Nâng cao vai trò của các đoàn thể xã hội, tổ dân phố, gia đình và cơ sở tôn giáo trong công tác cai nghiện ma túy

Toàn cảnh Tọa đàm.

Cai nghiện ma túy là công tác phức tạp, khó khăn, đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể, trong đó, Nhà nước giữ vị trí trung tâm và các đoàn thể xã hội như Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh hay tổ dân phố, gia đình, các cơ sở tôn giáo cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng. Trong bối cảnh Nhà nước đang sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, Tọa đàm "Cai nghiện ma túy: Vai trò của các đoàn thể xã hội, tổ dân phố, gia đình và cơ sở tôn giáo" được tổ chức nhằm đưa ra góp ý cho việc sửa đổi Luật theo hướng tăng cường sự tham gia của xã hội trong hoạt động cai nghiện, tạo điều kiện để nhiều nhóm cộng đồng cùng đồng hành trong hỗ trợ người nghiện tái hòa nhập cộng đồng.

Trao đổi tại Tọa đàm, GS.TS. Vũ Công Giao, nguyên Trưởng Khoa Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, ở Việt Nam, hệ thống cai nghiện ma túy đang vận hành dựa trên hai mô hình chính là cai nghiện bắt buộc tại cơ sở công lập và cai nghiện tự nguyện tại cộng đồng hoặc gia đình. Trong đó, cai nghiện bắt buộc vẫn chiếm tỷ trọng lớn, phản ánh cách tiếp cận quản lý hành chính - trừng phạt. Mặc dù mô hình điều trị bằng thuốc (MOUD) đã được thí điểm và triển khai ở một số địa phương, nhưng quy mô còn hạn chế, chưa bao phủ rộng rãi và chưa gắn kết chặt chẽ với chăm sóc ban đầu, sức khỏe tâm thần và các dịch vụ cộng đồng. Do đó, để tiệm cận xu hướng quốc tế, Việt Nam cần đổi mới hệ thống pháp lý về điều trị nghiện ma túy theo ba hướng chính:

Thứ nhất, củng cố vai trò của MOUD như một trụ cột điều trị. Pháp luật cần khẳng định, MOUD là phương pháp điều trị chuẩn, được triển khai rộng rãi tại y tế cơ sở theo mô hình "trung tâm - vệ tinh", kết hợp các giải pháp khám chữa bệnh từ xa để mở rộng tiếp cận vùng nông thôn. Điều này giúp Việt Nam chuyển từ cách tiếp cận "cai nghiện ngắn hạn" sang quản lý bệnh mạn tính, nhân văn và dựa trên khoa học.

Thứ hai, thể chế hóa các biện pháp giảm hại trong y tế công cộng, cần luật hóa các can thiệp như phát bơm kim sạch, phân phát naloxone cộng đồng và xét nghiệm HIV/HCV, đồng thời xem xét thí điểm cơ sở tiêm giám sát tại các đô thị lớn.

Thứ ba, mở rộng và pháp lý hóa vai trò của xã hội dân sự, gia đình và tôn giáo. Luật cần có cơ chế công nhận, hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các tổ chức xã hội, nhóm đồng đẳng và cơ sở tôn giáo tham gia điều trị.

PGS.TS. Đặng Minh Tuấn, Trưởng Khoa Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ tại Tọa đàm.

Chia sẻ về nhận thức, giáo dục và vai trò của xã hội trong cai nghiện ma túy ở Việt Nam, PGS.TS. Đặng Minh Tuấn, Trưởng Khoa Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 đã thể hiện vai trò của gia đình, nhà trường, các đoàn thể, tổ chức xã hội, báo chí và cộng đồng trong công tác tuyên truyền, giáo dục phòng, chống ma túy. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhận thức và giáo dục về phòng, chống ma túy vẫn còn nhiều hạn chế, vai trò của xã hội vẫn chưa phát huy được hiệu quả. Vì vậy, để giải quyết vấn đề này, cần tập trung thực hiện 05 giải pháp gồm:

(i) Hoàn thiện khung pháp lý: Cần sửa đổi, bổ sung các quy định cụ thể về trách nhiệm và cơ chế phối hợp của đoàn thể, tổ chức xã hội, cộng đồng và cơ sở tôn giáo trong phòng, chống ma túy; đồng thời gắn quyền, trách nhiệm, nguồn lực với từng chủ thể.

(ii) Đổi mới giáo dục và nâng cao nhận thức: Cần chuyển từ tuyên truyền hình thức sang giáo dục năng lực, kỹ năng. Nội dung phòng, chống ma túy cần được tích hợp trong chương trình chính khóa, đồng thời kết hợp hiệu quả với truyền thông trên mạng xã hội.

(iii) Phát huy vai trò của xã hội: Xây dựng mô hình phối hợp cộng đồng, tổ dân phố, đoàn thể và cơ sở tôn giáo để hỗ trợ những người sau cai nghiện trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm mô hình "Drive" của Hải Phòng hoặc các chương trình "giảm hại" quốc tế.

(iv) Giảm kỳ thị và tăng cường giám sát: Ban hành cơ chế pháp lý chống kỳ thị đối với người sử dụng hoặc đang điều trị ma túy; đồng thời thiết lập hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả sự tham gia của cộng đồng.

(v) Đổi mới giáo dục trong cơ sở cai nghiện: Cần chuyển từ mô hình quản lý - cưỡng chế sang phục hồi dựa trên giáo dục thông qua việc tổ chức chương trình kỹ năng sống, nghề nghiệp, hỗ trợ tâm lý - xã hội, kết hợp tư vấn pháp lý và hỗ trợ tái hòa nhập. Mô hình này không chỉ giảm tái nghiện mà còn bảo đảm quyền con người theo chuẩn mực quốc tế.

TS. Nguyễn Thanh Hiền, Giảng viên Khoa Luật, Học viện Phụ nữ Việt Nam chia sẻ tại Tọa đàm.

Nhấn mạnh một số lưu ý quan trọng để Hội Phụ nữ thực hiện hiệu quả các hoạt động phòng chống ma túy, TS. Nguyễn Thanh Hiền, Giảng viên Khoa Luật, Học viện Phụ nữ Việt Nam cho biết, trước hết, Hội cần xây dựng các chương trình tuyên truyền một cách hệ thống, rõ ràng và dễ tiếp cận để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tác hại của ma túy. Nội dung tuyên truyền cần cụ thể và thiết thực, nhấn mạnh vào các biện pháp phòng tránh và cách nhận biết dấu hiệu nghiện ngập. Bên cạnh đó, Hội cần chú trọng việc đào tạo đội ngũ cán bộ có kiến thức và kỹ năng phòng chống ma túy. Đội ngũ này cần hiểu rõ về các biện pháp phòng, chống, cách tư vấn và hỗ trợ tâm lý cho người nghiện và gia đình họ, để có thể giúp đỡ họ một cách hiệu quả. Việc xây dựng đội ngũ cán bộ Hội có kỹ năng chuyên môn cao sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động phòng chống ma túy của Hội.

Ngoài ra, Tọa đàm cũng nhận được nhiều ý kiến trao đổi, chia sẻ của các chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà hoạt động thực tiễn, đại diện các cơ quan, tổ chức cai nghiện ma túy về một số nội dung như: Quá trình hoạt động cai nghiện ma túy; khó khăn trong việc cai nghiện ma túy; xã hội hoá công tác cai nghiện ma túy; hoạt động cai nghiện ma túy của các cơ sở tôn giáo…

Đại biểu chia sẻ tại Tọa đàm.

Phát biểu bế mạc Tọa đàm, PGS.TS. Đặng Minh Tuấn, Trưởng Khoa Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội gửi lời cảm ơn sự đóng góp đầy tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu tham dự. Bên cạnh đó, ông Tuấn cho biết, cần xác định Nhà nước là chủ thể chính trong công tác phòng, chống ma túy và cai nghiện, bởi, đây không chỉ là vấn đề của cá nhân người nghiện mà là vấn đề của cả đất nước, của xã hội và của sự phát triển trong kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, hiện nay, hệ thống cai nghiện ma túy đang vận hành chủ yếu thông qua mô hình cai nghiện bắt buộc. Mô hình này cũng tồn tại một số hạn chế, do đó cần phải đổi mới và có thêm nhiều cơ chế, mô hình khác. Ngoài ra, để công tác phòng, chống ma túy và cai nghiện được thực hiện có hiệu quả, cần phải phân "vai", phân trách nhiệm và mỗi một cơ chế cần gắn với những điều kiện và trách nhiệm cụ thể.