Luật Thi hành án dân sự năm 2025 đã lựa chọn phương án tái cấu trúc mô hình xã hội hóa hoạt động thi hành án dân sự thông qua chế định Văn phòng Thi hành án dân sự và Thừa hành viên. Đây là bước phát triển mới trong tư duy lập pháp, nhằm vừa mở rộng sự tham gia của xã hội, vừa tăng cường hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật. Tuy nhiên, việc triển khai Luật đặt ra nhiều vấn đề thể chế và chính sách cần được nhận diện và xử lý kịp thời, đặc biệt trong quá trình xây dựng và ban hành các văn bản quy định chi tiết. Trên cơ sở phân tích chính sách của Luật Thi hành án dân sự năm 2025, tổng kết thực tiễn thí điểm chế định Thừa phát lại và tiếp cận từ góc độ quản trị nhà nước hiện đại, bài viết tập trung làm rõ những vấn đề trọng tâm trong hoàn thiện thể chế, chính sách đối với mô hình Văn phòng Thi hành án dân sự, Thừa hành viên, qua đó góp phần nâng cao chất lượng triển khai Luật và bảo đảm tính bền vững của mô hình xã hội hóa thi hành án dân sự trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

1. Yêu cầu nghiên cứu hoàn thiện thể chế, chính sách ngay từ giai đoạn triển khai Luật

Thi hành án dân sự là khâu cuối cùng của quá trình tố tụng, có ý nghĩa quyết định đối với hiệu lực thực tế của bản án, quyết định của Tòa án và mức độ hiện thực hóa nguyên tắc thượng tôn pháp luật trong Nhà nước pháp quyền. Hiệu quả thi hành án dân sự không chỉ phản ánh năng lực tổ chức thực thi pháp luật của Nhà nước, mà còn tác động trực tiếp đến niềm tin của người dân, doanh nghiệp đối với hệ thống tư pháp và môi trường pháp lý.

Trong bối cảnh yêu cầu cải cách tư pháp và cải cách hành chính ngày càng sâu rộng, Luật Thi hành án dân sự năm 2025 được Quốc hội thông qua với nhiều nội dung đổi mới quan trọng, trong đó nổi bật là việc thiết kế lại mô hình xã hội hóa một số hoạt động thi hành án dân sự thông qua Văn phòng Thi hành án dân sự và Thừa hành viên. So với giai đoạn thí điểm Thừa phát lại trước đây, Luật Thi hành án dân sự năm 2025 tiếp cận xã hội hóa theo hướng chuẩn hóa, kiểm soát rủi ro và tăng cường trách nhiệm giải trình.

Tuy nhiên, đặc điểm “lai ghép” giữa yếu tố dịch vụ tư pháp và hoạt động thực thi quyền lực nhà nước của mô hình này làm phát sinh nhiều vấn đề thể chế mới. Nếu không được xử lý thỏa đáng trong quá trình xây dựng văn bản quy định chi tiết, các vấn đề này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính khả thi, hiệu quả và sự ổn định của mô hình. Đây là cơ sở đặt ra yêu cầu nghiên cứu, phân tích và kiến nghị hoàn thiện thể chế, chính sách ngay từ giai đoạn triển khai Luật.

Luật Thi hành án dân sự năm 2025 được thiết kế theo hướng một đạo luật mang tính định hướng chính sách, trong đó Quốc hội xác lập các nguyên tắc cơ bản và giao Chính phủ trách nhiệm cụ thể hóa thông qua hệ thống văn bản dưới luật. Nền chính sách của Luật được hình thành trên ba cơ sở chủ yếu: (i) kế thừa có chọn lọc kết quả thí điểm chế định Thừa phát lại; (ii) khắc phục các hạn chế trong thực tiễn quản lý và tổ chức thực hiện; (iii) đặt xã hội hóa hoạt động thi hành án dân sự trong tổng thể yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và quản trị nhà nước hiện đại.

2. Những vấn đề thể chế đặt ra đối với Văn phòng Thi hành án dân sự

Vị trí pháp lý và giới hạn quyền lực công

Xác định đúng vị trí pháp lý của Văn phòng Thi hành án dân sự là vấn đề trung tâm trong hoàn thiện thể chế đối với mô hình xã hội hóa thi hành án dân sự. Theo tinh thần của Luật Thi hành án dân sự năm 2025, Văn phòng Thi hành án dân sự là tổ chức hành nghề tư pháp đặc thù, được Nhà nước cho phép tham gia thực hiện một số hoạt động nghiệp vụ trong lĩnh vực thi hành án dân sự, nhưng không phải là cơ quan nhà nước và không nhân danh quyền lực công để ban hành quyết định quản lý nhà nước.

Cách tiếp cận này thể hiện rõ chủ trương xã hội hóa có kiểm soát: Nhà nước mở rộng sự tham gia của xã hội vào quá trình tổ chức thi hành án dân sự, song vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc thực hiện quyền lực cưỡng chế và bảo đảm trật tự, kỷ cương pháp luật. Do đó, Văn phòng Thi hành án dân sự và Thừa hành viên chỉ được thực hiện các hoạt động mang tính nghiệp vụ, hỗ trợ thi hành án theo phạm vi Luật quy định, dưới sự quản lý thống nhất của cơ quan thi hành án dân sự nhà nước.

Giới hạn quyền lực công là ranh giới pháp lý có ý nghĩa quyết định đối với tính hợp hiến, hợp pháp và tính bền vững của mô hình. Luật Thi hành án dân sự năm 2025 không chuyển giao quyền quyết định cưỡng chế thi hành án - một biểu hiện tập trung của quyền lực nhà nước - cho các chủ thể xã hội hóa. Mọi biện pháp cưỡng chế, áp dụng quyền lực nhà nước đối với đương sự vẫn thuộc thẩm quyền của cơ quan thi hành án dân sự nhà nước và được thực hiện theo trình tự, thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định.

Việc phân định rạch ròi này nhằm phòng ngừa nguy cơ “xã hội hóa quyền lực công”, đồng thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và các bên liên quan. Trong thực tiễn, nếu ranh giới giữa hoạt động nghề nghiệp của Thừa hành viên và thẩm quyền công vụ của Chấp hành viên không được xác định rõ, rất dễ phát sinh tình trạng chồng lấn, nhầm lẫn hoặc bị lợi dụng, làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với hệ thống thi hành án dân sự.

Từ góc độ hoàn thiện thể chế, yêu cầu đặt ra đối với các văn bản quy định chi tiết là phải cụ thể hóa vị trí pháp lý của Văn phòng Thi hành án dân sự theo hướng: (i) xác định rõ tính chất tổ chức hành nghề tư pháp, không đồng nhất với doanh nghiệp dịch vụ thông thường; (ii) quy định minh bạch phạm vi hoạt động được phép thực hiện; (iii) thiết lập cơ chế phối hợp bắt buộc với cơ quan thi hành án dân sự nhà nước trong những khâu liên quan trực tiếp đến việc tổ chức thi hành bản án, quyết định của Tòa án.

Việc làm rõ vị trí pháp lý và giới hạn quyền lực công không chỉ có ý nghĩa kỹ thuật lập quy, mà còn là điều kiện tiên quyết để bảo đảm mô hình Văn phòng Thi hành án dân sự, Thừa hành viên vận hành đúng định hướng của Luật Thi hành án dân sự năm 2025, góp phần nâng cao hiệu quả thi hành án dân sự mà không làm phương hại đến nguyên tắc thống nhất quyền lực nhà nước.

Mô hình tổ chức và điều kiện hoạt động

Mô hình tổ chức của Văn phòng Thi hành án dân sự cần được thiết kế phù hợp với tính chất tổ chức hành nghề tư pháp đặc thù, vừa bảo đảm tính tự chủ cần thiết, vừa đặt trong khuôn khổ quản lý thống nhất của Nhà nước. Khác với cơ quan thi hành án dân sự nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc hành chính - công vụ, Văn phòng Thi hành án dân sự hoạt động trên cơ sở nghề nghiệp hóa, chịu trách nhiệm trước pháp luật về chất lượng dịch vụ và tuân thủ pháp luật trong toàn bộ quá trình hoạt động.

Hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực này đòi hỏi phải chuyển trọng tâm từ việc quy định điều kiện thành lập sang việc thiết lập các điều kiện tuân thủ liên tục. Theo đó, bên cạnh các yêu cầu về nhân sự, cơ sở vật chất và tổ chức quản trị ban đầu, pháp luật cần chú trọng đến cơ chế kiểm soát việc duy trì các điều kiện hành nghề trong suốt quá trình hoạt động, gồm quản trị nội bộ, kiểm soát nghiệp vụ và trách nhiệm giải trình.

Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại đối với các nghề tư pháp, trong đó Nhà nước không can thiệp trực tiếp vào hoạt động chuyên môn, nhưng đặt ra các chuẩn mực bắt buộc và giám sát việc tuân thủ thông qua thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Đây là cơ sở để bảo đảm chất lượng dịch vụ thi hành án dân sự được xã hội hóa, đồng thời phòng ngừa các rủi ro phát sinh trong thực tiễn.

Cơ chế tài chính và minh bạch hóa hoạt động

Cơ chế tài chính là yếu tố quyết định khả năng vận hành của mô hình xã hội hóa thi hành án dân sự, đồng thời cũng là nguồn phát sinh rủi ro nếu không được thiết kế và kiểm soát phù hợp. Việc cho phép Văn phòng Thi hành án dân sự tự chủ về tài chính là cần thiết để khuyến khích sự tham gia của xã hội, song phải đi kèm với các yêu cầu chặt chẽ về minh bạch và trách nhiệm.

Hoàn thiện thể chế cần tập trung vào việc minh bạch hóa các khoản thu, chi phí dịch vụ và nghĩa vụ tài chính phát sinh trong quá trình hoạt động của Văn phòng Thi hành án dân sự. Minh bạch tài chính không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước, mà còn là công cụ bảo vệ quyền lợi của người dân, góp phần phòng ngừa các hành vi trục lợi, cạnh tranh không lành mạnh hoặc hạ thấp chuẩn mực nghề nghiệp.

Bên cạnh đó, việc thiết kế cơ chế bồi thường thiệt hại và các biện pháp bảo đảm tài chính, như bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao kỷ luật tài chính và trách nhiệm của chủ thể hành nghề. Đây là những yếu tố không thể thiếu để mô hình xã hội hóa thi hành án dân sự vận hành ổn định và bền vững.

3. Hoàn thiện thể chế đối với Thừa hành viên

Trong mô hình xã hội hóa thi hành án dân sự theo Luật Thi hành án dân sự năm 2025, Thừa hành viên là chủ thể trực tiếp thực hiện các hoạt động nghiệp vụ được xã hội hóa, đồng thời là điểm hội tụ của các yêu cầu về chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý. Do đó, hoàn thiện thể chế đối với Thừa hành viên cần được tiếp cận theo hướng nghề nghiệp hóa, coi đây là một nghề tư pháp đặc thù, có chuẩn mực cao và chịu sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước.

Trước hết, thể chế cần bảo đảm chuẩn hóa tiêu chuẩn hành nghề của Thừa hành viên theo hướng đặt yêu cầu cao về năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và hiểu biết pháp luật. Việc bổ nhiệm Thừa hành viên không chỉ là thủ tục hành chính, mà là cơ chế sàng lọc nhằm bảo đảm rằng người hành nghề có đủ khả năng thực hiện các hoạt động nghiệp vụ phức tạp, tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của các bên trong thi hành án dân sự.

Cùng với tiêu chuẩn đầu vào, yêu cầu bồi dưỡng, cập nhật kiến thức pháp luật và kỹ năng nghề nghiệp cần được thể chế hóa như một nghĩa vụ thường xuyên trong suốt quá trình hành nghề. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản lý nghề tư pháp hiện đại, chuyển từ kiểm soát ban đầu sang giám sát liên tục dựa trên năng lực và mức độ tuân thủ.

Bên cạnh năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp là trụ cột không thể thiếu trong thiết kế thể chế đối với Thừa hành viên. Do hoạt động trong môi trường có lợi ích đối kháng và chịu tác động của cơ chế tự chủ tài chính, nguy cơ xung đột lợi ích là hiện hữu. Vì vậy, Luật Thi hành án dân sự năm 2025 đặt ra yêu cầu xây dựng và tuân thủ bộ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của Thừa hành viên, coi đây là căn cứ quan trọng để đánh giá chất lượng hành nghề và xử lý vi phạm.

Hoàn thiện thể chế cũng cần chú trọng đến cơ chế trách nhiệm pháp lý và bồi thường thiệt hại trong hoạt động của Thừa hành viên. Việc xác lập rõ trách nhiệm cá nhân của Thừa hành viên, trách nhiệm liên đới của Văn phòng Thi hành án dân sự, cùng với các công cụ bảo đảm như bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp và kỷ luật nghề nghiệp.

Từ góc độ quản lý nhà nước, việc nghề nghiệp hóa Thừa hành viên không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý, mà đòi hỏi phương thức quản lý phù hợp với đặc thù nghề tư pháp. Nhà nước cần tập trung vào việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng, thiết lập cơ chế giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm dựa trên rủi ro, thay vì can thiệp sâu vào hoạt động nghiệp vụ cụ thể.

Như vậy, hoàn thiện thể chế đối với Thừa hành viên theo hướng nghề nghiệp hóa là điều kiện then chốt để bảo đảm mô hình xã hội hóa thi hành án dân sự vận hành ổn định, hiệu quả và phù hợp với nguyên tắc Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đây cũng là nền tảng để nâng cao chất lượng dịch vụ tư pháp, tăng cường niềm tin của xã hội vào hoạt động thi hành án dân sự trong giai đoạn triển khai Luật Thi hành án dân sự năm 2025.

4. Phạm vi hoạt động của Văn phòng Thi hành án dân sự, Thừa hành viên và yêu cầu kiểm soát rủi ro

Phạm vi hoạt động như một cấu phần của thiết kế thể chế

Phạm vi hoạt động của Văn phòng Thi hành án dân sự và Thừa hành viên không chỉ là vấn đề kỹ thuật nghiệp vụ, mà là cấu phần quan trọng trong thiết kế thể chế về phân công và kiểm soát quyền lực trong thi hành án dân sự. Luật Thi hành án dân sự năm 2025 xác lập nguyên tắc xã hội hóa có kiểm soát, theo đó chỉ xã hội hóa các hoạt động mang tính nghiệp vụ, hỗ trợ, không xã hội hóa quyền lực cưỡng chế thi hành án.

Việc xác định rõ phạm vi hoạt động nhằm bảo đảm sự phân định rạch ròi giữa chức năng nghề nghiệp của các chủ thể xã hội hóa và thẩm quyền công vụ của cơ quan thi hành án dân sự nhà nước. Đây là điều kiện tiên quyết để tránh tình trạng chồng lấn, mâu thuẫn hoặc làm suy giảm vai trò điều phối thống nhất của Nhà nước trong tổ chức thi hành án dân sự.

Nhận diện rủi ro ở cấp độ Luật Thi hành án dân sự năm 2025

Ở cấp độ Luật, việc nhận diện rủi ro cần dừng lại ở các nhóm rủi ro mang tính nguyên tắc, làm cơ sở định hướng cho hoạt động lập quy và tổ chức thực hiện. Chính sách xã hội hóa được Luật Thi hành án dân sự năm 2025 thiết kế cần tính đến ba nhóm rủi ro chính.

Thứ nhất, rủi ro xung đột lợi ích phát sinh từ cơ chế tự chủ tài chính của chủ thể hành nghề trong môi trường có lợi ích đối kháng.

Thứ hai, rủi ro ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự nếu phạm vi hoạt động không được xác định rõ, dẫn đến việc thực hiện vượt quá giới hạn cho phép.

Thứ ba, rủi ro suy giảm vai trò điều phối thống nhất của Nhà nước trong thi hành án dân sự nếu thiếu cơ chế quản lý và giám sát phù hợp.

Việc Luật chỉ xác lập nguyên tắc và giao Chính phủ quy định chi tiết là lựa chọn hợp lý, bảo đảm tính linh hoạt của chính sách và khả năng điều chỉnh theo thực tiễn.

Định hướng hoàn thiện thể chế trong giai đoạn lập quy

Từ các rủi ro mang tính nguyên tắc nêu trên, nhiệm vụ trọng tâm của giai đoạn lập quy là cụ thể hóa phạm vi hoạt động, thiết kế các công cụ kiểm soát và cơ chế phối hợp phù hợp. Các quy định chi tiết cần bảo đảm vừa tạo điều kiện để mô hình xã hội hóa phát triển, vừa giữ vững nguyên tắc không chuyển giao quyền lực công và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

5. Chuyển đổi số trong triển khai Luật Thi hành án dân sự năm 2025

Chuyển đổi số cần được nhìn nhận như một trụ cột thể chế trong triển khai Luật Thi hành án dân sự năm 2025, không chỉ là giải pháp kỹ thuật hỗ trợ nghiệp vụ. Trong điều kiện xã hội hóa, quản lý nhà nước dựa trên dữ liệu và dấu vết điện tử là phương thức hiệu quả để kiểm soát quyền lực và bảo đảm trách nhiệm giải trình.

Việc thể chế hóa các yêu cầu về quản lý hồ sơ điện tử, nhật ký nghiệp vụ, kết nối và chia sẻ dữ liệu có kiểm soát giữa Văn phòng Thi hành án dân sự, Thừa hành viên và cơ quan quản lý nhà nước sẽ tạo nền tảng cho quản trị rủi ro, nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra và bảo vệ quyền lợi của người dân.

6. Quản lý nhà nước và cơ chế bảo đảm thực thi

Hoàn thiện thể chế đối với mô hình Văn phòng Thi hành án dân sự và Thừa hành viên đòi hỏi đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên rủi ro. Quản lý nhà nước không nhằm can thiệp sâu vào hoạt động nghề nghiệp, mà nhằm bảo đảm kỷ cương pháp luật, phòng ngừa vi phạm và xử lý kịp thời các rủi ro phát sinh.

Việc tăng cường trách nhiệm giải trình, hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra gắn với dữ liệu và bảo đảm quyền khiếu nại, bồi thường của người dân là những yếu tố không thể thiếu trong thiết kế thể chế đối với mô hình xã hội hóa thi hành án dân sự.

Kết luận

Luật Thi hành án dân sự năm 2025 mở ra cơ hội quan trọng để tái cấu trúc mô hình xã hội hóa hoạt động thi hành án dân sự theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và có kiểm soát. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình Văn phòng Thi hành án dân sự và Thừa hành viên phụ thuộc quyết định vào chất lượng hoàn thiện thể chế và chính sách trong quá trình triển khai Luật. Việc nhận diện đúng vấn đề và xử lý kịp thời ngay từ giai đoạn lập quy sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả thi hành án dân sự và củng cố niềm tin của xã hội đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Bộ Tư pháp (2024-2025), Báo cáo tổng kết thí điểm chế định Thừa phát lại.

2. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.