Abstract: The phenomenon of unidentified account holders in commercial bank savings accounts is becoming increasingly common; however, Vietnamese law currently lacks specific regulations, leading to difficulties in managing and handling the balances of these accounts. This article analyzes and clarifies the concept of unidentified account holders, while also analyzing the current state of Vietnamese law and drawing on international experience. Based on this, it proposes the development of a unified and transparent legal framework to regulate these accounts.

Đặt vấn đề

Trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, hệ thống tài chính - ngân hàng đang chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng của dịch vụ số, ngân hàng điện tử và mô hình công nghệ tài chính (Financial Technology - Fintech). Bên cạnh những tiện ích và khả năng tiếp cận, quá trình này đồng thời phát sinh một số vấn đề pháp lý như: các tài khoản không xác định được chủ sở hữu, các tài khoản không phát sinh giao dịch trong thời gian dài.

Tình trạng tài khoản vô thừa nhận xuất phát từ nhiều nguyên nhân như người dùng mở nhiều tài khoản, thay đổi thông tin nhân thân, thiếu cập nhật dữ liệu hoặc hạn chế trong cơ chế giám sát và thông báo của ngân hàng. Bộ luật Dân sự năm 2015 có quy định liên quan đến tài sản vô chủ, song pháp luật về ngân hàng hiện chưa xây dựng cơ chế cụ thể về thời hạn, trình tự xử lý, trách nhiệm và nghĩa vụ của tổ chức tín dụng đối với loại tài khoản này. Khoảng trống pháp lý đó không chỉ ảnh hưởng đến quyền tài sản của người gửi tiền và người thừa kế, mà còn tác động đến hiệu quả quản lý, tính minh bạch và niềm tin vào hệ thống ngân hàng.

Trước thực trạng trên, việc nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện khung pháp lý về tài khoản không xác định được chủ sở hữu là yêu cầu cấp thiết, nhằm góp phần bảo đảm an toàn tài chính, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ tài khoản và nâng cao hiệu quả quản lý trong lĩnh vực ngân hàng.

1. Khái niệm và bản chất tài khoản không xác định được chủ sở hữu

1.1. Khái niệm

Hiện, pháp luật Việt Nam chưa đưa ra khái niệm chính thức về “tài khoản không xác định được chủ sở hữu”. Hệ thống pháp luật về ngân hàng và các quy định của ngân hàng thương mại cũng chưa quy định cụ thể điều chỉnh loại tài sản này. Việc thiếu khung pháp lý dẫn đến vướng mắc trong thực tiễn. Chẳng hạn, trường hợp chủ tài khoản qua đời hoặc bị suy giảm trí nhớ, mất năng lực hành vi dân sự và không để lại thông tin cho người thân hoặc người thừa kế hợp pháp, dẫn đến họ không biết đến sự tồn tại của tài khoản. Điều này dẫn đến việc các tài khoản bị “bỏ quên” và có nguy cơ mất mát một cách không mong muốn[1]. Trên phương diện thực tiễn, có thể hiểu, tài khoản không xác định được chủ sở hữu là tài khoản được mở tại tổ chức tín dụng nhưng trong khoảng thời gian dài không phát sinh giao dịch, không xác định được chủ sở hữu hợp pháp hoặc chủ tài khoản đã qua đời, mất tích, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hay thông tin định danh bị sai lệch, giả mạo hoặc hết hiệu lực.

1.2. Bản chất

Về bản chất, hiện tượng tài khoản không xác định được chủ sở hữu mang tính tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ của ngành ngân hàng, khi số lượng tài khoản cá nhân tăng nhanh và việc quản lý thông tin khách hàng trở nên phức tạp. Tài khoản không xác định được chủ sở hữu có thể được nhận diện thông qua các đặc trưng cơ bản sau: (i) không xác định được chủ sở hữu hợp pháp; (ii) không phát sinh bất kỳ giao dịch nào trong thời gian dài; (iii) tổ chức tín dụng có nghĩa vụ theo dõi, rà soát và thực hiện các biện pháp thông báo, xác minh và xử lý đối với các tài khoản tiết kiệm ngân hàng có dấu hiệu không xác định được chủ sở; (iv) tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến tranh chấp dân sự, đặc biệt trong lĩnh vực thừa kế.

2. Quy định pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về tài khoản không xác định được chủ sở

Hiện, nhiều quốc gia trên thế giới đã có cơ chế riêng để bảo vệ chủ sở hữu tài sản, nhằm ngăn ngừa thất thoát, lạm dụng. Hệ thống pháp luật tại các quốc gia như Hoa Kỳ, Pháp và Australia đã xây dựng khung pháp lý rõ ràng để quản lý tài khoản không xác định được chủ sở hữu, nhằm bảo đảm minh bạch và bảo vệ quyền sở hữu. Việc xác định tài khoản này dựa trên thời gian không hoạt động và nỗ lực liên hệ với chủ tài khoản, đồng thời, ứng dụng công nghệ tiên tiến để tối ưu hóa quy trình quản lý.

Tại Hoa Kỳ, tài khoản được coi là không xác định được chủ sở hữu nếu không có giao dịch hoặc liên hệ trong ít nhất 01 năm, với thời gian “ngủ đông” từ 03 - 05 năm tùy bang. Tại bang California, ngân hàng rà soát tài khoản không hoạt động trong 03 năm, báo cáo cho Văn phòng Kiểm soát Tài chính tiểu bang (State Controller’s Office - SCO), thông báo qua thư hoặc công bố công khai đến địa chỉ cuối cùng của chủ tài khoản. Sau khi gửi thông báo cho chủ tài khoản nhưng không được phản hồi, ngân hàng phải chuyển giao tài sản cho SCO để lưu giữ. Chủ sở hữu có thể yêu cầu hoàn thành trong vòng 30 - 180 ngày, sau khi cung cấp hợp lệ hồ sơ. SCO tiếp tục nhận, lưu giữ và giải quyết yêu cầu hoàn trả tài sản trong thời hạn tối đa 180 ngày, kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Đối với các yêu cầu đơn giản, thời gian xử lý từ 30 - 60 ngày[2]. Để hỗ trợ công tác quản lý, Hoa Kỳ sử dụng phần mềm công nghệ quản lý quan hệ khách hàng (Customer Relationship Management - CRM) như: Nền tảng Dịch vụ Tài chính Salesforce (Salesforce Financial Services Cloud - Salesforce FSC), tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), sinh trắc học gửi thông báo tự động (quaunclaimed.org) và bảo đảm bảo mật dữ liệu bằng mã hóa AES-256 và TLS[3]. Việc ứng dụng công nghệ này góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm rủi ro gian lận và bảo đảm quyền tài sản của chủ sở hữu.

Tại Pháp, Luật 2014-617 năm 2014 (hay còn gọi là Luật Eckert)[4] quy định rà soát tài khoản không giao dịch trong 10 năm (03 năm nếu chủ qua đời), tài khoản không hoạt động khi không có giao dịch (trừ từ ngân hàng) trong 12 tháng (tài khoản thanh toán) hoặc 05 năm (tài khoản tiết kiệm/kỳ hạn) và không có liên hệ từ chủ tài khoản. Ngân hàng thông báo thường niên cho chủ tài khoản hoặc người thừa kế trong 06 tháng. Nếu không có phản hồi, tài sản sẽ được chuyển cho Tổng cục Ký thác và Tiền gửi (Caisse des Dépôts et Consignations - CDC) để quản lý trong 20 - 27 năm. Trong thời gian này, chủ tài khoản hoặc người thừa kế có thể yêu cầu hoàn thành thông tin trên cổng điện tử Ciclade (https://ciclade.fr). Hết thời hạn, tài sản sẽ được chuyển vào ngân sách nhà nước[5]. Pháp sử dụng phần mềm Temenos T24 để theo dõi và báo cáo tài khoản, tích hợp sinh trắc học (IDEMIA) và chữ ký điện tử (DocuSign) để xác minh danh tính, kết nối dữ liệu quốc gia nhằm chống gian lận[6].

Tại Australia, tài khoản không hoạt động trong 07 năm sẽ được chuyển vào Quỹ Tiền vô thừa nhận (Quỹ tiền không có người nhận) do Nhà nước quản lý, nhưng không giới hạn thời gian người dân được nhận lại tài sản. Chủ tài khoản yêu cầu hoàn trả qua cổng trực tuyến có tên “MoneySmart”, xử lý trong 28 - 60 ngày[7]. Australia sử dụng phần mềm dịch vụ ngân hàng SAP[8] (SAP Banking Services) để quản lý tài khoản, kết hợp công ty chuyên cung cấp phương thức bảo mật bằng sinh trắc học hành vi (BioCatch) để xác thực hành vi, công nghệ chuỗi khối (blockchain) để lưu trữ an toàn và mã hóa AES-256 để bảo vệ dữ liệu[9].

Từ kinh nghiệm của Hoa Kỳ, Pháp và Australia cho thấy, dù mỗi quốc gia chọn mô hình khác nhau nhưng đều hướng tới hai mục tiêu cốt lõi: bảo vệ tối đa quyền lợi người gửi tiền và bảo đảm minh bạch trong quản lý tài khoản không xác định được chủ sở hữu.

Tại Hoa Kỳ, hệ thống phân quyền theo bang mang lại sự linh hoạt nhưng cũng tạo ra sự chênh lệch lớn: thời hạn tài khoản được xem là không xác định được chủ sở hữu dao động từ 03 - 15 năm tùy bang, quy trình xử lý không thống nhất gây khó khăn cho các ngân hàng hoạt động liên bang và người dân khi tra cứu, đòi lại tài sản. Ngược lại, Pháp chọn mô hình quản lý tập trung với một tổ chức ngân hàng thuộc sở hữu của Chính phủ (Caisse des Dépôts et Consignations - CDC) với hệ thống công nghệ hiện đại, quản lý đồng bộ, minh bạch và bảo mật cao. Tuy nhiên, thời gian lưu giữ kéo dài (20 - 27 năm) trước khi tài sản được coi là “không xác định được chủ sở hữu hoàn toàn”, vì vậy đôi khi người thừa kế phải chờ đợi quá lâu. Australia áp dụng chính sách “hoàn trả không giới hạn thời gian”: mọi tài khoản tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu đều được chuyển vào Quỹ Tiền vô thừa nhận quốc gia, chủ tài khoản hoặc người thừa kế hợp pháp có thể nhận lại bất cứ lúc nào, dù đã hàng chục năm trôi qua. Tuy nhiên, mô hình này đặt ra yêu cầu duy trì dữ liệu lâu dài, làm gia tăng chi phí quản lý hành chính.

Điểm chung trong mô hình của ba quốc gia là: (i) quy định thời hạn “không hoạt động” rõ ràng; (ii) nghĩa vụ báo cáo, chuyển giao của tổ chức tài chính; (iii) cơ quan nhà nước hoặc quỹ công quản lý tập trung tài khoản không xác định được chủ sở hữu; (iv) hệ thống tra cứu công khai; (v) ứng dụng công nghệ thông tin, xác thực sinh trắc học và mã hóa để bảo đảm tính chính xác, minh bạch và an toàn thông tin. Tuy nhiên, về thời hạn, Australia lưu giữ vô thời hạn, Pháp và Hoa Kỳ giới hạn thời gian. Về quản lý, Hoa Kỳ phân quyền theo bang, Pháp và Australia quản lý tập trung.

3. Quy định pháp luật của Việt Nam về tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở và một số hạn chế, vướng mắc

3.1. Quy định pháp luật

Tại Việt Nam, hiện chưa có quy định về tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu trong các luật chuyên ngành, chủ yếu căn cứ quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2015. Điều 228 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “tài sản vô chủ được giao nộp cho Ủy ban nhân dân hoặc Công an cấp xã; sau một năm đối với động sản hoặc năm năm đối với bất động sản mà không có người đến nhận, thì tài sản thuộc quyền sở hữu của người phát hiện hoặc Nhà nước”. Điều 622 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định, di sản không có người nhận thừa kế thuộc Nhà nước sau khi thực hiện nghĩa vụ tài sản. Các quy định này có thể được vận dụng một cách tương đối cho trường hợp tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu, tuy nhiên, bản chất pháp lý của loại tài sản này không hoàn toàn trùng khớp với khái niệm tài sản vô chủ theo Bộ luật Dân sự năm 2015.

Thực tiễn hoạt động, các ngân hàng thương mại thường dựa vào quy định nội bộ để xử lý. Một số ngân hàng tạm khóa tài khoản bị coi là “không hoạt động” nếu không có giao dịch trong khoảng 12 - 24 tháng và ngân hàng không thể liên hệ với chủ tài khoản. Ngân hàng thương mại theo dõi và áp dụng các biện pháp quản lý nội bộ như tạm khóa hoặc chuyển tài khoản sang trạng thái giám sát đặc biệt, nhưng ngân hàng không có thẩm quyền tự ý xử lý hoặc chuyển giao số dư. Trường hợp có tranh chấp, chỉ khi có quyết định của Tòa án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì ngân hàng sẽ được phép giải ngân hoặc phong tỏa; các cơ quan Công an, Viện kiểm sát, thi hành án phối hợp điều tra, kê biên. Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thời hiệu yêu cầu chia di sản, người thừa kế có quyền yêu cầu xác lập và thực hiện quyền đối với tài sản để lại, trong đó có thể bao gồm tài khoản tiền gửi tiết kiệm; nếu không có người nhận, Nhà nước sở hữu theo Điều 228 Bộ luật Dân sự năm 2015. Tuy nhiên, trong trường hợp tài khoản tiết kiệm, hiện chưa quy định rõ về cơ quan tiếp nhận tài sản, quy trình xác lập quyền sở hữu của Nhà nước hay nghĩa vụ thông báo công khai đối với tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu. Điều này dẫn đến thiếu thống nhất giữa các ngân hàng và lúng túng trong xử lý, khi phát sinh trường hợp cụ thể trên thực tiễn.

3.2. Một số hạn chế, vướng mắc

Thứ nhất, thiếu định nghĩa pháp lý về tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu. Các quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2015 mới dừng ở phạm trù “tài sản vô chủ” hoặc “di sản không có người thừa kế”, vốn không phản ánh đúng bản chất của tài khoản ngân hàng - loại tài sản phi vật chất, tồn tại dưới hình thức dữ liệu điện tử. Điều này dẫn đến hệ quả pháp lý là: khó xác định chủ sở hữu khi phát sinh tranh chấp; ngân hàng thiếu cơ sở pháp lý để quản lý số dư bị bỏ quên; Nhà nước không có cơ sở pháp lý để can thiệp kịp thời, từ đó, làm giảm minh bạch tài chính và tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài sản công - tư. Thực tế tại nhiều tổ chức tín dụng cho thấy tồn tại lượng lớn tài khoản nhiều năm không có giao dịch, nhưng chưa có cơ chế phân loại, đối chiếu, xác minh hoặc xử lý tập trung.

Thứ hai, chưa có cơ chế thống nhất về thời hạn và quy trình xử lý. Pháp luật Việt Nam chưa xác lập thời hạn “không hoạt động” mang tính bắt buộc, dẫn đến thực tiễn mỗi ngân hàng áp dụng một quy định nội bộ khác nhau (thường 12 - 24 tháng), gây thiếu đồng bộ và khó kiểm soát. Bên cạnh đó, chưa có cơ quan tiếp nhận tài sản hoặc quy trình chuyển giao cụ thể, làm cho tài sản trong các tài khoản không xác định được chủ sở hữu bị treo lâu dài, không thể xử lý hoặc chuyển hóa phục vụ lợi ích công, cũng không được hoàn trả cho người thừa kế.

Thứ ba, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Việt Nam chưa có cơ sở dữ liệu quốc gia về tài khoản không xác định được chủ sở hữu, chưa có cơ quan đầu mối tiếp nhận, lưu giữ và hoàn trả tài sản. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chỉ giám sát hoạt động tổ chức tín dụng mà không đảm nhiệm chức năng quản lý tài sản vô chủ. Hệ quả là việc tra cứu, xác minh hoặc thừa kế tài sản tiết kiệm gặp nhiều vướng mắc, thiếu tính minh bạch và công khai.

Thứ tư, chưa có cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ sở hữu hoặc người thừa kế hợp pháp. Một số quốc gia trên thế giới như Pháp, Hoa Kỳ, Australia thường bảo đảm nguyên tắc “Nhà nước chỉ giữ hộ chứ không chiếm hữu vĩnh viễn”. Ví dụ, tại Australia và Hoa Kỳ, chủ tài khoản hoặc người thừa kế có thể yêu cầu hoàn trả bất cứ lúc nào, dù tài sản đã chuyển vào quỹ công. Pháp duy trì quyền yêu cầu này trong 20 năm, kể từ khi tài khoản được chuyển về CDC. Tại Việt Nam, sau thời hạn 10 năm không có người nhận, di sản thuộc về Nhà nước theo Điều 622, Điều 228 Bộ luật Dân sự năm 2015 và không có cơ chế khôi phục quyền sở hữu. Điều này dẫn đến nguy cơ xâm phạm quyền tài sản của công dân, nhất là khi việc thông báo, công khai hay xác minh người thừa kế còn hạn chế.

4. Giải pháp hoàn thiện khung pháp lý về tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu tại Việt Nam

Từ thực trạng pháp luật Việt Nam và những bất cập, hạn chế còn tồn tại, trên cơ sở nghiên cứu, tham khảo, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp hoàn thiện khung pháp lý về tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu tại Việt Nam như sau:

4.1. Hoàn thiện khung pháp lý chuyên biệt

Việc chưa có quy định riêng dẫn đến khó khăn trong xử lý, vì thế, Việt Nam cần ban hành nghị định hoặc thông tư quy định cụ thể về tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu. Văn bản này cần xác định rõ khái niệm pháp lý, điều kiện xác lập và thời hạn không hoạt động (ví dụ: 03 năm liên tiếp không có giao dịch), tương tự quy định tại Đạo luật Tài sản chưa được yêu cầu của Hoa Kỳ năm 2016 (Uniform Unclaimed Property Act - UUPA năm 2016) hoặc quy định của Cơ quan Tiền tệ Singapore (Monetary Authority of Singapore - MAS) về tài khoản không hoạt động (MAS Notice 626, 2019)[10]. Thiết lập cơ chế chuyển giao tạm thời, theo đó, sau khi hết thời hạn xác định, ngân hàng phải chuyển số dư tài khoản tiền gửi tiết kiệm tại ngân hàng thương mại không xác định được chủ sở hữu vào Quỹ tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu quốc gia do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quản lý. Mô hình này tương tự Quỹ tiền không có người nhận (Unclaimed Money Fund) của Australia và Quỹ tiền không có người nhận của Ngân hàng Trung ương Malaysia (Central Bank of Malaysia Unclaimed Moneys Fund), bảo đảm Nhà nước chỉ tạm quản lý nhưng vẫn duy trì quyền hoàn trả hợp pháp của chủ tài khoản[11].

Ngoài ra, cần bổ sung trách nhiệm pháp lý của ngân hàng trong việc lưu trữ dữ liệu, thông báo công khai và báo cáo định kỳ. Cơ chế này nên được quy định thống nhất với Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, nhằm nâng cao trách nhiệm của tổ chức tín dụng trong bảo vệ thông tin và tài sản của khách hàng.

4.2. Xây dựng trình tự xử lý tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu trong hệ thống ngân hàng

Việc thiết lập quy trình xử lý tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu một cách minh bạch, nhất quán và có khả năng kiểm soát là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng, bảo đảm tính ổn định của hệ thống tài chính và tăng cường hiệu quả quản lý tài sản trong nền kinh tế. Nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Australia, Pháp đều thiết lập cơ chế pháp lý chặt chẽ cho việc thu hồi, niêm yết và xử lý tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu để vừa bảo vệ lợi ích của người gửi tiền, vừa ngăn ngừa thất thoát nguồn vốn “nhàn rỗi” trong hệ thống tài chính. Từ kinh nghiệm quốc tế, tại Việt Nam, trình tự xử lý có thể được triển khai qua năm bước: niêm yết, bảo quản, tất toán, chuyển giao và thanh lý.

Thứ nhất, niêm yết được thực hiện thông qua cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Ngân hàng có trách nhiệm tổng hợp, báo cáo và chuyển giao thông tin liên quan đến tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu cho cơ quan quản lý (như Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Kho bạc Nhà nước hoặc một đơn vị chuyên trách do Chính phủ chỉ định, tùy theo mô hình tổ chức được pháp luật xây dựng). Cơ quan này sẽ thực hiện việc công bố, niêm yết công khai, minh bạch và bảo mật thông tin, bảo đảm thực thi hiệu quả chức năng quản lý nhà nước về tài sản vô chủ trong bối cảnh kinh tế số và bảo vệ dữ liệu cá nhân ngày càng trở nên cấp thiết. Tương tự mô hình Cơ sở dữ liệu tài sản vô chủ (Unclaimed Property Database) tại Australia, Ủy ban Chứng khoán và Đầu tư Australia (Australian Securities and Investments Commission - ASIC) đóng vai trò tiếp nhận và công bố danh sách tài khoản ngân hàng không hoạt động sau 07 năm, đồng thời, cho phép người dân yêu cầu hoàn trả qua cổng “MoneySmart” trực tuyến[12]. Trong khi, Luật Eckert năm 2014 của Pháp quy định ngân hàng phải chuyển các tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu sang CDC sau 10 năm không hoạt động và CDC công khai thông tin trong vòng 20 năm trước khi tài sản được sung công[13]. Niêm yết giúp bảo vệ quyền sở hữu, giảm rủi ro tranh chấp và tăng tính minh bạch. Việt Nam có thể tham khảo mô hình công khai, minh bạch này và kết hợp trực tuyến để tăng hiệu quả.

Thứ hai, giai đoạn bảo quản. Ngân hàng cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật để bảo vệ dữ liệu, bảo đảm tài sản trong tài khoản không bị thất thoát, bị định đoạt trái pháp luật hoặc sử dụng sai mục đích trong suốt khoảng thời gian từ khi tài khoản không còn hoạt động cho đến khi hoàn tất việc xử lý theo quy định, vì nếu việc bảo quản không đúng có thể làm mất quyền lợi của khách hàng, gây tranh chấp và giảm niềm tin vào hệ thống ngân hàng. Pháp và Australia đều yêu cầu lưu giữ hồ sơ điện tử và báo cáo định kỳ cho cơ quan nhà nước, trong khi tại Hoa Kỳ, một số bang như California quy định rõ trách nhiệm ủy thác bảo quản (Fiduciary Duty) của ngân hàng trước khi chuyển giao cho cơ quan bang, nhằm tránh lạm dụng hoặc chiếm dụng.

Thứ ba, tất toán tài khoản chỉ được thực hiện sau khi hết thời hạn niêm yết công khai và không có yêu cầu hợp lệ từ chủ tài khoản hoặc người thừa kế. Theo pháp luật Pháp và Hoa Kỳ, tất toán không quy định rõ ràng. Tuy nhiên, đây là bước cần thiết, vì nó đánh dấu việc chấm dứt toàn bộ hoạt động của tài khoản tại tổ chức tín dụng và chuyển giao số dư tài khoản sang cơ chế quản lý tập trung. Bản chất của giai đoạn này không chỉ là thao tác kỹ thuật đơn thuần, mà còn là cơ sở pháp lý và tài chính để xác lập ranh giới giữa trách nhiệm của tổ chức tín dụng và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo quản, quản lý và xử lý tài sản có yếu tố vô chủ.

Thứ tư, sau khi tất toán, chuyển giao tài sản (nếu có) sang cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý tập trung và xử lý tiếp theo, theo đúng quy định pháp luật. Đây là bước tất yếu trong quy trình xử lý tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch và khả năng kiểm soát từ phía Nhà nước đối với dạng tài sản đặc thù có nguy cơ bị thất lạc, xâm phạm hoặc sử dụng sai mục đích nếu không được quản lý đúng cách.

Thứ năm, thanh lý tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu áp dụng đối với những tài sản không tồn tại dưới hình thức tiền mặt, như cổ phiếu, trái phiếu, vàng hoặc các công cụ tài chính phái sinh, phải được thực hiện đúng trình tự pháp luật, có sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền và công khai kết quả. Đây là bước cần thiết để Việt Nam điều chỉnh với các loại tài sản phi tiền tệ, tránh rủi ro lưu kho hoặc thất thoát.

4.3. Tăng cường ứng dụng công nghệ và cơ chế định danh số

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc ứng dụng công nghệ thông tin và định danh điện tử (eKYC) là giải pháp then chốt. Việt Nam có thể sử dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư theo Luật Căn cước năm 2023 để đồng bộ và xác minh tình trạng chủ tài khoản (mất tích, qua đời, đổi thông tin…).

Các ngân hàng cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn (big data) nhằm phát hiện sớm tài khoản không hoạt động và chủ động gửi cảnh báo hoặc xác minh lại thông tin. Việc khuyến khích sử dụng VNeID, chữ ký số và tài khoản định danh phù hợp với Chiến lược chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (ban hành kèm theo Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ). Các công cụ này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro tài khoản bị bỏ quên, mà còn góp phần xây dựng hệ thống ngân hàng thông minh, minh bạch và an toàn hơn.

4.4. Cơ chế xử lý tranh chấp và trách nhiệm của cơ quan nhà nước

Pháp luật cần quy định rõ thẩm quyền giải quyết tranh chấp liên quan đến tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu, đặc biệt, về việc xác định quyền sở hữu và yêu cầu hoàn trả. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nên giữ vai trò quản lý, giám sát và điều phối, Tòa án có thẩm quyền phán quyết khi phát sinh tranh chấp.

Đồng thời, cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập, có thể thông qua Thanh tra Ngân hàng Nhà nước hoặc cơ quan kiểm toán, để bảo đảm ngân hàng không tự ý xử lý tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu. Việc xây dựng cổng thông tin điện tử công khai danh sách tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu tương tự mô hình Cổng thông tin về quỹ tiền chưa được nhận (Unclaimed Funds Portal) của Singapore hay Hệ thống tài khoản vô thừa nhận của Tổng Công ty Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Hoa Kỳ (FDIC Unclaimed Accounts System) của Hoa Kỳ cũng rất cần thiết, giúp người dân dễ dàng tra cứu và xác định quyền lợi[14].

Kết luận

Hoàn thiện pháp luật về tài khoản tiền gửi tiết kiệm không xác định được chủ sở hữu không chỉ mang ý nghĩa đối với lĩnh vực ngân hàng, mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống pháp luật dân sự, tài chính và quản trị công. Khung pháp lý minh bạch sẽ bảo đảm quyền sở hữu hợp pháp của cá nhân, đồng thời, giúp Nhà nước quản lý hiệu quả nguồn vốn “nhàn rỗi” trong xã hội, giảm rủi ro thất thoát và gian lận tài chính. Cơ chế này còn góp phần tăng cường lòng tin của người dân vào hệ thống ngân hàng, đồng thời, hỗ trợ công tác phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố, phù hợp với Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 và các khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (The Financial Action Task Force - FATF). Về lâu dài, việc xây dựng chính sách quản lý tài khoản không xác định được chủ sở hữu sẽ hài hòa lợi ích giữa Nhà nước - ngân hàng - cá nhân, đồng thời, đồng bộ với chiến lược chuyển đổi số quốc gia trong bối cảnh tài sản số và dữ liệu cá nhân đang trở thành nền tảng của nền kinh tế hiện đại[15]./.

ThS. Trần Nguyễn Quang Hạ - Nguyễn Thị Giang & Nguyễn Nhật Minh

Khoa Luật, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành

Ảnh: Internet

[1]. Tran Nguyen Quang Ha & Ho Tran Bao Tram (2025), Laws on unclaimed savings accounts in France and the Usa - suggestions for Vietnam, VNUHCM Journal of Economics - Law and Management, 9(1).

[2]. Office of the Comptroller of the Currency (2021), When is a deposit account considered abandoned or unclaimed? https://www.helpwithmybank.gov/help-topics/bank-accounts/opening-closing-inactive-bank-accounts/inactive-accounts/inactive-unclaimed.html, truy cập ngày 01/01/2026.

[3]. CRMMasters (2024), Salesforce CRM for the Banking Sector, https://www.salesforce.com/financial-services/banking-software//, truy cập ngày 01/01/2026.

[4]. Ngày 13/6/2014, Quốc hội Pháp đã thông qua đạo luật số 2014-617 liên quan đến các tài khoản ngân hàng không hoạt động và các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ không người thừa kế (có hiệu lực từ ngày 01/01/2016).

[5]. Autorité de Contrôle Prudentiel et de Résolution - ACPR, (2025), Comptes bancaires inactifs: Les apports de la loi Eckert, https://acpr.banque-france.fr/fr/publications-et-statistiques/publications/comptes-bancaires-inactifs-les-apports-de-la-loi-eckert, truy cập ngày 01/01/2026.

[6]. IDEMIA (2025), Identity verification, https://www.idemia.com/identity-verification, truy cập ngày 01/01/2026.

[7]. Australian Securities & Investments Commission (ASIC) (2024), Annual report 2023-24: Annual performance statement - Unclaimed money. In Australian Government, Department of the Treasury Transparency Portal, https://www.transparency.gov.au/publications/treasury/australian-securities-and-investments-commission-asic/annual-report-2023-24/annual-performance-statement/unclaimed-money, truy cập ngày 01/01/2026.

[8]. SAP là tên viết tắt của một công ty đồng thời cũng là tên của một hệ thống phần mềm quản trị doanh nghiệp, xuất phát từ thuật ngữ tiếng Đức là Systemanalyse Programmentwicklung (tạm dịch: Phát triển chương trình phân tích hệ thống), hay tiếng Anh là System Application Programing (Lập trình ứng dụng hệ thống). Phần mềm SAP được thiết kế nhằm tối ưu hóa các quy trình quản lý trong doanh nghiệp, qua đó giúp tiết kiệm thời gian, giảm công sức cho người lao động và cắt giảm chi phí vận hành. Thông qua SAP, nhiều hoạt động có thể được tự động hóa, bao gồm xử lý đơn hàng, quản lý và theo dõi kho hàng, thanh toán chi phí, hạch toán tài chính cũng như lập các báo cáo quản trị một cách nhanh chóng và chính xác.

[9]. BioCatch (2024), BioCatch partners with Australian banks on launch of fraud and scams intelligence-sharing network, https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/biocatch-partners-with-australian-banks-on-launch-of-fraud-and-scams-intelligence-sharing-network-302310866.html, truy cập ngày 01/01/2026.

[10]. Uniform Law Commission (2016), Revised Uniform Unclaimed Property Act (UUPA), USA.

[11]. World Bank (2022), Global Findex Database 2021: Financial Inclusion, Digital Payments, and Resilience in the Age of COVID-19, https://www.worldbank.org/en/publication/globalfindex, truy cập ngày 01/01/2026.

[12]. Australian Securities & Investments Commission, tlđd.

[13]. Tran Nguyen Quang Ha & Ho Tran Bao Tram (2025), tlđd.

[14]. Monetary Authority of Singapore (2020), Unclaimed Monies Information Portal; Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC, USA), Unclaimed Accounts Database.

[15]. Quyết định số 942/QĐ-TTg ngày 15/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển Chính phủ điện tử hướng tới Chính phủ số giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Australian Securities & Investments Commission (ASIC) (2024), Annual report 2023-24: Annual performance statement - Unclaimed money. In Australian Government, Department of the Treasury Transparency Portal, https://www.transparency.gov.au/publications/treasury/australian-securities-and-investments-commission-asic/annual-report-2023-24/annual-performance-statement/unclaimed-mmomoney, truy cập ngày 01/01/2026.

2. Autorité de Contrôle Prudentiel et de Résolution - ACPR, (2025), Comptes bancaires inactifs: Les apports de la loi Eckert, https://acpr.banque-france.fr/fr/publications-et-statistiques/publications/comptes-bancaires-inactifs-les-apports-de-la-loi-eckert, truy cập ngày 01/01/2026.

3. BioCatch (2024), BioCatch partners with Australian banks on launch of fraud and scams intelligence-sharing network, https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/biocatch-partners-with-australian-banks-on-launch-of-fraud-and-scams-intelligence-sharing-network-302310866.html, truy cập ngày 01/01/2026.

4. CRMMasters (2024), Salesforce CRM for the Banking Sector, https://www.salesforce.com/financial-services/banking-software//, truy cập ngày 01/01/2026.

5. Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC, USA), Unclaimed Accounts Database.

6. IDEMIA (2025), Identity verification, https://www.idemia.com/identity-verification, truy cập ngày 01/01/2026.

7. Monetary Authority of Singapore (2020), Unclaimed Monies Information Portal.

8. Office of the Comptroller of the Currency (2021), When is a deposit account considered abandoned or unclaimed?, https://www.helpwithmybank.gov/help-topics/bank-accounts/opening-closing-inactive-bank-accounts/inactive-accounts/inactive-unclaimed.html, truy cập ngày 01/01/2026.

9. Tran Nguyen Quang Ha & Ho Tran Bao Tram (2025), Laws on unclaimed savings accounts in France and the Usa - suggestions for Vietnam, VNUHCM Journal of Economics - Law and Management, 9(1).

10. Uniform Law Commission (2016), Revised Uniform Unclaimed Property Act (UUPA), USA.

11. World Bank (2022), Global Findex Database 2021: Financial Inclusion, Digital Payments, and Resilience in the Age of COVID-19, https://www.worldbank.org/en/publication/globalfindex, truy cập ngày 01/01/2026.

(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số Kỳ 2 (445) tháng 1/2026)