pháp lý, chuyển và gửi vụ việc trợ giúp pháp lý của cơ quan, người tiến hành tố tụng tới tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý dễ dàng, thuận lợi nhất, cải cách thủ tục hành chính, giảm bớt khâu trung gian để những người có thẩm quyền giải quyết vụ việc không ngại, không né tránh, từ đó công tác bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS được thực hiện hiệu quả.
Bốn là, Sở Tư pháp với vai trò là cơ quan thường trực Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng phải thường xuyên yêu cầu báo cáo thông tin, số liệu vụ việc trợ giúp pháp lý, yêu cầu thống kê số vụ việc cụ thể mà đồng bào DTTS từ chối trợ giúp pháp lý để qua đó phân tích nguyên nhân, nhận diện đâu là rào cản để có biện pháp chỉ đạo phù hợp, bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho người DTTS ngay từ giai đoạn đầu của vụ án hình sự (giai đoạn tố giác, kiến nghị khởi tố) và vụ án dân sự (giai đoạn viết đơn khởi kiện).
Năm là, các chi nhánh cần thường xuyên giữ mối liên hệ với các Tòa án nhân dân khu vực tại địa phương để tăng cường số vụ việc trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực pháp luật về dân sự, đất đai, hôn nhân và gia đình, hành chính vì những vụ việc này trong thời gian qua được trợ giúp pháp lý rất ít. Có thể xây dựng chương trình phối hợp để thiết lập cơ chế Tòa án nhân dân hướng dẫn người đồng bào DTTS đến chi nhánh hoặc Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước gần nhất khi có yêu cầu khởi kiện, qua đó, người đồng bào DTTS sẽ được hỗ trợ, tư vấn các thủ tục khởi kiện, viết đơn, cung cấp các tài liệu, chứng cứ.
3.5. Bảo đảm về kinh phí, cơ sở vật chất cho tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, chế độ chính sách với người thực hiện trợ giúp pháp lý
Một là, Nhà nước cần quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị làm việc, kinh phí cho hoạt động trợ giúp pháp lý, trong đó chú ý đến yếu tố đặc biệt của hoạt động trợ giúp pháp lý là một loại hình dịch vụ công do Nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động. Người được trợ giúp pháp lý hoàn toàn được miễn phí, có tính đến tiêu chí đặc thù đối với địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, vùng đồng bào DTTS.
Hai là, cần bảo đảm chế độ chính sách về lương, phụ cấp đối với đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý, các trợ giúp viên pháp lý cho phù hợp với đặc thù nghề nghiệp, tăng mức thù lao tham gia tố tụng cho trợ giúp viên pháp lý để động viên, khuyến khích họ yên tâm công tác, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Đồng thời, nâng mức bồi dưỡng vụ việc cho cộng tác viên để khuyến khích họ tích cực tham gia và đầu tư thời gian thực hiện các vụ việc trợ giúp pháp lý, bảo đảm chất lượng.
Kết luận
Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang phấn đấu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, trợ giúp pháp lý là một công cụ để Nhà nước thực hiện công bằng trong xã hội, thúc đẩy quá trình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Đối với tỉnh Lạng Sơn, vùng cao biên giới có số đồng bào DTTS, chiếm phần lớn dân số toàn tỉnh nên việc thực hiện các chính sách dân tộc, các chương trình xóa đói giảm nghèo trong vùng đồng bào DTTS trong đó có chính sách về trợ giúp pháp lý nhằm nâng cao nhận thức, hiểu biết pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đồng bào DTTS, được các cấp Đảng và chính quyền địa phương quan tâm. Hoạt động trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn ngày càng phát triển, từng bước khẳng định tính đúng đắn, hợp lòng dân và không thể thiếu trong đời sống xã hội. Đồng thời, trợ giúp pháp lý có vai trò quan trọng trong việc giúp người nghèo, đồng bào DTTS và các đối tượng yếu thế nâng cao hiểu biết về pháp luật, góp phần bảo vệ công lý, bảo đảm công bằng xã hội, bảo đảm quyền con người và quyền công dân./.
Hoàng Thị Liên
Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, Sở Tư pháp tỉnh Lạng Sơn
Ảnh: Internet
[1]. Theo Quyết định số 2267/ QĐ-UBND ngày 30/12/2023 của Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn phê duyệt kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2023 trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.
[2]. Bộ Tư pháp (2018), Thực trạng và giải pháp tăng cường công tác trợ giúp pháp lý và truyền thông pháp luật cho đồng bào dân tộc các tỉnh vùng Tây Bắc, Chuyên đề khoa học, Hà Nội, tr. 1.
[3]. Đỗ Xuân Lân (2015), Chính sách trợ giúp pháp lý dành cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội, tr. 27.
[4]. Đoàn Thị Phương (2019), Tăng cường trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số, Tạp chí Quản lý nhà nước, (3), tr. 47.
[5]. Báo cáo số 269/BC-STP ngày 03/6/2025 của Sở Tư pháp tỉnh Lạng Sơn sơ kết Nghị quyết số 58-NQ/TU ngày 29/11/2021 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về công tác dân tộc và thực hiện Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2021 - 2030.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Tư pháp (2018), Thực trạng và giải pháp tăng cường công tác trợ giúp pháp lý và truyền thông pháp luật cho đồng bào dân tộc các tỉnh vùng Tây Bắc, Chuyên đề khoa học, Hà Nội.
2. Đỗ Xuân Lân (2015), Chính sách trợ giúp pháp lý dành cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
3. Đoàn Thị Phương (2019), Tăng cường trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số, Tạp chí Quản lý nhà nước.
(Nguồn: Ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện thể chế, chính sách nằm nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý” năm 2025)
