Tóm tắt: Sự phát triển nhanh, mạnh mẽ của không gian mạng đang tác động sâu sắc đến đời sống xã hội, đồng thời, đặt ra nhiều rủi ro đối với người chưa thành niên. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả tiếp cận pháp luật cho nhóm đối tượng này. Nghiên cứu phân tích sự cần thiết của chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật đối với người chưa thành niên; đánh giá thực trạng triển khai tại Việt Nam, chỉ ra những hạn chế, bất cập, từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên.
Từ khóa: chuyển đổi số; người chưa thành niên; phổ biến, giáo dục pháp luật.
Đặt vấn đề
Trong bối cảnh kỷ nguyên số phát triển mạnh mẽ, không gian mạng đã vượt ra khỏi giới hạn của công cụ giải trí để trở thành môi trường giao tiếp, học tập và tương tác xã hội của hàng triệu người, trong đó có người chưa thành niên. Sự phổ biến của internet và mạng xã hội đã làm thay đổi thói quen sinh hoạt của giới trẻ. Theo khảo sát của UNICEF năm 2022, 82% trẻ em Việt Nam từ 12 - 13 tuổi và 93% trẻ em từ 14 - 15 tuổi sử dụng internet hằng ngày1, cho thấy không gian mạng trở thành “xã hội thứ hai”, nơi người chưa thành niên tiếp nhận thông tin, hình thành nhận thức và phát triển thế giới quan.
Tuy nhiên, sự dịch chuyển không gian giao tiếp lên môi trường trực tuyến kéo theo nhiều hệ lụy phức tạp. Do chưa hoàn thiện về tâm sinh lý, người chưa thành niên rất dễ trở thành nạn nhân của thông tin giả, nội dung độc hại hay bạo lực mạng. Trước thực trạng đó, việc ứng dụng công nghệ số để đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật và bảo vệ người chưa thành niên trên môi trường mạng. Từ thực tiễn đó, nghiên cứu phân tích định hướng chuyển đổi số trong lĩnh vực này, qua đó, góp phần hiện thực hóa mục tiêu hoàn thiện pháp luật về phổ biến, giáo dục pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
1. Sự cần thiết phải chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên
Phổ biến, giáo dục pháp luật là hoạt động quan trọng nhằm tác động trực tiếp đến nhận thức của người dân, đặc biệt là người chưa thành niên. Thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách định hướng đổi mới công tác này, như Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nghị quyết số 27-NQ/TW2, Nghị quyết số 66-NQ/TW3. Cùng với đó, việc ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Luật Chuyển đổi số năm 2025 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng để đổi mới phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật với người chưa thành niên theo hướng ứng dụng công nghệ số, đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi số quốc gia.
Sau hơn 13 năm thi hành, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 đã đạt được những kết quả tích cực, nhưng trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội và quá trình chuyển đổi số, nhiều quy định của Luật đã bộc lộ những hạn chế, bất cập. Cụ thể, quy định về đối tượng đặc thù cần ưu tiên phổ biến, giáo dục pháp luật chưa bao quát đầy đủ các nhóm cần được bảo vệ; trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật chưa được phân định rõ; việc trang bị kiến thức pháp luật gắn với ngành, nghề đào tạo trong các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp chưa được quy định đầy đủ. Đặc biệt, Luật chưa có các quy định cụ thể về hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số, trong khi phương thức phổ biến truyền thống ngày càng bộc lộ những hạn chế trong việc tiếp cận người chưa thành niên - nhóm dễ bị tổn thương và dễ chịu tác động tiêu cực trên không gian mạng.
Từ góc độ an ninh mạng, Việt Nam cần áp dụng cơ chế quản lý theo hướng “vừa đóng vừa mở”4. Theo đó, các nội dung độc hại, vi phạm pháp luật cần phải được loại bỏ thông qua các quy định và chế tài phù hợp, đồng thời, tạo điều kiện để người dân tiếp cận được những giá trị tích cực của môi trường số. Cách tiếp cận này góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật và văn hóa ứng xử lành mạnh trên không gian mạng.
Việc giải quyết các vấn đề phát sinh đối với người chưa thành niên trên không gian mạng cần được tiếp cận theo hướng quản trị thông minh, bảo đảm cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ trẻ em và quyền tiếp cận thông tin, học tập, giao tiếp trong môi trường số. Điều này đòi hỏi phải xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với từng nhóm độ tuổi, tăng cường ứng dụng các công cụ giám sát, kiểm soát và sàng lọc nội dung, đồng thời, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng công nghệ trong bảo đảm môi trường mạng an toàn, lành mạnh.
Từ các cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn trên, việc sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012, đặc biệt, các quy định về phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật đối với người chưa thành niên, là yêu cầu cấp thiết nhằm kịp thời điều chỉnh các quan hệ xã hội mới phát sinh, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, cũng như phù hợp với thực tiễn hiện nay khi Việt Nam đang đẩy mạnh hoạt động chuyển đổi số trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống.
2. Một số vấn đề về chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên
Để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên trong môi trường số, cần phải nhận diện rõ các vấn đề liên quan đến hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số cho người chưa thành niên.
2.1. Một số vấn đề về chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật
Để làm rõ nội hàm của chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật, cần tiếp cận khái niệm này trên cơ sở phân tích ba thành tố cơ bản:
Thứ nhất, về hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật.
Theo Điều 2, Điều 3, Điều 10 và Điều 11 Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012, phổ biến, giáo dục pháp luật là hoạt động có tổ chức, nhằm truyền đạt, cung cấp thông tin và giáo dục pháp luật cho các chủ thể trong xã hội, trong đó, Nhà nước giữ vai trò chủ đạo và huy động sự tham gia của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Về bản chất, đây là quá trình tác động có định hướng nhằm chuyển tải tri thức pháp luật, hình thành nhận thức, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật trong xã hội. Để thực hiện mục tiêu đó, pháp luật quy định nhiều phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật như phổ biến trực tiếp, thông qua phương tiện thông tin đại chúng, cơ sở giáo dục và các hình thức phù hợp khác. Trong bối cảnh chuyển đổi số, các phương thức này cần được đổi mới theo hướng ứng dụng công nghệ số nhằm mở rộng khả năng tiếp cận, tăng cường tính tương tác và nâng cao hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật, đặc biệt, đối với người chưa thành niên.
Thứ hai, về hoạt động chuyển đổi số. Khoản 1 Điều 3 Luật Chuyển đổi số năm 2025 quy định chuyển đổi số là quá trình chuyển đổi phương thức hoạt động, quản trị và cung cấp dịch vụ dựa trên công nghệ số, dữ liệu số, hệ thống số, nền tảng số, quy trình số nhằm tạo ra giá trị mới, hiệu quả và minh bạch.
Thứ ba, về khái niệm “người chưa thành niên”. Theo Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi, trong khi khoản 2 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 xác định là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Dưới góc độ tâm lý học, đây là nhóm đối tượng đặc thù đang trong giai đoạn chuyển hóa sâu sắc về thể chất, nhận thức và cả nhân cách, vì vậy, cần phải đặc biệt quan tâm và có những cách tiếp cận phù hợp với tâm sinh lý của nhóm đối tượng này.
Từ những phân tích trên, có thể hiểu, chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên là quá trình thay đổi toàn diện tư duy, hành động, cách thức truyền tải kiến thức pháp luật thông qua việc tích hợp con người, dữ liệu và quy trình thực hiện trên các nền tảng công nghệ số.
2.2. Nhận diện các rủi ro pháp lý trên không gian mạng đối với người chưa thành niên
Bên cạnh những lợi ích mà không gian mạng mang lại cho người chưa thành niên, thực tiễn cho thấy, còn tồn tại nhiều rủi ro pháp lý cần được nhận diện để có giải pháp phòng ngừa phù hợp. Theo Báo cáo thường niên của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an cho thấy, những rủi ro trên không gian mạng ngày càng đa dạng, tinh vi và khó phát hiện hơn trong bối cảnh internet và các dịch vụ số phát triển mạnh mẽ, đặc biệt, ảnh hưởng đến công tác bảo vệ, hỗ trợ người chưa thành niên bị xâm hại5. Trong môi trường số hiện nay, người chưa thành niên là nhóm đối tượng dễ bị tác động do nhận thức và khả năng tự bảo vệ chưa phát triển đầy đủ. Thực tiễn cho thấy, người chưa thành niên đang đối mặt với nhiều rủi ro pháp lý chủ yếu sau:
Thứ nhất, người chưa thành niên có nguy cơ trở thành chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Do thiếu hiểu biết pháp luật và kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, nhiều người chưa thành niên có thể vô tình hoặc cố ý thực hiện các hành vi như chia sẻ thông tin sai sự thật, xâm phạm quyền riêng tư của người khác, đăng tải hoặc bình luận nội dung kích động, phản cảm, trái với thuần phong mỹ tục hoặc vi phạm các quy định của pháp luật.
Thứ hai, người chưa thành niên có nguy cơ trở thành nạn nhân của các hành vi xâm hại trên không gian mạng. Các đối tượng có thể lợi dụng môi trường số để lừa đảo, dụ dỗ, xâm phạm đời tư, chiếm đoạt thông tin cá nhân hoặc thực hiện các hành vi xâm hại trẻ em. Sự phát triển của các nền tảng số và công nghệ mới đang làm gia tăng mức độ phổ biến cũng như tính chất phức tạp của các hành vi này.
Thứ ba, người chưa thành niên đối mặt với rủi ro phát sinh từ hạn chế về năng lực số và nhận thức pháp luật. Nhiều người chưa thành niên chưa có khả năng nhận diện tin giả, nội dung bạo lực hoặc các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng, có thể dễ bị tác động, lôi kéo hoặc tiếp tay cho các hành vi trái pháp luật. Thực tiễn cho thấy, tháng 12/2025, Công an xã Quỳnh Phụ (tỉnh Hưng Yên) đã phát hiện và xử lý các tài khoản TikTok của T.H.N. (sinh năm 2008), N.Đ.P. (sinh năm 2009) và N.Q.H. (sinh năm 2009) do đăng tải nội dung xấu độc, cổ súy bạo lực và hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng6. Vụ việc cho thấy, việc thiếu kỹ năng số và nhận thức pháp luật không chỉ làm gia tăng nguy cơ người chưa thành niên bị xâm hại, mà còn làm cho người chưa thành niên dễ trở thành chủ thể thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật trên môi trường mạng.
3. Thực trạng chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên
Việc nhận diện đặc điểm của hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật và các rủi ro pháp lý mà người chưa thành niên phải đối mặt trên không gian mạng là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp phù hợp, nâng cao hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Thời gian qua, công tác này đã đạt được những kết quả nổi bật sau:
3.1. Kết quả đạt được
Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên luôn nhận được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền, các ngành, các cấp từ trung ương đến địa phương. Mặc dù quá trình chuyển đổi từ phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật truyền thống sang môi trường số còn nhiều khó khăn về hạ tầng, nguồn lực và đặc điểm tâm lý lứa tuổi, thực tiễn triển khai cho thấy, đây là xu hướng tất yếu và bước đầu đạt được nhiều kết quả tích cực, thể hiện ở các nội dung sau:
Thứ nhất, hệ thống chính sách, pháp luật về trẻ em và người chưa thành niên ngày càng được hoàn thiện, tạo nền tảng pháp lý cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số. Việt Nam đang từng bước chuyển từ tư duy “quản lý xử lý vi phạm” sang “bảo vệ, hỗ trợ và tư pháp” đối với người chưa thành niên7. Việc hoàn thiện thể chế không chỉ bảo đảm nội luật hóa các điều ước quốc tế về quyền trẻ em, mà còn tạo cơ sở pháp lý để đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật8. Là quốc gia đầu tiên ở châu Á phê chuẩn Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em (CRC), Việt Nam đã ban hành Luật Trẻ em năm 2016, các văn bản hướng dẫn thi hành và tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tư pháp người chưa thành niên, góp phần tăng cường bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm đối tượng này .
Thứ hai, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong nhà trường được triển khai đồng bộ, với nội dung và hình thức ngày càng đa dạng, phù hợp với đối tượng, địa bàn9. Bên cạnh gia đình, nhà trường là môi trường giáo dục pháp luật chủ đạo thông qua việc lồng ghép kiến thức pháp luật vào chương trình học, hoạt động ngoại khóa và sinh hoạt tập thể. Đồng thời, các cơ quan nhà nước đã từng bước ứng dụng nền tảng số và mạng xã hội để phổ biến, giáo dục pháp luật. Nhiều video truyền thông về an toàn học đường, an toàn giao thông, phòng, chống xâm hại, bạo lực học đường và kỹ năng tự bảo vệ được đăng tải trên các nền tảng mạng xã hội, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật và kỹ năng ứng xử an toàn của học sinh, sinh viên.
Thứ ba, quá trình chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin đã tạo chuyển biến tích cực trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đối với người chưa thành niên. Việc số hóa các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật đã mở rộng khả năng tiếp cận, khắc phục những hạn chế về không gian và thời gian của phương thức truyền thống. Đồng thời, bước đầu ứng dụng cơ sở dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo đã hỗ trợ cá nhân hóa nội dung, giải đáp các vấn đề pháp lý theo nhu cầu của từng học sinh, sinh viên, qua đó, nâng cao hiệu quả tiếp cận và tương tác.
Thứ tư, cơ chế phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ngày càng được tăng cường. Hoạt động này không còn là nhiệm vụ riêng của ngành Tư pháp hay ngành Giáo dục và Đào tạo, mà được triển khai theo cơ chế phối hợp liên ngành, đồng bộ. Việc ứng dụng các nền tảng số như mạng xã hội, sổ liên lạc điện tử và các kênh trao đổi trực tuyến đã góp phần tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin và phối hợp giữa các chủ thể trong giáo dục, định hướng và bảo vệ người chưa thành niên. Qua đó, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật từng bước nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật và kỹ năng ứng xử của người chưa thành niên, góp phần xây dựng xã hội an toàn, văn minh và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
3.2. Một số tồn tại, hạn chế
Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên còn bộc lộ một số hạn chế, bất cập sau:
Thứ nhất, hiện tượng “số hóa hình thức” và sự thiếu tương thích giữa nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật với đặc điểm tiếp nhận thông tin của người chưa thành niên còn phổ biến.
Hạn chế cơ bản hiện nay là khoảng cách giữa cách thức xây dựng sản phẩm phổ biến, giáo dục pháp luật của cơ quan nhà nước và thói quen tiếp nhận thông tin của thế hệ trẻ. Trên thực tế, không ít cơ quan vẫn đồng nhất chuyển đổi số với hoạt động số hóa tài liệu, chủ yếu đăng tải văn bản pháp luật hoặc các bài viết dài trên cổng thông tin điện tử và mạng xã hội chính thống. Trong khi người chưa thành niên có xu hướng tiếp nhận thông tin qua video trực tuyến có thời lượng ngắn, nhịp điệu nhanh, kết hợp linh hoạt giữa âm thanh sinh động và hình ảnh trực quan hóa.
Bên cạnh đó, các sản phẩm phổ biến, giáo dục pháp luật hiện nay còn thiếu sự đầu tư về kịch bản tình huống thực tiễn và khả năng tạo sự đồng cảm với người chưa thành niên. Trong khi đặc điểm tâm lý của lứa tuổi này đòi hỏi thông điệp pháp luật phải được truyền tải thông qua những tình huống gần gũi, gắn với trải nghiệm thực tế, nhiều sản phẩm truyền thông thiên về cung cấp thông tin một chiều, làm giảm sức hấp dẫn và hiệu quả tiếp nhận.
Thứ hai, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 chưa quy định về ứng dụng công nghệ, thông tin, chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong khi các Nghị quyết số 57-NQ/TW10, Nghị quyết số 66-NQ/TW, Nghị quyết số 68-NQ/TW11 và Kết luận số 09-KL/ TW12, đều đề cập đến chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên. Trước yêu cầu bảo đảm quyền tiếp cận thông tin pháp luật của người dân, đặc biệt là người chưa thành niên, việc hoàn thiện pháp luật theo hướng kết hợp hài hòa giữa phương thức truyền thống và công nghệ thông tin, chuyển đổi số phương thức số là thực sự cần thiết.
Thứ ba, phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số quy định tại Điều 11 Luật Phổ biến, giáo dục năm 2012 mang tính hình thức. Các hình thức chủ yếu tập trung vào phương thức truyền thống như họp báo, phát hành tài liệu in ấn, hệ thống loa truyền thanh cơ sở hay thông qua tủ sách pháp luật. Mặc dù đã đề cập đến việc “đăng tải trên trang thông tin điện tử”, quy định này vẫn mang tính khái quát, chưa hình thành khung pháp lý đầy đủ cho việc tổ chức phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số.
Thứ tư, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 bộc lộ bất cập trước yêu cầu chuyển đổi số khi Điều 23 chỉ điều chỉnh các quan hệ truyền thống, chưa bao quát không gian mạng. Khoảng trống này làm cho người chưa thành niên thiếu kỹ năng ứng phó với các rủi ro trực tuyến như bạo lực mạng, lừa đảo, tin giả, đồng thời, thiếu cơ sở pháp lý để các cơ sở giáo dục triển khai giáo dục kỹ năng số, bảo vệ dữ liệu và an toàn thông tin.
Như vậy, chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không chỉ là số hóa tài liệu, mà đòi hỏi đổi mới căn bản phương thức tiếp cận và tương tác với người dân. Việc các quy định tại Điều 11 và Điều 23 chưa theo kịp yêu cầu này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi, bổ sung Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 nhằm bảo đảm sự đồng bộ với hệ sinh thái số. Nhận diện rõ những rào cản này là cơ sở để đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số.
4. Kiến nghị hoàn thiện và nâng cao hiệu quả chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật bảo vệ người chưa thành niên
Từ những bất cập, hạn chế đã phân tích, việc sửa đổi, bổ sung Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 theo hướng đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đối với người chưa thành niên là cần thiết. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật sau:
4.1. Hoàn thiện pháp luật về chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên ở Việt Nam
Xuất phát từ thực trạng pháp luật về phổ biến, giáo dục pháp luật đang được sửa đổi để phù hợp với thực tiễn, đặc biệt, đối với hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên ở Việt Nam, nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện các quy định pháp luật trong dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi)13 (dự thảo Luật) và trong dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật14 (dự thảo Nghị định) như sau:
Thứ nhất, bổ sung hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật là tổ chức các phiên tòa giả định, diễn án về các vụ án liên quan đến hành vi vi phạm trên không gian mạng tại dự thảo Nghị định. Ngoài các hình thức đã được xác định, dự thảo Luật còn quy định mở theo hướng các hình thức khác phù hợp và không trái với quy định của pháp luật tại khoản 8 Điều 11. Vì vậy, dự thảo Nghị định cần bổ sung các quy định về hình thức tổ chức các phiên tòa giả định, diễn án về các vụ án có liên quan đến hành vi vi phạm trên không gian mạng của người chưa thành niên. Quy định này cần xác định cách thức tiến hành, điều kiện tổ chức, hạ tầng công nghệ để không chỉ tổ chức phiên tòa trực tiếp mà có thể ứng dụng chuyển đổi số tổ chức các phiên tòa trực tuyến để tiếp cận đến người chưa thành niên một cách dễ dàng. Khi đó, người chưa thành niên sẽ có những cơ hội tiếp cận nhiều hơn đến các quy định pháp luật thông qua hình thức phổ biến tác động trực tiếp vào nhận thức, từ đó, nắm rõ ý nghĩa quy định pháp luật và có ý thức phòng ngừa các hành vi vi phạm trên không gian mạng, nâng cao nhận thức và chủ động phổ biến pháp luật về không gian mạng cho những người khác trong xã hội.
Thứ hai, sửa đổi Điều 19 dự thảo Luật hoặc dự thảo Nghị định cần bổ sung nội dung giáo dục về quyền, nghĩa vụ của công dân trên không gian mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin, trách nhiệm pháp lý khi tham gia mạng xã hội và kỹ năng nhận diện, phòng ngừa các hành vi vi phạm pháp luật trực tuyến, pháp luật về không gian mạng hiện nay. Cụ thể, sửa đổi khoản 3 Điều 19 hoặc dự thảo Nghị định cần quy định: “Nội dung giáo dục pháp luật chính khóa phải phù hợp với từng cấp học, trình độ đào tạo; được lồng ghép trong chương trình giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông; thiết kế thành môn học, học phần riêng biệt hoặc tích hợp phù hợp trong các môn học, học phần khác tại các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục chuyên nghiệp. Nội dung giáo dục xác định các quy định pháp luật hiện hành về không gian mạng, quyền, nghĩa vụ của người chưa thành niên trên không gian mạng, các hành vi ứng xử phù hợp, phương thức bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và trách nhiệm pháp lý khi tham gia các nền tảng số, mạng xã hội”. Khi đã quy định các nội dung cần thiết trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật sẽ là nền tảng pháp lý để cho hoạt động này được diễn ra thống nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân, cũng như tác động trực tiếp vào nhận thức của người chưa thành niên trong quá trình giáo dục.
Thứ ba, bổ sung quy định về phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số đối với người chưa thành niên trong dự thảo Nghị định. Điều 16 dự thảo Luật quy định về các đối tượng đặc thù trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật và tại khoản 8 giao Chính phủ quy định các đối tượng khác có khó khăn, hạn chế trong tiếp cận pháp luật. Xuất phát từ những đặc điểm chưa hoàn thiện về tâm sinh lý và là đối tượng rất dễ bị ảnh hưởng bởi các nội dung không phù hợp trên không gian mạng, người chưa thành niên cần được xác định là đối tượng đặc thù, gặp các khó khăn, hạn chế trong tiếp cận pháp luật và có các quy định để hỗ trợ trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật. Vì vậy, bên cạnh Điều 19 và Điều 20 dự thảo Luật đã quy định về phổ biến, giáo dục pháp luật trong hệ thống giáo dục quốc dân, dự thảo Nghị định cần bổ sung một điều riêng về phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên trước Điều 28 nhằm bảo đảm tính logic trong kết cấu văn bản và thống nhất với quy định giao trách nhiệm hướng dẫn chi tiết của dự thảo Luật. Quy định này cần xác lập các yêu cầu về hình thức, nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên phù hợp với tâm sinh lý, xu hướng phát triển của thực tiễn; khuyến khích sử dụng các hình thức truyền tải trực quan như video, infographic, hoạt hình, trò chơi tương tác. Đồng thời, cần quy định yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân của người chưa thành niên; xác định rõ cơ chế phối hợp và trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý nhà nước và các nền tảng số trong tổ chức thực hiện. Việc bổ sung quy định này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên, đồng thời, bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật với yêu cầu chuyển đổi số và sự phát triển của xã hội số.
4.2. Một số kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng về chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên ở Việt Nam
Để các quy định về chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên đạt hiệu quả cao, bên cạnh việc hoàn thiện các quy định của pháp luật, cần có các định hướng để các quy định đó đi vào thực tiễn và thay đổi nhận thức của người dân nói chung và người chưa thành niên nói riêng. Do đó, nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng về chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên ở Việt Nam như sau:
Thứ nhất, đổi mới định dạng nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật từ “số hóa hình thức” sang “số hóa thực chất” với các phương thức giáo dục trực quan, sinh động. Việc xây dựng nội dung cần được thực hiện theo hướng phân hóa, linh hoạt, phù hợp với độ tuổi, địa bàn cư trú và khả năng tiếp cận công nghệ của từng nhóm người chưa thành niên. Đối với nhóm dưới 14 tuổi, kiến thức pháp luật nên được truyền tải thông qua hình ảnh, thông điệp trực quan, sinh động, hạn chế thuật ngữ chuyên ngành, trong khi nhóm từ 14 - 18 tuổi có thể tiếp cận thông qua các video tình huống, câu chuyện pháp lý thực tiễn trên mạng xã hội.
Bên cạnh yếu tố độ tuổi, nội dung cần được điều chỉnh theo đặc điểm khu vực sinh sống. Tại khu vực đô thị, có thể ưu tiên các hình thức như đồ họa chuyển động, infographic, tập trung vào các vấn đề pháp lý gắn với đời sống số như bạo lực mạng, lừa đảo trực tuyến. Đối với vùng sâu, vùng xa, nội dung cần được thể hiện bằng ngôn ngữ đơn giản, gắn với phong tục, tập quán địa phương và các vấn đề thiết thực như pháp luật về hôn nhân và gia đình, phòng, chống lao động trẻ em. Việc áp dụng phương thức kể chuyện và thiết kế nội dung phù hợp với từng nhóm đối tượng sẽ góp phần nâng cao khả năng tiếp nhận, vận dụng kiến thức pháp luật của người chưa thành niên.
Thứ hai, tăng cường bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật. Mặc dù lực lượng này đã được củng cố, kiện toàn và từng bước nâng cao năng lực, song chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh mới, đặc biệt, đối với người chưa thành niên. Do đó, cần tổ chức các chương trình tập huấn, bồi dưỡng không chỉ về kiến thức, kỹ năng phổ biến, giáo dục pháp luật, mà còn về đặc điểm tâm lý, hành vi của người chưa thành niên, qua đó, nâng cao khả năng tiếp cận, truyền tải và giáo dục pháp luật phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Thứ ba, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật với cơ quan quản lý nhà nước và các chủ thể liên quan. Để nâng cao hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chuyên môn nhằm khắc phục những hạn chế trong quá trình tổ chức thực hiện, đồng thời, bảo đảm các quy định pháp luật được truyền tải phù hợp và đi vào nhận thức của nhóm đối tượng này. Bên cạnh đó, cơ quan quản lý nhà nước cần phối hợp với nhà trường, gia đình và các chủ thể liên quan để triển khai các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật kịp thời, hiệu quả, cả trong môi trường giáo dục và trên không gian mạng.
Kết luận
Việc ứng dụng chuyển đổi số đã thúc đẩy đổi mới phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật, góp phần đưa thông tin pháp luật đến gần hơn, phù hợp hơn với đặc điểm tiếp cận của người chưa thành niên trên không gian mạng. Trên cơ sở nhận diện những hạn chế, bất cập từ thực tiễn, nghiên cứu đã đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, qua đó, góp phần hình thành ý thức tuân thủ pháp luật của người chưa thành niên, đáp ứng yêu cầu xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.
ThS. Đào Vũ Quang Huy, Phùng Tiến Cường, Đào Ngọc Liên, Nguyễn Ngọc Oanh, Vương Bảo Quyên & Nguyễn Thanh Tú
Trường Đại học Thủ đô Hà Nội
(Ảnh: Internet)
1. Hà Quân, Bắt nạt trực tuyến: Không gian ảo, tổn hại với trẻ là thật!, https://tuoitre.vn/bat-nat-truc-tuyen-khong-gian-ao-ton-hai-voi-tre-la-that-2026040108585744.htm, truy cập ngày 13/7/2026.
2. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
3. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
4. Chính Phủ (2026), Để trẻ em bước vào “thế giới số” một cách tự tin và an toàn, https://media.chinhphu.vn/bai-5-de-tre-em-buoc-vao-the-gioi-so-mot-cach-tu-tin-va-an-toan-102260401185932365.htm, truy cập ngày 13/7/2026.
5. Chính Phủ (2026), Để trẻ em bước vào “thế giới số” một cách tự tin và an toàn, https://media.chinhphu.vn/bai-5-de-tre-em-buoc-vao-the-gioi-so-mot-cach-tu-tin-va-an-toan-102260401185932365.htm, truy cập ngày 13/7/2026.
6. Công an tỉnh Hưng Yên (2025), Công an xã Quỳnh Phụ phát hiện, xử lý trường hợp đăng tải thông tin xấu độc, kích động bạo lực trên không gian mạng, https://congan.hungyen.gov.vn/cong-an-xa-quynh-phu-phat-hien-xu-ly-truong-hop-dang-tai-thong-tin-xau-doc-kich-dong-bao-luc-tren-khong-gian-mang-c232395.html, truy cập ngày 13/7/2026.
7. Luật Việt Nam (2026), Bổ sung chính sách bảo vệ người chưa thành niên bị hại, https://luatvietnam.vn/tin-van-ban-moi/bo-sung-chinh-sach-bao-ve-nguoi-chua-thanh-nien-bi-hai-tu-20-5-2026-186-108291-article.html, truy cập ngày 13/7/2026.
8. Chính phủ (2026), Đổi mới Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật: Chuyển từ “truyền đạt quy định” sang xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, https://pbgdpl.gov.vn/Pages/chi-tiet-tin.aspx?ItemID=6035&l=HoatdongPBGDPLotrun, truy cập ngày 13/7/2026.
9. Chính phủ (2026), Tờ trình số 431/TTr-CP ngày 24/7/2026 về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).
10. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
11. Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân.
12. Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
13. Dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) trình Quốc hội kèm theo Tờ trình số 431/TTr-CP ngày 24/7/2026.
14. Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật trình Quốc hội kèm theo Tờ trình số 431/TTr-CP ngày 24/7/2026.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Báo và Phát thanh truyền hình Bắc Ninh (2022), Cần làm gì khi trẻ em dành 5 - 7 giờ mỗi ngày dùng mạng xã hội?, https:// bacninhtv.vn/tin-tuc/240/133304/can-lam-gi-khi-tre-em-danh-5-7-gio-moi-ngay-dung-mang-xa-hoi, truy cập ngày 13/7/2026.
2. Bộ Nội vụ (2022), Khái quát về chuyển đổi số và các giải pháp để thực hiện chuyển đổi số tại Bộ Nội vụ, https://isos.gov.vn/cds/khai-quat-ve-chuyen-doi-so-va-cac-giai-phap-de-thuc-hien-chuyen-doi-so-tai-bo-noi-vu-43243.html, truy cập ngày 13/7/2026.
3. Chính phủ (2026), Đổi mới Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật: Chuyển từ “truyền đạt quy định” sang xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, https://pbgdpl.gov.vn/Pages/chi-tiet-tin.aspx?ItemID =6035&l=HoatdongPBGDPLotrun, truy cập ngày 13/7/2026.
4. Chính Phủ (2026), Để trẻ em bước vào “thế giới số” một cách tự tin và an toàn, https://media.chinhphu. vn/bai-5-de-tre-em-buoc-vao-the-gioi-so-mot-cach-tu-tin-va-an-toan-102260401185932365.htm, truy cập ngày 13/7/2026.
5. Chính phủ (2026), Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) ngày 24/7/2026 .
6. Tờ trình số 431/TTr-CP ngày 24/7/2026 của Chính phủ về dự án Luật Phổ biến, giáo dục (sửa đổi) .
7. Cổng thông tin điện tử tỉnh Hưng Yên (2025), Hoàn thiện thể chế chuyển đổi số toàn diện, bao trùm - Không để ai bị bỏ lại phía sau, https://bqlkkt.hungyen.gov.vn/hoan-thien-the-che-chuyen-doi-so-toan-dien-bao-trum-khong-de-ai-bi-bo-lai-phia-sau-c2162.html, truy cập ngày 13/7/2026.
8. Hồ Thị Trúc Quỳnh (2023), Thực trạng bị bắt nạt qua mạng ở học sinh trung học phổ thông tại tỉnh Thừa Thiên Huế và mối quan hệ với các vấn đề sức khỏe tâm thần, Tạp chí Tâm lý học, Số 7 (292).
9. Luật Việt Nam (2026), Bổ sung chính sách bảo vệ người chưa thành niên bị hại, https:// luatvietnam.vn/tin-van-ban-moi/bo-sung-chinh-sach-bao-ve-nguoi-chua-thanh-nien-bi-hai-tu-20-5-2026-186-108291-article.html, truy cập ngày 13/7/2026.
10. Sở Tư pháp Hà Nội (2025), Chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật giai đoạn 2025-2030 trên địa bàn thành phố Hà Nội, https://pbgdpl.hanoi.gov.vn/pho-bien-giao-duc-phap-luat/-/asset_publisher/sxBNLsQSLyY8/content/-chuyen-oi-so-trong-cong-tac-pho-bien-giao-duc-phap-luat-giai-oan-2025-2030-tren-ia-ban-thanh-pho, truy cập ngày 13/7/2026.
(Nguồn: Ấn phẩm 200 trang “Hoàn thiện pháp luật về phổ biến, giáo dục pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”, xuất bản năm 2026)
