Tháo gỡ "nút thắt" về thể chế mở đường cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Toàn cảnh Hội thảo.

Hội thảo có sự tham dự của: Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Văn phòng Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công Thương, Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên, Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Tập đoàn BKAV, Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải (THACO), Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội Viettel.

“Điểm nghẽn” về thể chế trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Phát biểu khai mạc Hội thảo, đồng chí Nguyễn Thanh Tú, Thứ trưởng Bộ Tư pháp khẳng định, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết số 57-NQ/TW) đã xác định phải hoàn thiện thể chế nhằm phát triển khoa học công nghệ và đưa thể chế phát triển khoa học, công nghệ thành yếu tố quyết định để phát triển của quốc gia. Đồng thời, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới cũng xác định pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật là đột phá của đột phá.

Thứ trưởng cho biết, mặc dù các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp đã nỗ lực đáng kể trong việc xây dựng pháp luật liên quan đến khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, tuy nhiên, hiệu quả đạt được chưa cao. Theo báo cáo tình hình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW trong 05 tháng đầu năm 2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chỉ rõ nhiều hạn chế, thách thức trong việc xây dựng, ban hành thể chế, chính sách như: (i) Việc sửa đổi, bổ sung quy định vẫn chưa thực sự tháo gỡ triệt để các rào cản thể chế; (ii) Các luật liên quan đến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có nguy cơ thiếu liên thông, tương thích với các luật quan trọng khác như Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Đấu thầu, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế thu nhập cá nhân; (iii) Dự thảo Luật Công nghiệp công nghệ số chưa làm rõ về khai thác dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ đối với phần mềm, cơ sở dữ liệu, thuật toán, cơ chế quản lý hoạt động về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vẫn chưa thay đổi, dẫn đến thủ tục hành chính "rườm rà, phức tạp".

Thứ trưởng kỳ vọng, qua Hội thảo, các đại biểu sẽ đóng góp nhiều ý kiến thiết thực, đánh giá và thảo luận sâu sắc để Bộ Tư pháp phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ hoàn thiện báo cáo về việc hoàn thiện Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển vượt bậc của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Đồng chí Nguyễn Thị Thu Hòe, Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Quản lý xử lý vi phạm hành chính phát biểu tại Hội thảo.

Tại Hội thảo, đồng chí Nguyễn Thị Thu Hòe, Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Quản lý xử lý vi phạm hành chính đã báo cáo tóm tắt về kết quả bước đầu rà soát văn bản quy phạm pháp luật để kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn, phục vụ hoạt động phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Báo cáo chỉ ra hai nhóm vướng mắc, đó là nhóm đã có phương án xử lý và nhóm chưa có phương án xử lý.

Đối với nhóm đã có phương án xử lý, có 09 vấn đề về công nghệ chiến lược; cơ chế quản lý rủi ro trong nghiên cứu khoa học; pháp luật thương mại điện tử; ngành nghề ưu đãi trong lĩnh vực công nghệ thông tin, công nghệ số… Mặc dù chưa có quy định về các vấn đề này trong pháp luật Việt Nam nhưng hiện tại đang được đưa vào dự thảo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và dự thảo Luật Công nghiệp công nghệ số. Bên cạnh đó, nhóm này còn liên quan đến 07 luật đang vướng mắc và đang được sửa đổi bổ sung như: Luật Nghĩa vụ quân sự; Luật Công nghệ thông tin; Luật Ngân sách nhà nước; Luật Đấu thầu; Bộ luật Hình sự; Luật Đầu tư công và Luật Khoa học và công nghệ.

Đối với nhóm chưa có phương án xử lý, gồm 09 vấn đề được chia làm hai loại: (i) Loại chưa có quy định của pháp luật, hiện có 01 vấn đề (chưa có quy định về việc miễn bảo lãnh tạm ứng cho trường hợp có tính đặc thù); (ii) Loại đã có quy định của pháp luật nhưng có vướng mắc và chưa có phương án xử lý, gồm 08 vấn đề như Luật An toàn thông tin mạng chưa quy định cụ thể thời gian (kể từ khi phát hiện hành vi phá hoại hoặc sự cố an toàn thông tin mạng; thời gian sớm nhất là bao lâu), trình tự, thủ tục xử lý sự cố an toàn thông tin mạng, dẫn đến việc xử lý sự cố còn chậm trễ, thiếu hiệu quả. Luật Tiếp cận thông tin không nêu cụ thể “mạng điện tử” được sử dụng để cung cấp thông tin theo yêu cầu nhằm đảm bảo quyền được tiếp cận thông tin của công dân và tránh trường hợp vi phạm của cơ quan nhà nước khi cung cấp thông tin. Do đó đề xuất sửa đổi, bổ sung cho phù hợp. Ngoài ra, còn một số vướng mắc về Luật Báo chí; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa; Luật Chuyển giao công nghệ và Luật Bảo vệ bí mật nhà nước.

Trên cơ sở báo cáo của Bộ Tư pháp, Hội thảo đã nghe các ý kiến phát biểu, đối thoại, trao đổi thẳng thắn của đại diện các bộ, cơ quan ngang bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, hiệp hội, doanh nghiệp, nhằm hoàn thiện pháp luật, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Các ý kiến phát biểu tập trung nhận diện các vướng mắc, bất cập trong các quy định của pháp luật hiện hành gây cản trở cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và đề ra các giải pháp, hướng xử lý cụ thể, nhất là các vấn đề được coi là “khoảng trống pháp luật”, “điểm nghẽn”, “nút thắt”. Một số ý kiến đề nghị bổ sung các quy định về đổi mới sáng tạo, các cơ chế hỗ trợ cho hoạt động đổi mới sáng tạo, đặc biệt là trong doanh nghiệp để thúc đẩy ứng dụng tri thức mới, công nghệ mới do khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo tạo ra để hình thành ý tưởng, giải pháp mới; bổ sung điều khoản riêng quy định về chuyển giao công nghệ số, phần mềm, trí tuệ nhân tạo, blockchain, làm rõ quy trình chuyển giao, định giá và quyền sở hữu trí tuệ đối với công nghệ số, dữ liệu và phần mềm.

Thách thức lớn từ khung pháp lý đến dòng vốn cho doanh nghiệp chuyển đổi số và công nghệ

Chia sẻ tại Hội thảo, đồng chí Nguyễn Công Anh, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Thành phố Hà Nội cho biết, bên cạnh Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sắp được ban hành thì nội dung về phát triển khoa học, công nghệ trong Luật Thủ đô cũng rất đổi mới, đề ra nhiều vấn đề liên quan đến các quỹ để phát triển khoa học, công nghệ, các trung tâm đổi mới sáng tạo. Luật Thủ đô có đề cập đến Trung tâm đổi mới sáng tạo và Thành phố Hà Nội đang nghiên cứu ban hành Nghị quyết về lĩnh vực này. Đồng chí Nguyễn Công Anh cho biết, Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội sẽ thành lập Trung tâm đổi mới sáng tạo với chức năng là sàn giao dịch công nghệ kết nối các nhà khoa học với doanh nghiệp. Tuy nhiên, Thành phố Hà Nội đang vướng mắc về mô hình hoạt động của Trung tâm đổi mới sáng tạo sẽ theo mô hình như đơn vị sự nghiệp hay hoạt động như một doanh nghiệp. Do đó Thành phố Hà Nội mong muốn có những ý kiến góp ý để Thành phố Hà Nội có một Trung tâm đổi mới sáng tạo với ý nghĩa không chỉ là một đơn vị kinh doanh mà sẽ là một môi trường phát triển khoa học, công nghệ, lấy đó làm động lực phát triển kinh tế cho Thành phố Hà Nội và cả quốc gia.

Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội phát biểu tại Hội thảo.

Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội cho biết, quá trình chuyển đổi số và phát triển dịch vụ công trực tuyến tại Việt Nam tuy đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận nhưng vẫn còn tồn tại những bất cập lớn về khuôn khổ pháp lý, đặc biệt là tình trạng thiếu đồng bộ giữa các quy định. Ông Chuyền cho rằng, việc triển khai chuyển đổi số đang gặp rào cản về kỹ thuật, thể chế và năng lực tổ chức thực thi. Từ đó, đòi hỏi cần hoàn thiện khung pháp lý thống nhất; tăng cường phối hợp liên ngành theo cơ chế linh hoạt; đồng thời, chuẩn hóa toàn bộ quy trình thủ tục hành chính theo hướng đơn giản, thuận tiện, dễ tích hợp. Đặc biệt, cần lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm trong thiết kế dịch vụ công, không chỉ thuần túy là số hóa quy trình cũ.

Ông Nguyễn Tử Quảng, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Công nghệ BKAV phân tích điểm nghẽn về tài chính cho doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Theo đó, các doanh nghiệp khoa học công nghệ thường có tài sản chủ yếu là tri thức và sáng tạo như: Bằng sáng chế, phần mềm, kế hoạch kinh doanh, thương hiệu… Tuy nhiên, hệ thống tài chính - ngân hàng hiện nay chưa có cơ chế định giá và bảo lãnh các tài sản vô hình này, dẫn đến việc các doanh nghiệp khó tiếp cận nguồn vốn tín dụng. Theo ông Nguyễn Tử Quảng, nếu coi doanh nghiệp công nghệ là động lực tăng trưởng thì chính sách tài chính phải trở thành đòn bẩy. Tài sản của doanh nghiệp khoa học công nghệ là “chất xám” và cần phải định giá đúng “chất xám”. Từ đó cần có đối thoại chuyên sâu giữa doanh nghiệp, ngân hàng và cơ quan quản lý để xây dựng một hệ sinh thái tài chính phù hợp với đặc thù doanh nghiệp khoa học công nghệ tại Việt Nam.

Ông Nguyễn Tử Quảng, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Công nghệ BKAV phát biểu tại Hội thảo.

Trao đổi tại Hội thảo, đại diện Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương cho biết, về pháp luật thương mại điện tử, hiện nay Bộ Công Thương đã trình Thủ tướng Chính phủ để đưa nội dung xây dựng luật vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2025 và đã họp các Ban soạn thảo để khẩn trương đưa nội dung này vào thực tiễn.

Đồng chí Nguyễn Thanh Tú, Thứ trưởng Bộ Tư pháp phát biểu bế mạc Hội thảo.

Phát biểu bế mạc Hội thảo, đồng chí Nguyễn Thanh Tú, Thứ trưởng Bộ Tư pháp đề nghị các bộ, cơ quan ngang bộ tiếp tục nghiên cứu, sử dụng kết quả báo cáo tại Hội thảo làm nguồn dữ liệu đầu vào phục vụ nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Bên cạnh đó, Thứ trưởng Bộ Tư pháp cũng đề nghị các cơ quan thuộc Bộ Tư pháp khẩn trương tổng hợp kết quả rà soát các vướng mắc, bất cập trong các văn bản quy phạm pháp luật tạo thành “rào cản”, “điểm nghẽn” gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp, đặc biệt là nghiên cứu các ý kiến tham luận tại Hội thảo, từ đó tập trung hoàn thiện báo cáo để sớm trình Thủ tướng Chính phủ, Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số xem xét, cho ý kiến tại phiên họp tiếp theo./.