Hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam bảo đảm tính chặt chẽ, đồng bộ

Toàn cảnh cuộc họp.

Tại cuộc họp, Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý Nguyễn Văn Cương, đại diện đơn vị thường trực, đã báo cáo kết quả nghiên cứu, xây dựng Đề án đến thời điểm hiện tại.

Phát biểu tại cuộc họp, TS. Dương Thị Thanh Mai, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp cho rằng, việc hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật cần được nhìn nhận như một quá trình kế thừa, tiếp thu và phát triển, bảo đảm sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn. Theo bà Dương Thị Thanh Mai, nhiều Bộ, ngành đã bám sát yêu cầu nghiên cứu, đề xuất rõ những thay đổi cần thiết đối với cấu trúc pháp luật trong lĩnh vực quản lý của mình. Tuy nhiên, vẫn còn một số bộ, ngành mới chỉ dừng lại ở việc nhắc lại các nguyên lý chung mà chưa đưa ra được những kiến nghị hay thay đổi mang tính cấu trúc cụ thể. Bà Mai nhấn mạnh, yêu cầu cấp bách của Đề án là phải áp dụng nhất quán các nguyên tắc đã được xác lập trong lý luận; đồng thời kiến nghị cần xác định rõ ngành luật nào đang thiếu hoặc những khoảng trống cấu trúc cần được bổ sung. TS. Dương Thị Thanh Mai dẫn ví dụ điển hình trong lĩnh vực hành chính – một lĩnh vực rộng lớn và phức tạp nhưng Việt Nam hiện vẫn chưa có một đạo luật hành chính mang tính trụ cột làm cơ sở cho các luật chuyên ngành khác. Theo bà, không nên e ngại việc ban hành luật mới nếu đó là những luật cần thiết để hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật.

TS. Dương Thị Thanh Mai, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học pháp lý phát biểu tại cuộc họp.

Nêu ý kiến tại cuộc họp, Thứ trưởng Đặng Hoàng Oanh nhấn mạnh, điều quan trọng là phải nhìn thẳng vào các nhóm luật đang giữ vai trò trụ cột để "gia cố" những nguyên tắc cốt lõi, đặc biệt là trong hệ thống pháp luật công – gồm các đạo luật điều chỉnh quan hệ giữa Nhà nước và công dân, lợi ích công cộng và trật tự xã hội. Thứ trưởng cho rằng số lượng luật công không cần quá nhiều, nhưng phải đủ mạnh, nhất là trong các lĩnh vực như Hiến pháp, Luật Hành chính, Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự. Những đạo luật nền tảng này, nếu còn thiếu hoặc chưa đầy đủ, cần được rà soát, bổ sung để bảo đảm vai trò điều chỉnh các nguyên tắc cơ bản của Nhà nước pháp quyền.

Đối với luật tư, Thứ trưởng đề nghị cần xác định rõ các đạo luật rường cột như Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động, Luật Hôn nhân và gia đình, sau đó rà soát toàn bộ các luật liên quan để bảo đảm mỗi nhóm luật phản ánh đúng bản chất điều chỉnh của pháp luật tư. Theo Thứ trưởng, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật phải hướng tới một hệ thống "gọn nhưng không giản lược", có trật tự, có xương sống.

Ngoài ra, Thứ trưởng Đặng Hoàng Oanh cũng đặc biệt lưu ý vấn đề thiếu thống nhất giữa chế tài xử lý vi phạm hành chính và chế tài hình sự. Theo đó, mô hình pháp luật hiện nay khiến Bộ luật Hình sự thường xuyên phải sửa đổi để bổ sung các tội phạm mới, trong khi nhiều quốc gia lại áp dụng phương thức linh hoạt hơn như quy định tội phạm trong các lĩnh vực cụ thể được dẫn chiếu trực tiếp trong luật chuyên ngành, còn luật xử lý vi phạm hành chính chỉ quy định hình thức và khung xử phạt. Việt Nam đã có một số tín hiệu tích cực theo hướng này, như trong Luật Bảo vệ môi trường và Luật An ninh mạng, song cần tiếp tục đẩy mạnh để khắc phục triệt để các khoảng trống và bất cập hiện nay.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh phát biểu tại cuộc họp.

Sau khi lắng nghe các ý kiến tại cuộc họp, Bộ trưởng Nguyễn Hải Ninh nhấn mạnh yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện kết cấu dự thảo Đề án theo hướng chặt chẽ, logic hơn. Các khái niệm, nội hàm cần được xác định rõ để bảo đảm tính nhất quán trong việc đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp. Cách thức đánh giá cũng phải bám sát từng cấu trúc của hệ thống pháp luật: cấu trúc hình thức gồm những thành tố nào, thực trạng ra sao, điểm đạt và chưa đạt ở đâu; tương tự với cấu trúc nội dung, nền tảng và cơ chế vận hành. Các giải pháp đưa ra phải gắn đúng với từng cấu trúc tương ứng.

Bộ trưởng cũng gợi ý việc phân nhóm kinh nghiệm quốc tế thành hai hướng: các giá trị chung của hệ thống pháp luật hiện đại và những tiếp cận phù hợp với kiến nghị của Đề án, trong đó cần lưu ý vai trò của án lệ và xu hướng gia tăng các luật thí điểm trong bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội biến động mạnh.

Bên cạnh đó, Bộ trưởng đề nghị đưa vào sơ đồ cấu trúc hệ thống pháp luật với bốn cấu trúc nền tảng – hình thức – nội dung – cơ chế vận hành nhằm tăng tính trực quan và liên kết giữa các phần. Bộ trưởng yêu cầu làm rõ các thành tố trong từng cấu trúc, tránh tình trạng khái niệm chung chung nhưng nội dung cụ thể lại thiếu.

Về nhóm giải pháp, Bộ trưởng nhấn mạnh cần thể hiện đúng tinh thần vận động của pháp luật ở các quốc gia trên thế giới, đồng thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong nước. Trong đó, trọng tâm là tổng rà soát hệ thống pháp luật, đổi mới mạnh mẽ hoạt động hợp nhất văn bản, chuẩn hóa quy trình xây dựng pháp luật, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích tác động một cách bài bản. Bộ trưởng cũng chỉ rõ những hạn chế trong khâu thẩm định hiện nay và yêu cầu dự thảo Đề án phải đề xuất rõ các hướng khắc phục.