1. Kết quả đạt được trong công tác nghiên cứu khoa học pháp lý

Ngày 28/8/2025, đánh dấu mốc tròn 80 năm kể từ ngày Bộ Tư pháp được thành lập (28/8/1945). Trải qua 80 năm xây dựng và phát triển, hòa chung vào những thành tựu đáng tự hào của Bộ, ngành Tư pháp, giới nghiên cứu khoa học pháp lý của Bộ, ngành Tư pháp cũng tự hào về những đóng góp quan trọng của mình, nhất là từ khi Bộ Tư pháp được tái lập vào năm 1981, cùng với đó, các tổ chức nghiên cứu khoa học của Bộ được thành lập, củng cố và ngày càng phát triển.

Trong những năm qua, các tổ chức nghiên cứu khoa học thuộc Bộ Tư pháp, gồm Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý (được thành lập từ năm 1983), Trường Đại học Luật Hà Nội (được thành lập từ năm 1979), Học viện Tư pháp (được thành lập từ năm 2004) đã khẳng định được vai trò, vị thế của mình trong quá trình tham mưu thực hiện những nhiệm vụ chính trị, chuyên môn quan trọng của Bộ, ngành Tư pháp. Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chủ trì, phối hợp với các đơn vị xây dựng pháp luật, các đơn vị khác trong và ngoài Bộ Tư pháp, huy động sự tham gia đông đảo của các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành trong và ngoài Bộ giúp Ban Cán sự Đảng, Đảng ủy, Lãnh đạo Bộ tham mưu với các cấp có thẩm quyền xây dựng các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực tư pháp, pháp luật, từ cách thể hiện về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong các văn kiện của Đảng, tới các nội dung cụ thể trong Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 theo Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị, Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới (Nghị quyết số 27-NQ/TW), đặc biệt, gần đây là Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới (Nghị quyết số 66-NQ/TW).

Để có được kho dữ liệu cần thiết phục vụ việc tham mưu các nhiệm vụ chính trị, chuyên môn quan trọng của Bộ, ngành Tư pháp, các tổ chức nghiên cứu khoa học của Bộ Tư pháp đã chủ trì, phối hợp với các đơn vị trong và ngoài Bộ, nhất là huy động sự tham gia tâm huyết, trách nhiệm của các chuyên gia, nhà khoa học vào việc triển khai các nhiệm vụ khoa học các cấp. Theo thống kê, tính từ năm 1990 đến nay, Bộ Tư pháp đã tổ chức nghiên cứu trên 700 đề tài, nhiệm vụ khoa học các cấp, trong đó có hàng chục đề tài khoa học cấp nhà nước, hàng trăm đề tài khoa học cấp bộ và cấp cơ sở. Tiêu biểu là các đề tài, nhiệm vụ khoa học cấp nhà nước như: Đề tài “Luận cứ khoa học và thực tiễn của việc đổi mới tổ chức và hoạt động thi hành án ở Việt Nam trong giai đoạn mới” (năm 2002), “Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Tòa án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” (năm 2003), “Thể chế xã hội trong phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta hiện nay” (năm 2007), “Nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật của cơ quan nhà nước, đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” (năm 2009), “Nghiên cứu mô hình xây dựng pháp luật đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế” (năm 2011), “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0: Những vấn đề pháp lý cơ bản” (năm 2021); các hội thảo khoa học cấp quốc gia như: “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề pháp lý đặt ra cho việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật của Việt Nam” (năm 2019), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và Pháp luật: Giá trị và thực tiễn vận dụng ở Việt Nam” (năm 2020), “Đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” (năm 2025)… Các kết quả nghiên cứu này gắn liền với tên tuổi các chuyên gia, nhà khoa học, các vị lãnh đạo như: Nguyễn Văn Yểu, Nguyễn Đình Lộc, Uông Chu Lưu, Hà Hùng Cường, Lê Thành Long, Hoàng Thế Liên, Đinh Trung Tụng, Phan Chí Hiếu, Nguyễn Văn Thảo, Nguyễn Đức Tuấn, Nguyễn Tất Viễn, Nguyễn Niên, Lê Minh Tâm, Lê Hồng Hạnh, Nguyễn Ngọc Hòa, Dương Đăng Huệ, Trần Thất, Lê Hồng Sơn, Dương Thị Thanh Mai… và các thế hệ cán bộ khoa học đương nhiệm.

Trong những năm gần đây, Bộ Tư pháp đã hoàn thành một số chương trình nghiên cứu khoa học cấp bộ có giá trị, trong đó, tiêu biểu là chương trình nghiên cứu phục vụ triển khai Hiến pháp năm 2013, Chương trình nghiên cứu khoa học cấp bộ 2017 - 2021: “Những vấn đề pháp lý mới phát sinh trong tư pháp quốc tế và trong khuôn khổ hội nghị La Hay về tư pháp quốc tế”; Chương trình nghiên cứu khoa học cấp bộ 2018 - 2020: “Cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp theo quy định của Hiến pháp năm 2013”. Hiện, Bộ Tư pháp đang triển khai Chương trình nghiên cứu khoa học cấp bộ 2021 - 2025: “Quản trị nền tư pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Thông qua các nghiên cứu của Bộ Tư pháp, nhận thức về mặt lý luận đối với những vấn đề căn cốt trong việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật, phát triển hệ thống hành chính tư pháp, bổ trợ tư pháp, tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân, doanh nghiệp được nhận diện, đánh giá và đề xuất giải pháp xử lý.

Ảnh do Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý cung cấp

Có thể khẳng định, các nghiên cứu của Bộ Tư pháp đã góp phần làm sáng tỏ bản chất của quyền lập pháp, bản chất của công tác xây dựng pháp luật, nhận diện khá rõ các yếu tố và quy luật vận động, chi phối hiệu quả công tác xây dựng pháp luật, các giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật. Đồng thời, các nghiên cứu của Bộ Tư pháp cũng góp phần làm sáng tỏ hơn nội hàm, bản chất, phạm vi của quyền hành pháp, quyền tư pháp, đánh giá rõ hơn thực trạng cơ chế phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp ở Việt Nam hiện nay, từ đó, có nhiều kiến nghị để góp phần hoàn thiện cơ chế này, bảo đảm sự phân công rõ ràng, rành mạch và kiểm soát hiệu quả hơn giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Các nghiên cứu của Bộ Tư pháp luôn đề cao những giá trị pháp lý cao đẹp trong truyền thống pháp luật của dân tộc, đồng thời, tiếp thu có chọn lọc giá trị tiến bộ, phổ quát của nhân loại phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam trên nền tảng Chủ nghĩa Mác-Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên trì thúc đẩy tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong xã hội. Đến nay, hầu hết các lĩnh vực công tác chủ chốt của Bộ Tư pháp, từ công tác xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật, hành chính tư pháp, bổ trợ tư pháp, trợ giúp pháp lý, xây dựng ngành, đào tạo nhân lực pháp luật đều có những đề tài khoa học đặt nền tảng hoặc củng cố thêm nền tảng lý luận và thực tiễn để xây dựng, thực hiện.

Trong những năm qua, các cán bộ nghiên cứu của Bộ Tư pháp đã là chủ biên, tác giả hoặc đồng tác giả của hàng trăm đầu sách chuyên khảo và tham khảo. Trong đó, có nhiều công trình có độ lan tỏa cao, hàng nghìn bài nghiên cứu đã được đăng trên các tạp chí chuyên ngành có uy tín, cùng hơn 370 số thông tin khoa học pháp lý được gửi tới các cơ quan có thẩm quyền để kịp thời thông tin những kết quả nghiên cứu khoa học mới nhất của Bộ Tư pháp. Có thể khẳng định, với những công trình đã công bố, các thế hệ cán bộ đã và đang công tác tại Bộ Tư pháp cùng đội ngũ cộng tác viên rộng lớn là các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành, đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức khoa học pháp lý ở Việt Nam những năm qua. Các tạp chí nghiên cứu trong lĩnh vực pháp luật thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tư pháp như Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Tạp chí Luật học (Trường Đại học Luật Hà Nội), Tạp chí Nghề luật (Học viện Tư pháp) luôn là những tạp chí có uy tín hàng đầu trong giới luật ở Việt Nam.

Công tác quản lý khoa học được thực hiện bài bản, nền nếp, đúng quy định của Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013, các văn bản hướng dẫn thi hành và quy chế quản lý khoa học của Bộ Tư pháp.

2. Những yêu cầu đặt ra

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm, “then chốt” mà các tổ chức nghiên cứu khoa học trong Bộ Tư pháp xác định trong thời gian tới chính là thực hiện thật tốt các hoạt động nghiên cứu để phục vụ việc triển khai Nghị quyết số 27-NQ/TW và Nghị quyết số 66-NQ/TW đạt chất lượng, hiệu quả cao nhất.

Thời gian tới, Bộ Tư pháp sẽ tiếp tục triển khai các chương trình, nhiệm vụ nghiên cứu tổng kết lý luận và thực tiễn xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, thực tiễn nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật, từ đó, đúc rút những bài học kinh nghiệm cần thiết, tiếp tục hoàn thiện tầm nhìn, định hướng, giải pháp cho các vấn đề pháp luật, tư pháp phục vụ quá trình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình phát triển bứt phá của đất nước.

Cùng với tiến trình phát triển của đất nước, bên cạnh những cơ hội luôn có những khó khăn, thách thức mới đặt ra. Để giữ tâm thế chủ động, giới khoa học pháp lý, trong đó có những cán bộ nghiên cứu tại Bộ Tư pháp cần dự liệu và chuẩn bị sẵn sàng cho xử lý những vấn đề pháp lý mới phát sinh. Bên cạnh đó, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu bức thiết cần phải xây dựng, phát triển lý luận pháp luật mang bản sắc của nền pháp luật Việt Nam, xuất phát từ “mảnh đất thực tiễn Việt Nam”, phản ánh quy luật phát triển của xã hội Việt Nam hiện nay để quay trở lại soi sáng, dẫn đường về phương diện pháp lý cho tiến trình cải cách, đổi mới của đất nước, tránh sự “ngập ngừng” làm mất cơ hội và cũng tránh tình trạng du nhập thiếu chọn lọc những kinh nghiệm pháp lý không phù hợp. Mặt khác, tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng cũng đặt ra yêu cầu đẩy nhanh việc đưa tiếng nói của giới khoa học pháp lý Việt Nam trên các diễn đàn học thuật quốc tế để hòa chung vào dòng chủ lưu kiến tạo, định hình khuôn khổ luật lệ toàn cầu, tương xứng với vai trò, vị thế quốc tế ngày càng gia tăng của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Với những thành tựu đã đạt được và bề dày kinh nghiệm nhiều thập kỷ tổ chức các hoạt động nghiên cứu khoa học, sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của Đảng ủy, Lãnh đạo Bộ Tư pháp, sự chung tay của các đơn vị trong và ngoài Bộ Tư pháp, cùng sự ủng hộ của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà hoạt động thực tiễn, chắc chắn hoạt động nghiên cứu chiến lược, chính sách, khoa học pháp lý của Bộ, ngành Tư pháp sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong chặng đường sắp tới, góp phần xứng đáng vào sự phát triển của Bộ, ngành Tư pháp và nền khoa học pháp lý của Việt Nam./.

TS. Nguyễn Văn Cương

Viện trưởng Viện chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp

(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật ấn phẩm đặc biệt “Ngành Tư pháp - Tự hào truyền thống, vững bước tương lai”)