Đột phá thể chế, pháp luật về giáo dục và đào tạo kiến tạo nguồn nhân lực cho kỷ nguyên mới

Đồng chí Nguyễn Kim Sơn, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo

Những thành tựu nổi bật, nhiều chuyển biến tích cực

Trao đổi với Tạp chí, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cho biết, nhiệm kỳ 5 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng là giai đoạn đặc biệt đối với giáo dục và đào tạo. Đây là thời kỳ tiếp tục triển khai mạnh mẽ đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW, cùng các chủ trương, định hướng lớn của Trung ương. Trong 5 năm qua, công cuộc đổi mới được triển khai đồng bộ cả chiều rộng và chiều sâu, tập trung vào nâng cao chất lượng, đạt nhiều kết quả quan trọng.

Bộ trưởng nhấn mạnh, dấu ấn nổi bật là việc toàn ngành Giáo dục vượt qua giai đoạn đại dịch COVID-19, thực hiện thành công mục tiêu kép: vừa phòng, chống dịch, bảo đảm an toàn sức khỏe học đường, vừa duy trì và phục hồi hoạt động giáo dục. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành nhiều hướng dẫn, phối hợp chặt chẽ với ngành Y tế triển khai tiêm chủng, y tế trường học, xây dựng cơ sở dữ liệu sức khỏe học sinh. Đồng thời, Bộ tham mưu ban hành các chính sách hỗ trợ tín dụng cho giáo viên, cơ sở giáo dục ngoài công lập và học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn, góp phần khắc phục tác động của dịch bệnh, bảo đảm việc học tập không bị gián đoạn.

Cùng với đó, đối với giáo dục phổ thông, nhiệm kỳ vừa qua ghi dấu việc triển khai và hoàn thành trọn vẹn chu trình đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Chương trình có nhiều thay đổi quan trọng về cấu trúc, phương pháp tiếp cận theo định hướng phát triển năng lực người học; đổi mới sách giáo khoa, kiểm tra, đánh giá và các yếu tố liên quan. Qua giám sát của Quốc hội và các cơ quan chức năng, việc đổi mới giáo dục phổ thông cơ bản đạt được mục tiêu và yêu cầu đề ra.

Công tác phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi, phổ cập giáo dục tiểu học, trung học cơ sở tiếp tục được duy trì và hoàn thành theo mục tiêu. Các chỉ số về huy động trẻ đến trường, xóa mù chữ trong giáo dục mầm non và phổ thông được cải thiện rõ rệt, trở thành những kết quả quan trọng của nhiệm kỳ.

Bộ trưởng nhận định, trong lĩnh vực giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, 5 năm qua chứng kiến việc triển khai mạnh mẽ chủ trương tự chủ đại học, mang lại nhiều chuyển biến tích cực. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tham mưu Chính phủ ban hành và triển khai nhiều đề án phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghệ cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ 4.0. Quy mô đào tạo các ngành STEM tăng nhanh; tuyển sinh mới giai đoạn 2019 - 2023 tăng trung bình khoảng 10% mỗi năm, cao hơn mức tăng chung.

Các cơ sở giáo dục đại học có nhiều chuyển biến tích cực, thể hiện qua việc gia tăng các chỉ số kiểm định và xếp hạng quốc tế. Nhiều trường đại học Việt Nam đã có mặt trong các bảng xếp hạng uy tín của thế giới và châu Á, trong đó có trường thuộc nhóm 1.000 và thậm chí nhóm 500 trường đại học hàng đầu. Quy mô đào tạo, số lượng ngành nghề được mở rộng, chất lượng đào tạo từng bước được nâng cao, đặc biệt, trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và các lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật mũi nhọn.

Một điểm nhấn quan trọng khác là chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo. Ngành đã từng bước xây dựng và hoàn thiện các cơ sở dữ liệu dùng chung về cơ sở giáo dục, người học, giáo dục phổ thông, giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp. Các cơ sở dữ liệu về hồ sơ học tập suốt đời, học bạ số, văn bằng số đã được triển khai và dự kiến từ đầu năm 2026 sẽ được khai thác, sử dụng trên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Các cơ sở giáo dục đại học cũng đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy học, quản lý và xây dựng mô hình trường học thông minh. Có thể khẳng định, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ là một trong những kết quả nổi bật của ngành Giáo dục trong nhiệm kỳ qua.

Phát triển đội ngũ nhà giáo tiếp tục được xác định là khâu nền tảng, có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng giáo dục. Trong nhiệm kỳ, vị trí, vai trò của nhà giáo được quan tâm và khẳng định rõ hơn về mặt thể chế. Việc ban hành Luật Nhà giáo là dấu mốc quan trọng, tạo cơ sở pháp lý cho công tác tôn vinh, chăm lo và phát triển đội ngũ.

Trên cơ sở định hướng của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngành Giáo dục đã xây dựng và trình Quốc hội thông qua 4 luật gồm: Luật Nhà giáo; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục; Luật Giáo dục đại học (sửa đổi); Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi); cùng 4 nghị quyết quan trọng về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ từ 3 - 5 tuổi; miễn, hỗ trợ học phí; cơ chế, chính sách đặc thù phát triển giáo dục và đào tạo; chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026 - 2035. Đây là bước đột phá lớn về thể chế, vừa tháo gỡ các “điểm nghẽn”, vừa tạo động lực mới cho phát triển giáo dục.

Nghị quyết số 71-NQ/TW - đột phá chiến lược trong phát triển giáo dục và đào tạo

Bộ trưởng khẳng định, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị thể hiện tinh thần tạo đột phá chiến lược trong phát triển giáo dục và đào tạo, xác định lại vị trí, vai trò và sứ mệnh của giáo dục. Giáo dục không chỉ là quốc sách hàng đầu mà còn là nhân tố quyết định tương lai của dân tộc.

Trên cơ sở đó, Nghị quyết đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy, nhận thức về vai trò của Nhà nước trong hệ thống giáo dục và đào tạo. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm, nền tảng và dẫn dắt; đồng thời, khuyến khích huy động nguồn lực xã hội và đẩy mạnh hợp tác quốc tế. Việc giữ vững vai trò chủ đạo của Nhà nước là điều kiện then chốt để thúc đẩy phát triển, nhất là đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, cũng như trong định hướng đầu tư và phân bổ nguồn lực.

Nghị quyết cũng yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cơ chế tự chủ đại học, cơ chế đầu tư, sử dụng nguồn lực và công tác quản lý, điều hành. Để bảo đảm nguồn lực thực hiện, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình Quốc hội thông qua Nghị quyết số 249/2025/QH15 ngày 10/12/2025 phê duyệt chủ trương đầu tư chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026 - 2035, tạo nền tảng tài chính quan trọng cho phát triển giáo dục trong giai đoạn mới.

Xây dựng nền tảng thể chế mới cho kỷ nguyên mới

Theo Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn, từ ngày 01/01/2026, khi các luật được Quốc hội thông qua có hiệu lực, toàn bộ nền giáo dục Việt Nam sẽ vận hành trên một nền tảng thể chế mới. Các luật vừa bảo đảm tính kế thừa, vừa có nhiều đổi mới quan trọng; trong đó, Luật Nhà giáo là đạo luật hoàn toàn mới, mang ý nghĩa đầu tư cho phát triển đội ngũ nhà giáo - nhân tố then chốt của giáo dục ở cả giáo dục phổ thông, giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp.

Bốn luật được xây dựng bảo đảm tính đồng bộ, hệ thống và liên thông trong hệ thống pháp luật về giáo dục và đào tạo, đánh dấu bước đổi mới quan trọng về thể chế. Cùng với đó là các nghị quyết của Quốc hội mang tính chính sách đặc biệt và cơ chế thực thi cho những quyết sách đột phá, như phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ từ 3 - 5 tuổi, miễn học phí cho học sinh mầm non và phổ thông, cơ chế đặc thù phát triển giáo dục, đào tạo và triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục.

Nhờ đó, toàn bộ nền giáo dục sẽ vận hành trong khuôn khổ pháp lý thuận lợi hơn; nhiều khó khăn, vướng mắc và điểm nghẽn trong quá trình thực thi pháp luật ở các giai đoạn trước sẽ từng bước được tháo gỡ, tạo điều kiện cho giáo dục và đào tạo phát triển bền vững.

Năm 2026 - khởi động nhịp tăng tốc mới của ngành Giáo dục

Bộ trưởng nhấn mạnh, năm 2026 là năm đầu tiên thực hiện kế hoạch 5 năm và nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng. Ngành Giáo dục đang tập trung hoàn thiện thể chế, khẩn trương ban hành các nghị định, văn bản hướng dẫn thi hành, bảo đảm khi các luật và nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 thì việc tổ chức thực hiện có thể triển khai ngay trong thực tiễn. Công tác hướng dẫn, tập huấn cũng được đẩy mạnh để bảo đảm thống nhất trong toàn ngành.

Cùng với đó, các định hướng lớn của Nghị quyết số 71-NQ/TW đang được chuyển hóa thành những hành động cụ thể, trong đó có việc sắp xếp lại hệ thống cơ sở giáo dục ở địa phương phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp; tổ chức lại mạng lưới các trường đại học, cao đẳng; triển khai các quy định mới của Luật Giáo dục đại học (sửa đổi) và Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), gồm mô hình Bí thư Đảng ủy kiêm Hiệu trưởng tại các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng theo quy định.

Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo cùng với các đề án đầu tư cũng sẽ được triển khai sớm nhằm phát huy hiệu quả nguồn lực, tạo động lực thực hiện các mục tiêu ngay từ đầu nhiệm kỳ. Vì vậy, năm 2026 không chỉ là năm khởi động mà còn mở đầu cho nhịp tăng tốc mới của giáo dục, cho cả nhiệm kỳ và chặng đường phát triển dài hạn.

Giáo dục trước vận hội mới và những thách thức lớn

Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cho biết, giáo dục đang đứng trước nhiều thuận lợi mang tính căn bản và xu thế lớn, khi vai trò và sứ mệnh được định vị lại, nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ và toàn xã hội. Đội ngũ nhà giáo cũng nhận được nhiều sự động viên, hỗ trợ, tạo nền tảng quan trọng để triển khai các đổi mới lớn.

Tuy nhiên, thách thức phía trước không nhỏ, yêu cầu phát triển cao, mục tiêu lớn, tốc độ nhanh đặt ra áp lực lớn, trong khi sức ì của thói quen, tư duy và cách làm cũ vẫn tồn tại. Việc triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW đòi hỏi đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức hành động để tạo khí thế mới.

Bảo đảm công bằng trong giáo dục và nâng cao chất lượng đồng bộ trên phạm vi cả nước, trong bối cảnh các vùng miền có xuất phát điểm khác nhau, là bài toán khó. Bên cạnh đó, yêu cầu hội nhập quốc tế, chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo đặt ra những thách thức mới đối với phương pháp dạy, học và kiểm tra, đánh giá, đòi hỏi vừa tận dụng công nghệ, vừa bảo đảm phát triển tư duy độc lập, sáng tạo và phẩm chất của người học.

Đối với giáo dục đại học, thách thức nổi bật là cạnh tranh toàn cầu về công nghệ, nguồn nhân lực và nhân tài. Việc đào tạo, giữ chân, thu hút nhân lực chất lượng cao, chuyên gia giỏi trong nước và quốc tế là thách thức chung, không chỉ riêng đối với Việt Nam.

Thông điệp đầu năm 2026

Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn nhận định, năm 2026 có ý nghĩa quan trọng đối với đất nước và ngành Giáo dục. Cơ hội rộng mở đi liền với trách nhiệm nặng nề. Bộ trưởng mong đội ngũ nhà giáo tiếp tục đổi mới, nhận thức đầy đủ hơn về vai trò, sứ mệnh và danh dự của nghề giáo để gánh vác trọng trách mà đất nước giao phó.

Đối với người học, Bộ trưởng kỳ vọng các em chủ động, sáng tạo, tận dụng tốt cơ hội học tập, rèn luyện, phát triển bản thân, nắm bắt những cơ hội lớn cho chính mình và cho đất nước.

Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cũng nhấn mạnh sự cần thiết tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo với Bộ Tư pháp trong xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thi hành thể chế, pháp luật về giáo dục và đào tạo; tiếp tục rà soát, đánh giá việc thi hành pháp luật, kịp thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung những nội dung không còn phù hợp; đồng thời, đẩy mạnh phổ biến, giáo dục pháp luật trong ngành Giáo dục, góp phần xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong đội ngũ cán bộ quản lý, nhà giáo và người học.

Song An

(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật ấn phẩm Xuân Bính Ngọ 2026)