Nâng cao năng lực phân tích, phản ứng chính sách cho người làm công tác xây dựng pháp luật

Tham dự Hội nghị có bà Bùi Thị Hà, Phó Giám đốc Học viện Tư pháp; ông Onishi Hiromichi, chuyên gia pháp lý của Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản; TS. Nguyễn Thị Kim Thoa, Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật hình sự - hành chính, Bộ Tư pháp; GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, Giảng viên cao cấp Đại học Luật Hà Nội, Nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp; TS. Nguyễn Quỳnh Liên - Trưởng Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; cùng đông đảo đại biểu đại diện các đơn vị thuộc Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp các tỉnh/thành phố…

Toàn cảnh Hội nghị.

Trao đổi tại Hội nghị, GS.TS. Lê Hồng Hạnh cho rằng, chính sách là khái niệm được xác định khá rõ về nội hàm, về vai trò và phương thức xây dựng, thi hành. Tuy nhiên, hầu như trong các nghiên cứu về chính sách, khái niệm chính sách hầu như được mặc định là chính sách công, có rất ít công trình nghiên cứu về chính sách tư được thực hiện ở Việt Nam. Theo GS.TS. Lê Hồng Hạnh, việc thiếu sự phân biệt chính sách tư và chính sách công là "vùng xám" trong khoa học về quản trị, kinh tế học, quản lý ở nước ta và ảnh hưởng không nhỏ đến xây dựng và thi hành chính sách nói chung, phản ứng chính sách nói riêng. Hệ quả là trong thực tế, các cơ quan thi hành chính sách chỉ thi hành chính sách công, còn việc thực hiện các chính sách công trong các thực thể vi mô hay chính sách của chính các thực thể này không được chú trọng. Nói cách khác, đang tồn tại sự "cắt khúc" giữa thực hiện chính sách công và thực hiện chính sách tư trong thực tiễn mặc dù chúng đều là những bộ phận hợp thành của thể chế. Thực tiễn cho thấy phản ứng chính sách ở Việt Nam chỉ dừng ở phản ứng chính sách công, chưa chú trọng đến những phản ứng chính sách tư. Điều này dẫn tới sự thiếu đồng bộ trong việc thực hiện các giải pháp phản ứng. Vấn đề đặt ra là đồng bộ hóa được các phản ứng chính sách công và các chính sách tư. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với phản ứng chính sách đồng thời đòi hỏi làm rõ nội hàm giữa chính sách công và chính sách tư. Tính nhất quán và sự phối hợp toàn diện trong phản ứng chính sách là rất quan trọng để đạt được các kết quả mong đợi.

GS.TS. Lê Hồng Hạnh trao đổi tại Hội nghị.

Theo TS. Nguyễn Thị Kim Thoa, quy trình đánh giá tác động của chính sách cần tuân thủ các bước: Xác định vấn đề chính sách; xác định rõ mục tiêu của từng chính sách; xác định rõ các giải pháp/các phương án để giải quyết vấn đề bất cập; phân tích và đánh giá, so sánh được các tác động tích cực, tiêu cực về mặt định tính và/hoặc định lượng; xác định rõ giải pháp/phương án tối ưu trên cơ sở các giải pháp/phương án đều đã được đánh giá tác động tích cực, tiêu cực về mặt định tính và/hoặc định lượng. Chính phủ các nước thường xây dựng một quy trình đánh giá tác động của chính sách áp dụng riêng để phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của nước mình. TS. Nguyễn Thị Kim Thoa cho rằng, quy trình đánh giá tác động chính sách cần được thực hiện tuần tự theo các bước: (i) Bước 1: Xác định đúng vấn đề cần giải quyết; (ii) Bước 2: Dự kiến các rủi ro có thể xảy ra, cả về mức độ và phạm vi ảnh hưởng đối với các bên có liên quan; (iii) Bước 3: Đánh giá tình hình hiện tại và diễn biến có thể xảy ra nếu không có sự can thiệp của chính sách/pháp luật; (iv) Bước 4: Xác định mục tiêu giải quyết vấn đề; (v) Bước 5: Tham vấn với các chuyên gia thuộc các nhóm đối tượng dự kiến bị ảnh hưởng lớn nhằm chuẩn hóa lại vấn đề và mục tiêu giải quyết vấn đề, rủi ro dự kiến; (vi) Bước 6: Lựa chọn giải pháp; (vii) Bước 7: Lựa chọn phương pháp và phạm vi đánh giá; (viii) Bước 8: Thu thập chứng cứ, số liệu cụ thể về lợi ích và chi phí của giải pháp đã lựa chọn (thông qua điều tra, khảo sát hoặc khai thác từ nguồn sẵn có); (ix) Bước 9: Đánh giá tác động của các giải pháp đối với các đối tượng có liên quan; (x) Bước 10: Phân tích, so sánh các giải pháp và thảo luận để đưa ra kết luận về giải pháp dự kiến lựa chọn sau khi đã tổ chức tham vấn rộng rãi.

Ông Onishi Hiromichi, chuyên gia pháp lý của Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) chia sẻ những kinh nghiệm lập pháp của Nhật Bản tại Hội nghị.

Trao đổi tại Hội nghị, ông Onishi Hiromichi, chuyên gia pháp lý của Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản khái quát về những quan điểm chính liên quan đến phân tích chính sách của người phụ trách soạn thảo dự luật tại Nhật Bản; cơ chế chính liên quan đến việc đánh giá chính sách của Chính phủ tại Nhật Bản; xu hướng chủ yếu gần đây trong tư duy liên quan đến hoạt động xây dựng chính sách của Chính phủ Nhật Bản; thực tiễn các quan điểm chính gần đây liên quan đến các hoạt động xây dựng chính sách tại Nhật Bản; quá trình xây dựng dự thảo Luật tại Nhật Bản…

Ông Onishi Hiromichi cho biết, nền hành chính không có sai sót nếu thực sự được hiện thực hóa sẽ góp phần tạo sự ổn định của hệ thống hành chính, nhận được kỳ vọng của người dân đối với nền hành chính của đất nước và khát vọng tự hào của đội ngũ cán bộ hành chính khi đáp ứng được những kỳ vọng đó. Tuy nhiên, thực tế, việc hành chính luôn nắm bắt chính xác mọi dữ liệu và không bao giờ có sai sót là điều không thể. Hơn nữa, trong thời đại mà môi trường thay đổi nhanh chóng, các biện pháp ứng phó dựa trên giả định về sự thay đổi tuyến tính ngày càng trở nên kém hiệu quả, việc hiện thực điều đó không dễ dàng. Ngoài ra, trong bối cảnh giá trị quan và nhu cầu của người dân ngày càng đa dạng, chu kỳ thay đổi cũng ngày càng ngắn, nền văn hóa tổ chức hành chính mà dễ thúc đẩy xu hướng duy trì hiện trạng một cách dễ dãi, sẽ xuất hiện rõ rệt những mặt tiêu cực. Ví dụ, các chính sách hiện hành nhằm giải quyết các vấn đề ngắn hạn hoặc phục vụ cho một lợi ích nhất định có thể trở thành đặc quyền riêng, các khoảng trống để thiết lập chính sách cho việc giải quyết vấn đề thật sự cần thiết trở nên ngày càng ít, các chính sách cứng nhắc và không thể tái tạo do sự kế thừa các tiền lệ, từ đó những bất cập ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn.

Tại Hội nghị, các đại biểu đã chia sẻ, trao đổi, thảo luận sôi nổi về kinh nghiệm đánh giá tác động chính sách trong quá trình xây dựng pháp luật và các sáng kiến cải cách tư pháp. Nhật Bản là quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong việc cải cách tư pháp và phát triển hệ thống luật pháp, do đó những chia sẻ từ đại diện Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) sẽ mang lại nhiều hữu ích cho những người làm công tác xây dựng pháp luật tại Việt Nam, hướng tới xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng, minh bạch và hiệu quả hơn trong tương lai./.