Nâng cao hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý cho người nghèo trong bối cảnh mới

Đặt vấn đề

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thúc đẩy phát triển bền vững, hoạt động trợ giúp pháp lý đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm công bằng xã hội và tiếp cận công lý cho người dân, đặc biệt là người nghèo thuộc nhóm đối tượng yếu thế. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, yêu cầu đối với công tác trợ giúp pháp lý ngày càng đa dạng, phức tạp và đòi hỏi cao hơn về chất lượng dịch vụ. Sự tác động của chuyển đổi số, quá trình đô thị hóa nhanh, sự gia tăng các tranh chấp dân sự, lao động, cũng như những biến động kinh tế sau đại dịch đã đặt ra nhiều thách thức với hoạt động trợ giúp pháp lý. Trước thực tiễn đó, việc nghiên cứu và đề xuất các khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý cho người nghèo trở nên cấp thiết, góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận pháp luật, bảo đảm quyền con người và củng cố niềm tin của người dân đối với Nhà nước.

1. Một số vấn đề về trợ giúp pháp lý cho người nghèo

1.1. Quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý cho người nghèo và quyền và nghĩa vụ của người được trợ giúp pháp lý

1.1.1. Quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý cho người nghèo

Điều 2 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 quy định: “trợ giúp pháp lý cho người nghèo là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí trong vụ việc trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật trợ giúp pháp lý, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật”. Quy định này thể hiện bản chất trợ giúp pháp lý cho người nghèo, cụ thể:

Thứ nhất, trợ giúp pháp lý cho người nghèo là dịch vụ pháp lý miễn phí.

Người nghèo được thụ hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý mà không phải trả bất kỳ khoản phí, lợi ích vật chất hoặc lợi ích nào. Quy định này phản ánh bản chất nhân đạo và chính sách xã hội của Nhà nước, bảo đảm người nghèo không bị tước bỏ quyền được bảo vệ pháp luật vì lý do kinh tế. Nguồn tài chính cho hoạt động trợ giúp pháp lý gồm nguồn ngân sách nhà nước; các nguồn đóng góp, tài trợ của tổ chức, cá nhân trong nước, ngoài nước và các nguồn hợp pháp khác. Kinh phí ngân sách nhà nước được bố trí trong dự toán ngân sách nhà nước hằng năm của cơ quan thực hiện quản lý nhà nước về trợ giúp pháp lý. Đối với địa phương chưa tự cân đối được ngân sách, được ưu tiên bố trí ngân sách bổ sung từ việc cân đối ngân sách hằng năm để hỗ trợ việc thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý phức tạp, điển hình.

Thứ hai, trợ giúp pháp lý cho người nghèo được thực hiện trong khuôn khổ các vụ việc theo quy định của pháp luật trợ giúp pháp lý.

Phạm vi thực hiện trợ giúp pháp lý rất rộng, gồm hầu hết các lĩnh vực pháp luật (dân sự, hình sự, hành chính, lao động, hôn nhân và gia đình...), trừ lĩnh vực kinh doanh, thương mại. Các hình thức trợ giúp pháp lý gồm: tham gia tố tụng; tư vấn pháp luật; đại diện ngoài tố tụng.

Thứ ba, trợ giúp pháp lý cho người nghèo là công cụ pháp lý góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.

Trong hệ thống quyền con người, quyền được trợ giúp pháp lý hay quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý là một quyền cơ bản, là cấu phần quan trọng của quyền tiếp cận công lý và nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật. Hoạt động trợ giúp pháp lý không chỉ giải quyết vụ việc cụ thể, mà còn có ý nghĩa thiết lập sự cân bằng về năng lực pháp lý giữa người nghèo và các bên liên quan, qua đó, khẳng định vai trò của Nhà nước trong việc bảo vệ công bằng xã hội.

1.1.2. Quyền và nghĩa vụ của người được trợ giúp pháp lý

Việc xác định rõ quyền và nghĩa vụ là nền tảng để bảo đảm tính hiệu quả và minh bạch của hoạt động trợ giúp pháp lý. Các quyền của người nghèo được trợ giúp pháp lý gồm: (i) được trợ giúp pháp lý mà không phải trả chi phí, lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác; (ii) tự mình hoặc thông qua người thân thích, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc cơ quan, tổ chức, cá nhân khác yêu cầu trợ giúp pháp lý; (iii) được thông tin về quyền được trợ giúp pháp lý, trình tự, thủ tục trợ giúp pháp lý khi đến tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và các cơ quan nhà nước có liên quan; yêu cầu giữ bí mật về nội dung vụ việc trợ giúp pháp lý; (iv) lựa chọn một tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và người thực hiện trợ giúp pháp lý tại địa phương trong danh sách được công bố; (v) yêu cầu thay đổi người thực hiện trợ giúp pháp lý khi người đó thuộc trường hợp không được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật; (vi) thay đổi, rút yêu cầu trợ giúp pháp lý; (vii) được bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật; khiếu nại, tố cáo về trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan.

Bên cạnh việc được hưởng các quyền trong trợ giúp pháp lý, người nghèo phải thực hiện các nghĩa vụ trong trợ giúp pháp lý gồm: (i) cung cấp giấy tờ chứng minh là người được trợ giúp pháp lý; (ii) hợp tác, cung cấp kịp thời, đầy đủ thông tin, tài liệu, chứng cứ có liên quan đến vụ việc trợ giúp pháp lý và chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin, tài liệu, chứng cứ đó; (iii) tôn trọng tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, người thực hiện trợ giúp pháp lý và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến vụ việc trợ giúp pháp lý; (iv) không yêu cầu tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý khác trợ giúp pháp lý cho mình về cùng một vụ việc đang được một tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý thụ lý, giải quyết; (v) chấp hành pháp luật về trợ giúp pháp lý và nội quy nơi thực hiện trợ giúp pháp lý.

1.2. Nội dung trợ giúp pháp lý cho người nghèo

Trợ giúp pháp lý là chính sách xã hội quan trọng hướng tới bảo đảm quyền tiếp cận công lý của mọi công dân, đặc biệt là những người yếu thế, người nghèo - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong đời sống xã hội. Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã tạo nền tảng pháp lý cơ bản đầy đủ và toàn diện cho việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí, góp phần thực hiện mục tiêu công bằng xã hội và bảo vệ quyền con người. Trong đó, quy định về nội dung trợ giúp pháp lý giữ vai trò trung tâm, quyết định chất lượng và hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý đối với người nghèo.

Điều 31 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 quy định 03 nhóm nội dung cơ bản của hoạt động trợ giúp pháp lý: tham gia tố tụng; đại diện ngoài tố tụng và tư vấn pháp luật.

Thứ nhất, tham gia tố tụng.

Tham gia tố tụng là hình thức trợ giúp pháp lý có tính phức tạp và chuyên sâu nhất. Người thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng với tư cách là người bào chữa (trong vụ án hình sự) hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp (trong các vụ án dân sự, hành chính, hôn nhân và gia đình…). Nội dung trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng gồm: nghiên cứu hồ sơ vụ án; thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ; tham gia hỏi cung, đối chất; tham gia tranh tụng tại phiên tòa; đề xuất cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền lợi của người được trợ giúp pháp lý; kiến nghị khắc phục các vi phạm tố tụng nếu có. Việc tham gia tố tụng của người thực hiện trợ giúp pháp lý bảo đảm khách quan, công bằng trong quá trình giải quyết vụ án, hạn chế nguy cơ oan sai hoặc thiệt hại xảy ra cho người nghèo - nhóm đối tượng thường gặp hạn chế về hiểu biết pháp luật và khả năng tự bảo vệ trong môi trường pháp lý phức tạp.

Thứ hai, tư vấn pháp luật.

Tư vấn pháp luật là hoạt động trợ giúp pháp lý phổ biến nhất, có tác động sâu, rộng và trực tiếp đến khả năng tiếp cận pháp luật của người nghèo. Nội dung tư vấn pháp luật gồm: hướng dẫn, đưa ra ý kiến, giúp soạn thảo văn bản liên quan đến tranh chấp, khiếu nại, vướng mắc pháp luật; hướng dẫn giúp các bên hòa giải, thương lượng, thống nhất hướng giải quyết vụ việc. Hoạt động tư vấn pháp luật không chỉ giúp người nghèo nhận thức rõ quyền và nghĩa vụ của mình, mà còn góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật, hạn chế tranh chấp và nâng cao nhận thức pháp lý cộng đồng. Đây là hình thức trợ giúp pháp lý có chi phí thấp nhưng hiệu quả cao, đặc biệt phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi số khi các hình thức tư vấn trực tuyến, tư vấn qua mạng xã hội và tổng đài ngày càng phổ biến.

Thứ ba, đại diện ngoài tố tụng.

Đại diện ngoài tố tụng là nội dung trợ giúp pháp lý có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ người nghèo giải quyết các tranh chấp, khiếu nại, yêu cầu pháp lý phát sinh ngoài phạm vi tố tụng. Theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, tổ chức và người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể đại diện cho người nghèo được trợ giúp pháp lý thực hiện quyền và nghĩa vụ trong quan hệ pháp luật trước cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc các bên có liên quan. Hoạt động này gồm: tham gia đàm phán, hòa giải; thực hiện các giao dịch liên quan đến bảo vệ quyền lợi; đại diện nộp đơn yêu cầu hoặc khiếu nại; làm việc trực tiếp với các đơn vị, cơ quan nhằm giải quyết quyền lợi cho người được trợ giúp pháp lý. Hình thức này đặc biệt hữu ích với người nghèo khi họ không có khả năng tham gia các thủ tục hành chính phức tạp hoặc đối mặt với các tranh chấp pháp lý không đủ kiến thức để tự bảo vệ.

Việc quy định rõ nội dung trợ giúp pháp lý trong Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 có ý nghĩa quan trọng trên nhiều phương diện: (i) bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người nghèo, phù hợp với chuẩn mực quốc tế về quyền con người; (ii) tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho các tổ chức và cá nhân thực hiện trợ giúp pháp lý; (iii) nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý công, bảo đảm tính minh bạch, hiệu quả và chuyên nghiệp; (iv) hỗ trợ quản lý nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính; (v) tăng cường niềm tin của người dân vào cơ quan công quyền thông qua việc được bảo vệ quyền lợi kịp thời, đúng pháp luật.

2. Thực trạng hoạt động trợ giúp pháp lý cho người nghèo

2.1. Kết quả đạt được

Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam ra đời từ nhu cầu tư vấn pháp luật của người nghèo và được hình thành, phát triển sau gần 25 năm (1997 - 2025). Có thể nói, trợ giúp pháp lý cho người nghèo và các đối tượng chính sách là một trong những thành tố tích cực trong công tác giảm nghèo bền vững tại Việt Nam. Cùng với Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, các chính sách trợ giúp pháp lý đã được quy định trong các Chương trình mục tiêu quốc gia[1].

Quy mô của hệ thống trợ giúp pháp lý đã được mở rộng đáng kể nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người dân nói chung và người nghèo nói riêng. Tính đến tháng 06/2024, các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trên toàn quốc đã cung cấp dịch vụ pháp lý cho gần 815 nghìn lượt người nghèo (chiếm khoảng 33,3% tổng số người được trợ giúp pháp lý). Trước ngày 01/7/2025, toàn quốc có 63 Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, 97 chi nhánh, với 676 trợ giúp viên pháp lý; có 180 tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý; 675 cá nhân ký hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý[2]. Hiện nay, cả nước có 53 Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước và 81 Chi nhánh hoạt động tại 34 tỉnh, thành phố. Đây là các tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người nghèo. Đến nay, năng lực của đội ngũ trợ giúp viên pháp lý đã dần được nâng cao, số lượng vụ việc tham gia tố tụng của trợ giúp viên pháp lý tăng hằng năm. Đặc biệt, kể từ khi triển khai Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, các địa phương đã tập trung thực hiện trợ giúp pháp lý, nhất là tham gia tố tụng. Kết quả, từ năm 2018 đến hết ngày 31/5/2024, các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trên toàn quốc đã cung cấp 36.248 vụ việc cho người nghèo, trong đó có 22.163 vụ việc tư vấn pháp luật, 9.376 vụ việc tham gia tố tụng, 178 vụ việc đại diện ngoài tố tụng. Phân loại theo lĩnh vực, có 8.346 vụ việc trong lĩnh vực hình sự, 12.479 vụ việc trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, 3.416 vụ việc trong lĩnh vực hành chính và 7.476 vụ việc trong lĩnh vực khác[3].

Căn cứ vào số liệu trên, có thể thấy, hoạt động trợ giúp pháp lý mang ý nghĩa thiết thực và chiến lược đối với công tác bảo đảm công bằng xã hội và giảm nghèo bền vững, cụ thể:

Thứ nhất, sự gia tăng số lượng vụ việc tham gia tố tụng hằng năm cho thấy trợ giúp pháp lý đã đi vào chiều sâu, tập trung vào những vụ việc phức tạp, đòi hỏi chuyên môn cao. Việc xây dựng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý trở thành “đội ngũ nòng cốt” là điểm then chốt, giúp người nghèo được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp kịp thời và hiệu quả nhất.

Thứ hai, nhiều vụ việc trợ giúp pháp lý thành công đã được các cơ quan tiến hành tố tụng ghi nhận, như người nghèo được giảm mức án, chuyển tội danh hoặc được tăng mức bồi thường thiệt hại, đòi lại quyền sử dụng đất. Mỗi vụ việc thành công không chỉ gắn liền với số phận, hoàn cảnh của một cá nhân mà còn là minh chứng rõ rệt cho việc hiện thực hóa quyền tiếp cận công lý và nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật.

Thứ ba, trợ giúp pháp lý không chỉ cung cấp dịch vụ pháp lý đơn thuần, mà còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an sinh xã hội, góp phần phát triển sinh kế cho người nghèo. Thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý, người nghèo được nâng cao trình độ hiểu biết và ý thức pháp luật, tự giải quyết các tranh chấp nhỏ và tự giác thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Điều này khẳng định quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong bảo đảm quyền con người, quyền công dân, góp phần quan trọng vào quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

2.2. Một số hạn chế, vướng mắc

Mặc dù, hoạt động trợ giúp pháp lý được xác định là thành tố quan trọng trong các chính sách giảm nghèo và phát triển bền vững, song, thực tiễn triển khai còn bộc lộ một số bất cập sau:

Một là, thiếu tích hợp, thiếu liên thông giữa các chương trình, đề án và chính sách liên quan. Hiện trạng thiếu sự điều phối thống nhất giữa các chương trình, đề án và chính sách liên quan dẫn đến tình trạng thiếu cơ chế điều phối liên ngành hiệu quả. Các chương trình mục tiêu quốc gia đều có nhiệm vụ riêng về trợ giúp pháp lý nhưng bị phân tán, dẫn đến trùng lặp nội dung, lãng phí nguồn lực và bỏ sót đối tượng ở một số địa phương do không xác định rõ trách nhiệm phối hợp. Đặc biệt, việc thiếu bộ tiêu chí chung về lồng ghép trợ giúp pháp lý trong các chương trình mục tiêu quốc gia gây khó khăn trong việc đánh giá tác động tổng thể và bảo đảm tính bền vững của nguồn lực. Hơn nữa, sự thiếu vắng hệ thống giám sát, đánh giá liên thông giữa các chương trình độc lập hạn chế khả năng nhận diện vấn đề và đề xuất các cải cách chính sách đồng bộ.

Hai là, hạn chế trong ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số. Dù hệ thống trợ giúp pháp lý đã bước đầu triển khai các kênh trực tuyến, nhưng cơ sở hạ tầng số chưa đồng bộ, đặc biệt tại khu vực nông thôn và miền núi. Việc tư vấn pháp luật qua mạng, qua tổng đài hoặc trên nền tảng số chưa được khai thác hiệu quả. Đặc biệt, khả năng tiếp cận công nghệ của chính đối tượng thụ hưởng khi người nghèo thường thiếu thiết bị thông minh hoặc kỹ năng công nghệ cần thiết. Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu trợ giúp pháp lý, theo dõi vụ việc và cung cấp dịch vụ trực tuyến còn phụ thuộc vào năng lực của từng địa phương, dẫn đến sự chênh lệch lớn về mức độ chuyển đổi số và chưa đáp ứng kịp yêu cầu của tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Ba là, mô hình chính quyền địa phương hai cấp mới được thiết lập và đi vào vận hành, do đó, chưa hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách và quy trình phối hợp giữa hai cấp. Trong bối cảnh này, cơ chế phối hợp, phân công nhiệm vụ và trách nhiệm giữa cấp tỉnh và cấp xã trong công tác trợ giúp pháp lý chưa thực sự rõ ràng và hoàn thiện. Điều này gây ra tình trạng phân tán trách nhiệm, thiếu thống nhất trong chỉ đạo và thực thi, làm giảm sự ổn định trong triển khai chương trình, dự án. Quan trọng hơn, sự chênh lệch về nguồn lực giữa các cấp làm cho hoạt động trợ giúp pháp lý ở cấp xã (nơi trực tiếp tiếp cận người nghèo) gặp khó khăn, từ đó làm giảm hiệu quả triển khai các dịch vụ pháp lý tại cơ sở.

3. Yêu cầu nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý cho người nghèo trong bối cảnh mới

Thứ nhất, trợ giúp pháp lý trong bối cảnh chuyển đổi số phải bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng cho người nghèo.

Ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số vừa là chủ trương, chính sách, vừa là giải pháp đặc biệt quan trọng để nâng cao chất lượng hiệu quả công tác quản lý nhà nước, từ đó, nâng cao chất lượng, hiệu quả trợ giúp pháp lý, giúp người dân, đặc biệt là người nghèo - đối tượng thuộc nhóm yếu thế, tiếp cận công lý một cách nhanh chóng, minh bạch và hiệu quả hơn. Yêu cầu này được đặt ra rõ ràng trong các văn kiện quan trọng của Đảng và Nhà nước, như Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đặt ra nhiệm vụ: “Hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống trợ giúp pháp lý”; Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới xác định: “Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, chuyển đổi số đồng bộ trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý…”. Bên cạnh đó, ngày 06/01/2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 06/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ việc chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022-2025, tầm nhìn đến năm 2030, trong đó có nội dung về cơ sở dữ liệu về trợ giúp pháp lý[4]. Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và Bộ Tư pháp quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành tổ chức phiên tòa trực tuyến, trong đó quy định Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tham gia phiên tòa trực tuyến với vai trò là một điểm cầu, thực hiện chuyển đổi số trong công tác trợ giúp pháp lý. Mọi tổ chức, cá nhân được bảo đảm quyền tiếp cận công bằng đối với nguồn lực, hạ tầng và cơ hội tham gia, phát triển trên môi trường số. Nhà nước có trách nhiệm ưu tiên hỗ trợ, tạo điều kiện tiếp cận và thụ hưởng công bằng, đặc biệt đối với các nhóm yếu thế, dễ bị tổn thương.

Thứ hai, trợ giúp pháp lý cho người nghèo trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh và tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp đòi hỏi bảo đảm tính liên tục, sự phối hợp giữa các cấp, các cơ quan và phân bổ nguồn lực phù hợp.

Sau khi sắp xếp, cả nước có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác trợ giúp pháp lý, đòi hỏi hệ thống trợ giúp pháp lý phải được điều chỉnh đồng bộ theo sự thay đổi của bộ máy nhà nước. Trước hết, trợ giúp pháp lý phải bảo đảm tính liên tục và bao phủ dịch vụ, không để người nghèo và các nhóm yếu thế bị gián đoạn quyền tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý trong giai đoạn vận hành mô hình chính quyền địa phương mới, nhất là tại khu vực sáp nhập, hợp nhất hoặc chuyển đổi trung tâm hành chính. Hệ thống trợ giúp pháp lý phải được tái cấu trúc mạng lưới tổ chức và nhân sự phù hợp với quy mô và địa bàn mới của tỉnh, gồm việc rà soát các điểm trợ giúp pháp lý, cộng tác viên, cơ chế phối hợp giữa các cấp chính quyền, qua đó, bảo đảm hiệu quả quản lý thống nhất từ cấp tỉnh đến cấp xã. Bên cạnh đó, mô hình chính quyền địa phương hai cấp yêu cầu công tác trợ giúp pháp lý phải tăng cường sự phối hợp liên thông (dọc - ngang) trong xử lý vụ việc, chia sẻ thông tin và phân công trách nhiệm giữa cơ quan tư pháp cấp tỉnh và bộ phận tư pháp cấp xã. Đồng thời, việc sắp xếp lại địa giới hành chính đòi hỏi trợ giúp pháp lý phải có giải pháp tiếp cận linh hoạt, như tăng cường trợ giúp lưu động, hỗ trợ qua nền tảng số và mở rộng các kênh tiếp nhận vụ việc, nhằm khắc phục những thay đổi về khoảng cách địa lý và thói quen tiếp cận dịch vụ của người dân. Cuối cùng, cần yêu cầu nâng cao năng lực quản trị, dự báo và phân bổ nguồn lực cho trợ giúp pháp lý, trong đó có việc bảo đảm ngân sách, cơ sở vật chất và ổn định đội ngũ trong giai đoạn chuyển tiếp. Những yêu cầu này cho thấy, trợ giúp pháp lý không chỉ phải thích ứng về kỹ thuật - hành chính, mà còn phải đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm công bằng xã hội và quyền tiếp cận công lý của người dân trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

4. Một số khuyến nghị nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý cho người nghèo ở Việt Nam trong thời gian tới

Thứ nhất, tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia và lồng ghép nội dung trợ giúp pháp lý cho người nghèo.

Nhằm thực hiện hiệu quả các chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cũng như giảm nghèo bền vững, việc bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật và trợ giúp pháp lý cho người nghèo là một trong những nội dung quan trọng, cần được lồng ghép đồng bộ trong toàn bộ quá trình triển khai các chương trình. Xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể về trợ giúp pháp lý cho người nghèo, phân bổ nguồn lực tài chính hợp lý để phát triển hệ thống Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tại địa bàn các xã thuộc vùng dự án. Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng thực tiễn cho trợ giúp viên pháp lý, đặc biệt tại các vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Có chính sách hỗ trợ học phí, tạo điều kiện thuận lợi để cán bộ, viên chức của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tham gia các khóa đào tạo nghề luật sư và các chương trình đào tạo nâng cao khác[5]. Phối hợp với các cấp chính quyền, tổ chức xã hội, cơ quan truyền thông để triển khai các hoạt động tuyên truyền đa dạng, phù hợp đặc thù vùng miền, nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân, đặc biệt là người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số.

Thứ hai, nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý cho người nghèo trong bối cảnh chuyển đổi số.

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, việc đầu tư và hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin là yếu tố then chốt để nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý cho người nghèo. Cần tập trung phát triển hệ thống phần mềm quản lý trợ giúp pháp lý trực tuyến, bảo đảm ổn định, bảo mật và thân thiện với người dùng. Hạ tầng kỹ thuật phải được mở rộng đến các vùng sâu, vùng xa nhằm khắc phục rào cản về địa lý và nâng cao phạm vi phục vụ. Việc xây dựng nền tảng trợ giúp pháp lý trực tuyến tích hợp các chức năng tư vấn pháp luật, đăng ký trợ giúp, theo dõi tiến trình giải quyết vụ việc và phản hồi ý kiến người dùng là thiết yếu trong việc tối ưu hóa hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý. Nền tảng này cần được thiết kế phù hợp với trình độ công nghệ của người nghèo, có giao diện đơn giản, hỗ trợ đa ngôn ngữ, gồm cả tiếng dân tộc thiểu số, nhằm bảo đảm tính bao trùm và công bằng xã hội. Chuyển đổi số đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao năng lực số cho cán bộ, trợ giúp viên pháp lý nhằm thích ứng với môi trường làm việc mới. Do vậy, cần triển khai thường xuyên các chương trình đào tạo chuyên sâu về công nghệ thông tin, kỹ năng sử dụng các công cụ số, cũng như các kiến thức về bảo mật và an toàn thông tin cho cán bộ, trợ giúp viên pháp lý. Đồng thời, xây dựng chính sách khuyến khích và đãi ngộ phù hợp để thu hút, giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực trợ giúp pháp lý. Triển khai các chương trình hỗ trợ thiết bị công nghệ, kết nối internet và tổ chức các điểm truy cập công cộng tại các địa bàn khó khăn. Đồng thời, đổi mới công tác truyền thông, tuyên truyền bằng các phương tiện đa dạng, trực quan và dễ tiếp cận để nâng cao nhận thức pháp luật và kỹ năng sử dụng dịch vụ trợ giúp pháp lý trực tuyến cho người nghèo. Để bảo đảm chất lượng và hiệu quả của các dịch vụ trợ giúp pháp lý số, việc xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu, giám sát và đánh giá là hết sức cần thiết. Hệ thống này giúp thu thập, phân tích thông tin về nhu cầu, mức độ hài lòng của người sử dụng, cũng như hiệu quả xử lý vụ việc. Từ đó, các cơ quan quản lý có thể kịp thời điều chỉnh chính sách và biện pháp thực thi phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả toàn diện của công tác trợ giúp pháp lý trong thời kỳ chuyển đổi số.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý cho người nghèo trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp[6] đòi hỏi cần thiết phải rà soát, kiện toàn hệ thống Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước để bảo đảm tính thống nhất, hiệu quả trong hoạt động. Cần xây dựng cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng giữa các cấp chính quyền để tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức và triển khai công tác trợ giúp pháp lý, đồng thời, tránh chồng chéo, lúng túng trong quản lý. Tăng cường phối hợp liên ngành và liên cấp trong công tác trợ giúp pháp lý (tư pháp, công an, tòa án, viện kiểm sát, các tổ chức chính trị - xã hội) và cộng đồng dân cư để nâng cao chất lượng, hiệu quả trợ giúp pháp lý. Đặc biệt, sự phối hợp chặt chẽ giữa cấp tỉnh và cấp xã để kịp thời phát hiện, hỗ trợ và giải quyết các vụ việc pháp lý cho người nghèo. Tăng cường hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật và thông tin về quyền được trợ giúp pháp lý đến người dân, đặc biệt, các nhóm yếu thế tại cấp xã, thôn, bản nhằm nâng cao nhận thức, khuyến khích người nghèo chủ động tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý. Công tác này cần được thực hiện đa dạng, phù hợp với đặc thù văn hóa, trình độ dân trí và điều kiện sinh hoạt của từng địa phương.

Kết luận

Trợ giúp pháp lý cho người nghèo đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm quyền con người và duy trì công bằng xã hội trong xây dựng Nhà nước pháp quyền. Thời gian qua, hệ thống trợ giúp pháp lý đã mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng và tác động tích cực đối với việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người nghèo. Tuy vậy, hoạt động này vẫn đối mặt với hạn chế về nguồn lực, phối hợp liên ngành, chuyển đổi số và những yêu cầu mới khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp. Trong bối cảnh đó, trợ giúp pháp lý cần được hiện đại hóa theo hướng đồng bộ, lấy người dân làm trung tâm, gồm hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung, tăng cường năng lực đội ngũ, mở rộng dịch vụ trực tuyến và bảo đảm liên thông với các chương trình mục tiêu quốc gia. Thực hiện đồng bộ các giải pháp trên sẽ nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý, củng cố niềm tin của người dân và góp phần đưa đất nước phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới./.

TS. Nguyễn Thị Tuyết Vân, TS. Vũ Thị Thanh Huyền

Khoa Luật, Trường Đại học Lao động - Xã hội

TS. Vũ Thị Lan Hương

Khoa Luật, Học viện Ngân hàng

(Ảnh: Internet)

[1]. Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP ngày 27/12/2008 của Chính phủ về định hướng giảm nghèo bền vững thời kỳ từ năm 2011 đến năm 2020; Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 22/02/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 - 2025; Quyết định số 1719/QĐ-TTg ngày 14/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I từ năm 2021 đến năm 2025; Quyết định số 90/QĐ-TTg ngày 18/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 - 2025; Quyết định số 997/QĐ-TTg ngày 11/8/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân”.

[2]. Thanh Trịnh, Tiếp tục bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo, https://tgpl.moj.gov.vn/Pages/hoi-nhap-phat-trien.aspx?ItemID=1975&l=Nghiencuutraodoi, truy cập ngày 05/11/2025.

[3]. Thanh Trịnh, tlđd.

[4]. Mục tiêu tổng quát: Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 để phục vụ 05 nhóm tiện ích như sau: (i) Phục vụ giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công trực tuyến; (ii) Phục vụ phát triển kinh tế, xã hội; (iii) Phục vụ công dân số; (iv) Hoàn thiện hệ sinh thái phục vụ kết nối, khai thác, bổ sung làm giàu dữ liệu dân cư; (v) Phục vụ chỉ đạo, điều hành của lãnh đạo các cấp; Mục tiêu cụ thể: Cung cấp dịch vụ xác thực thông tin đối với các đương sự, bị can, bị cáo, người tham gia tố tụng… trên Cổng dịch vụ của Tòa án nhân dân để phục vụ triển khai tố tụng điện tử và xét xử trực tuyến. Hoàn thiện các thể chế, chính sách để tạo điều kiện phát triển, cung cấp ứng dụng, dịch vụ số về dân cư theo tình hình thực tiễn, chú trọng phổ biến pháp lý liên quan đến các sáng kiến quản lý nhà nước…

[5]. Phương Vy, Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý trong kỷ nguyên mới, https://nhandan.vn/hoan-thien-the-che-nang-cao-hieu-qua-tro-giup-phap-ly-trong-ky-nguyen-moi-post916042.html, truy cập ngày 29/11/2025.

[6]. Khoản 1 Điều 1 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Thị Thanh Hải (2019), Pháp luật quốc tế về quyền tiếp cận công lý và thực tiễn ở Việt Nam, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 4/2019.

2. Phương Vy, Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý trong kỷ nguyên mới, https://nhandan.vn/hoan-thien-the-che-nang-cao-hieu-qua-tro-giup-phap-ly-trong-ky-nguyen-moi-post916042.html, truy cập ngày 29/11/2025.

3. Thanh Trịnh, Tiếp tục bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo, https://tgpl.moj.gov.vn/Pages/hoi-nhap-phat-trien.aspx?ItemID=1975&l=Nghiencuutraodoi, truy cập ngày 05/11/2025.

(Nguồn: Ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện thể chế, chính sách nằm nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý” năm 2025)